Choroby nerek: objawy, przyczyny i badania, które je wykrywają

Choroby nerek przez długi czas przebiegają bez wyraźnych objawów, a pierwsze sygnały – obrzęki, zmiana wyglądu moczu, ból w okolicy lędźwiowej, zmęczenie czy podwyższone ciśnienie – często pojawiają się dopiero wtedy, gdy nerki są już znacznie uszkodzone. Dlatego najlepszym sposobem wykrycia problemu nie jest czekanie na objawy, lecz proste badania krwi i moczu, zwłaszcza u osób z grupy ryzyka.

W tym artykule znajdziesz opis najczęstszych objawów chorób nerek, schorzenia, które je powodują, badania, które pokazują stan nerek, oraz zasady ochrony tych narządów. Dowiesz się też, kiedy dolegliwości wymagają pilnej pomocy.

Do czego służą nerki?

Nerki to dwa narządy wielkości pięści, leżące po obu stronach kręgosłupa, w tylnej części jamy brzusznej. Filtrują krew, usuwają zbędne produkty przemiany materii i nadmiar wody, a z tych substancji tworzą mocz. Odpływa on moczowodami do pęcherza, a następnie cewką moczową na zewnątrz.

Poza oczyszczaniem krwi nerki wykonują wiele innych zadań. Regulują ilość wody i stężenie elektrolitów (sodu, potasu, wapnia), pomagają utrzymywać prawidłowe ciśnienie tętnicze, wytwarzają hormon pobudzający produkcję czerwonych krwinek (erytropoetynę) oraz uczestniczą w aktywacji witaminy D. Dlatego przewlekła choroba nerek odbija się na całym organizmie: na krwi, kościach, sercu i naczyniach.

Jakie są objawy choroby nerek?

Objawy chorób nerek zależą od tego, czy rozwijają się nagle, czy powoli, i od przyczyny. Wczesna przewlekła choroba nerek zwykle w ogóle ich nie daje. W bardziej zaawansowanych stadiach i w chorobach ostrych pojawiają się następujące dolegliwości:

• obrzęki twarzy (zwłaszcza rano, wokół oczu), kostek i podudzi, wynikające z zatrzymania wody i soli lub utraty białka z moczem;
• zmiany w oddawaniu moczu: częstsze lub rzadsze oddawanie, nocne wstawanie, wyraźnie mniejsza lub większa ilość moczu;
• pienienie się moczu, które może wskazywać na obecność białka (nie zawsze jednak jest objawem choroby);
• czerwony, brunatny lub „herbaciany" mocz, czyli obecność krwi;
• ból lub tępy dyskomfort w okolicy lędźwiowej, po jednej lub obu stronach;
• wysokie ciśnienie tętnicze, trudne do wyrównania;
• osłabienie, szybkie męczenie się, bladość (częsty skutek niedokrwistości);
• nudności, brak apetytu, metaliczny posmak w ustach, świąd skóry w zaawansowanej chorobie;
• skurcze mięśni, zaburzenia snu, trudności z koncentracją.

Żaden z tych objawów osobno nie świadczy o chorobie nerek. Obrzęki mogą wynikać z choroby serca czy żył, a zmęczenie ma dziesiątki przyczyn. Dopiero zestawienie objawów z badaniami pozwala postawić rozpoznanie. Więcej o przyczynach przewlekłego zmęczenia znajdziesz między innymi w artykule o objawach chorób tarczycy, które bywają mylone z nerkowymi.

Czy ból pleców oznacza chorobę nerek?

Najczęściej nie. Ból w okolicy lędźwiowej zwykle pochodzi z mięśni i kręgosłupa, a nie z nerek. Ból nerkowy jest zwykle głęboki, odczuwany pod żebrami z boku, wyżej niż typowy ból „krzyża", i nie zmienia się wyraźnie po zmianie pozycji ciała ani ruchu.

Ból z nerek towarzyszy kamicy, zapaleniu miedniczek nerkowych albo zablokowaniu odpływu moczu. Zwykle występują wtedy także inne objawy: gorączka, dreszcze, nudności, krew w moczu lub dolegliwości przy oddawaniu moczu. Jeśli ból nasila się przy ruchu i zmienia po rozciąganiu, bardziej prawdopodobna jest przyczyna ortopedyczna, o której piszemy w artykułach o bólach kręgosłupa i rwie kulszowej.

Najczęstsze choroby nerek i dróg moczowych

Przewlekła choroba nerek

Przewlekła choroba nerek (PChN) to stan, w którym nerki są uszkodzone lub filtrują krew gorzej przez co najmniej trzy miesiące. Rozwija się powoli i zwykle bez bólu. Najczęstszymi przyczynami są cukrzyca i nadciśnienie tętnicze, rzadziej choroby kłębuszków nerkowych, wady wrodzone, torbiele nerek (na przykład wielotorbielowatość) czy długotrwałe działanie leków uszkadzających nerki.

Chorobę ocenia się w stopniach, od łagodnego uszkodzenia po schyłkową niewydolność nerek. Na wczesnych etapach leczenie polega na zwolnieniu postępu: kontroli ciśnienia i cukru, stosowaniu leków chroniących nerki (na przykład z grup inhibitorów ACE, sartanów czy inhibitorów SGLT2, o których decyduje lekarz), zmianie diety i unikaniu leków szkodliwych dla nerek. W schyłkowej niewydolności konieczne jest leczenie nerkozastępcze: dializy lub przeszczepienie nerki.

Ostre uszkodzenie nerek

To nagłe, zwykle w ciągu godzin lub dni, pogorszenie pracy nerek. Przyczyną bywa odwodnienie, silna infekcja, spadek ciśnienia, niektóre leki, kontrast do badań obrazowych lub zablokowanie odpływu moczu. W wielu przypadkach, przy szybkim leczeniu przyczyny, czynność nerek częściowo lub całkowicie się odbudowuje, ale stan wymaga pilnej oceny lekarskiej, często w szpitalu.

Zakażenia układu moczowego

Zakażenia dolnych dróg moczowych (zapalenie pęcherza) objawiają się pieczeniem, parciem na mocz i częstym oddawaniem małych ilości moczu. Szerzej opisujemy je w artykule o zapaleniu pęcherza u kobiet. Gdy bakterie wstępują do nerek, rozwija się odmiedniczkowe zapalenie nerek: pojawiają się gorączka, dreszcze, ból w boku i zwykle złe samopoczucie. Ten stan wymaga szybkiego leczenia przeciwbakteryjnego, a czasem hospitalizacji, zwłaszcza u dzieci, osób starszych, kobiet w ciąży i chorych na cukrzycę.

Kamica nerkowa i kolka nerkowa

Kamica powstaje, gdy w moczu wytrącają się kryształy tworzące złogi. Mały kamień często nie daje objawów, ale gdy zaczyna wędrować moczowodem, wywołuje kolkę nerkową: bardzo silny, falujący ból promieniujący z boku do pachwiny, z niemożnością znalezienia wygodnej pozycji, często z nudnościami, wymiotami i krwią w moczu. Część kamieni odchodzi samoistnie przy leczeniu przeciwbólowym i rozkurczowym oraz odpowiednim nawodnieniu, inne wymagają zabiegu. Gorączka przy kolce oznacza zakażenie zablokowanego moczu i jest stanem nagłym.

W zapobieganiu kamicy pomaga picie dużej ilości wody i dieta dopasowana do rodzaju kamieni, który ustala lekarz na podstawie badań. Osobną grupę stanowią kamienie z kwasu moczowego, związane z nadmiarem tego związku, o którym piszemy w artykule o dnie moczanowej.

Zapalenie kłębuszków nerkowych i zespół nerczycowy

Kłębuszki to maleńkie filtry w nerkach. Ich zapalenie może powodować krew w moczu, obrzęki i nadciśnienie, a w zespole nerczycowym dochodzi do utraty z moczem dużych ilości białka, co prowadzi do wyraźnych obrzęków i pienistego moczu. Takie choroby wymagają specjalistycznej diagnostyki w poradni nefrologicznej, nierzadko z biopsją nerki, i leczenia często obejmującego leki hamujące odporność.

Kto jest w grupie ryzyka?

Badania w kierunku choroby nerek są zalecane zwłaszcza osobom z cukrzycą, nadciśnieniem tętniczym, chorobami serca i naczyń, otyłością, a także tym, u których w rodzinie ktoś chorował na nerki lub miał dializy. Większe ryzyko mają również osoby starsze, osoby po przebytym ostrym uszkodzeniu nerek, z nawracającymi zakażeniami dróg moczowych lub kamicą, z chorobami autoimmunologicznymi oraz przewlekle stosujące niektóre leki.

Wśród leków, które mogą szkodzić nerkom, najczęściej wymienia się niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ, czyli substancje takie jak ibuprofen, naproksen, diklofenak), zwłaszcza przy częstym i długotrwałym stosowaniu, odwodnieniu lub już istniejącej chorobie nerek. Szkodzą też niektóre antybiotyki, leki stosowane w chemioterapii i środki kontrastowe. Nie oznacza to konieczności unikania wszystkich leków. Chodzi o to, by przy chorobach nerek każdy lek omawiać z lekarzem lub farmaceutą.

Ciśnienie jest tu szczególnie ważne, bo nadciśnienie zarówno uszkadza nerki, jak i bywa ich skutkiem. Więcej o tym znajdziesz w artykule o nadciśnieniu tętniczym.

Jakie badania pokazują stan nerek?

Podstawowe badania nerek to badanie ogólne moczu oraz oznaczenie kreatyniny we krwi z wyliczeniem współczynnika przesączania kłębuszkowego (eGFR). Nie wymagają skierowania na specjalistę, a lekarz rodzinny może je zlecić w ramach profilaktyki.

Badanie	Co pokazuje
Badanie ogólne moczu	obecność białka, krwi, glukozy, leukocytów i bakterii oraz ocenę osadu moczu
Kreatynina we krwi i eGFR	ogólną wydolność nerek w filtrowaniu krwi; eGFR to wartość wyliczana na podstawie kreatyniny, wieku i płci
Wskaźnik albumina/kreatynina w moczu	wczesne wykrycie wycieku białka (albuminurii), który bywa pierwszym objawem uszkodzenia nerek, zwłaszcza w cukrzycy
Mocznik, elektrolity (sód, potas), morfologia	zaburzenia gospodarki wodno-elektrolitowej i niedokrwistość
USG nerek i dróg moczowych	wielkość i kształt nerek, torbiele, kamienie, zastój moczu
Badania dodatkowe	tomografia, urografia, scyntygrafia lub biopsja nerki w wybranych sytuacjach

Normy zależą od laboratorium, wieku i płci, dlatego wynik zawsze trzeba oceniać w kontekście konkretnego pacjenta. Do rozpoznania przewlekłej choroby nerek potrzebne jest zwykle powtórzenie nieprawidłowych wyników po co najmniej trzech miesiącach. Pojedynczy podwyższony wynik, na przykład po wysiłku, odwodnieniu czy infekcji, nie przesądza o chorobie.

Jak przygotować się do badania moczu?

Mocz do badania ogólnego zbiera się ze środkowego strumienia, do jałowego pojemnika, najlepiej poranny. Przed pobraniem warto umyć okolice cewki moczowej, a kobiety w czasie miesiączki powinny poinformować o tym lekarza lub unikać oddawania próbki. Intensywny wysiłek fizyczny w dniu poprzedzającym może zaburzać wynik.

Jak dbać o nerki?

Zdrowe nerki chroni przede wszystkim kontrola chorób, które je uszkadzają, oraz zdrowy styl życia. Nie ma ziół ani „oczyszczających kuracji", które udowodniono jako sposób leczenia chorych nerek, a niektóre preparaty roślinne mogą wręcz szkodzić. Warto stosować sprawdzone zasady:

• kontroluj ciśnienie tętnicze i, jeśli chorujesz na cukrzycę, poziom glukozy;
• pij wodę regularnie, dostosowując ilość do pragnienia, pogody i wysiłku; osoby z chorobami nerek lub serca powinny omówić z lekarzem, ile płynów jest dla nich odpowiednie;
• ogranicz sól, bo jej nadmiar podnosi ciśnienie i obciąża nerki;
• unikaj częstego i długotrwałego stosowania leków przeciwbólowych z grupy NLPZ bez konsultacji;
• nie pal tytoniu i ogranicz alkohol;
• utrzymuj prawidłową masę ciała i bądź aktywny fizycznie;
• nie lekceważ zakażeń dróg moczowych i leczenia ich do końca;
• przed użyciem suplementów, odżywek białkowych i preparatów ziołowych porozmawiaj z lekarzem, szczególnie gdy masz już chorobę nerek.

Przy rozpoznanej przewlekłej chorobie nerek dieta bywa indywidualnie modyfikowana: ogranicza się sód, a w zaawansowanych stadiach także potas, fosfor czy ilość białka. Takie zmiany powinny być zalecone przez lekarza lub dietetyka, bo niewłaściwe ograniczenia mogą szkodzić. Informacje o elektrolitach znajdziesz w artykule o makroelementach.

Co z nerkami u mężczyzn i kobiet w szczególnych sytuacjach?

U mężczyzn po 50. roku życia utrudnienie odpływu moczu może wynikać nie z nerek, lecz z gruczołu krokowego. Powiększona prostata (przerost prostaty) lub zwężenie cewki (zwężenie cewki moczowej) mogą powodować zaleganie moczu i w skrajnych przypadkach uszkodzić nerki. W ciąży częstsze są zakażenia dróg moczowych, także bezobjawowe, dlatego bada się mocz podczas wizyt kontrolnych.

U dzieci zakażenia układu moczowego często przebiegają z gorączką bez innych wyraźnych objawów, a nieleczone mogą pozostawić blizny w nerkach. Gorączkującego niemowlęcia lub małego dziecka bez wyraźnej przyczyny trzeba zawsze zbadać.

Kiedy pilnie szukać pomocy?

Niektóre objawy wymagają szybkiej, a czasem natychmiastowej interwencji. Wezwij pogotowie lub zgłoś się na szpitalny oddział ratunkowy, jeśli:

• wystąpił bardzo silny, nagły ból w boku, którego nie da się znieść, szczególnie z wymiotami;
• ból w boku towarzyszy gorączce i dreszczom;
• nie oddałeś(-aś) moczu od wielu godzin mimo parcia lub oddajesz go wyraźnie mniej niż zwykle, a masz objawy odwodnienia;
• pojawiły się nagłe, narastające obrzęki lub duszność;
• występuje splątanie, silna senność, drgawki lub bardzo wolne albo nieregularne bicie serca;
• widzisz dużo krwi w moczu albo skrzepy.

Do lekarza rodzinnego warto zgłosić się planowo, gdy pojawią się niewyjaśnione obrzęki, pienisty lub zmieniony mocz, utrzymujące się nocne oddawanie moczu, wysokie ciśnienie, uporczywe zmęczenie albo nieprawidłowy wynik badania moczu czy kreatyniny. Jeśli należysz do grupy ryzyka, dobrze jest wykonywać badania kontrolne co najmniej raz w roku.

Przy chorobie nerek warto zadać lekarzowi kilka pytań: jaka jest przyczyna zmian, jaki jest aktualny stopień uszkodzenia, jak często robić badania kontrolne, jakich leków unikać, czy trzeba zmienić dietę i kiedy zgłosić się do nefrologa. Dzięki temu łatwiej uczestniczyć w leczeniu i zwolnić postęp choroby.