Zaburzenia erekcji – przyczyny, diagnostyka i leczenie

Zaburzenia erekcji (dysfunkcja erekcji, potocznie impotencja) to utrzymująca się lub nawracająca trudność w uzyskaniu albo utrzymaniu wzwodu na tyle twardego, by możliwe było satysfakcjonujące współżycie. Pojedyncze nieudane próby zdarzają się każdemu mężczyźnie i nie są chorobą. O zaburzeniach erekcji mówimy zwykle wtedy, gdy problem powtarza się przez kilka miesięcy.

To jedna z częstszych dolegliwości mężczyzn, a jej częstość rośnie z wiekiem, ale nie jest „normalną starością". Bardzo często ma konkretną, możliwą do ustalenia przyczynę, a w większości przypadków da się ją skutecznie leczyć. Co ważne, bywa też pierwszym sygnałem choroby serca lub cukrzycy, dlatego nie warto jej zbywać wstydem ani milczeniem.

Czym są zaburzenia erekcji i jak je odróżnić od innych problemów?

Zaburzenia erekcji to problem z samym wzwodem: prącie nie twardnieje wystarczająco albo wzwód ustępuje, zanim współżycie się zakończy. Nie jest to to samo co obniżony popęd ani przedwczesny wytrysk, choć te trudności często występują razem i się nasilają.

Warto rozdzielać trzy odrębne zagadnienia zdrowia seksualnego mężczyzn:

• Erekcja to reakcja ciała na pobudzenie, zależna od naczyń, nerwów i hormonów.
• Libido to ochota na seks. Może być zachowana przy słabej erekcji i odwrotnie. Zobacz artykuł o spadku libido u kobiet i mężczyzn.
• Wytrysk to osobny odruch. Jego zaburzenia, w tym zbyt szybki wytrysk, opisujemy w artykule o przedwczesnym wytrysku.

Ustalenie, co dokładnie się zmieniło, bardzo ułatwia rozmowę z lekarzem i dobór leczenia.

Jak działa erekcja?

Erekcja wymaga współpracy nerwów, naczyń krwionośnych, hormonów i psychiki. Pod wpływem pobudzenia, wywołanego myślami, dotykiem lub wzrokiem, rozszerzają się tętnice prącia, ciała jamiste wypełniają się krwią, a odpływ żylny zostaje ograniczony. Prącie twardnieje i zwiększa objętość.

Kluczową rolę odgrywa tlenek azotu uwalniany przez śródbłonek, czyli wyściółkę naczyń. Jeśli któryś element zawodzi, na przykład naczynia są zwężone, nerwy uszkodzone albo śródbłonek nie działa prawidłowo, wzwód jest słabszy lub trudny do utrzymania. Stres i lęk także hamują pobudzenie, bo działają przez układ nerwowy: ten sam układ, który odpowiada za reakcję „walcz lub uciekaj", jest przeciwnikiem rozluźnienia potrzebnego do erekcji.

Jak często występują zaburzenia erekcji?

Dokładnych liczb nie podajemy, bo wyniki badań różnią się w zależności od definicji i badanej grupy. Wiadomo jednak, że problem dotyczy wielu mężczyzn, a z każdą dekadą życia pojawia się częściej, zwłaszcza u osób z nadciśnieniem, cukrzycą, otyłością i chorobami serca.

Zaburzenia erekcji występują także u młodszych mężczyzn, nawet przed 40. rokiem życia. U nich częściej niż u starszych odpowiadają czynniki psychiczne, ale nie wolno zakładać tego z góry: stres może współistnieć z palaniem, nadwagą czy zaburzeniami hormonalnymi.

Jakie są przyczyny zaburzeń erekcji?

Najczęściej współistnieje kilka przyczyn naraz. U starszych mężczyzn dominują przyczyny fizyczne, u młodszych częściej psychiczne, ale nie jest to reguła, a oba rodzaje zwykle się nakładają. Nawet jeśli początek był organiczny, lęk przed niepowodzeniem wtórnie pogłębia problem.

Choroby serca i naczyń

Nadciśnienie tętnicze, podwyższony cholesterol i miażdżyca uszkadzają naczynia, także te zaopatrujące prącie. Więcej o tych schorzeniach przeczytasz w artykułach o nadciśnieniu tętniczym, wysokim cholesterolu i miażdżycy.

Cukrzyca i otyłość

Cukrzyca uszkadza zarówno naczynia, jak i nerwy, dlatego zaburzenia erekcji występują u mężczyzn z cukrzycą wyraźnie częściej, a bywają pierwszym objawem jeszcze niezdiagnozowanej choroby. Otyłość brzuszna sprzyja cukrzycy i nadciśnieniu, a także może obniżać poziom testosteronu.

Leki

Na erekcję mogą wpływać niektóre leki, w tym część leków na nadciśnienie (np. beta-blokery i leki moczopędne), niektóre leki przeciwdepresyjne, leki przeciwpsychotyczne, leki wpływające na działanie hormonów płciowych stosowane w chorobach prostaty oraz finasteryd. Nie odstawiaj leku na własną rękę. Często można go zmienić na inny, ale decyzję podejmuje lekarz.

Używki

Erekcję pogarszają palenie tytoniu, nadmiar alkoholu i narkotyki. Papierosy uszkadzają śródbłonek naczyń, a duże ilości alkoholu osłabiają wzwód od razu i, przy regularnym nadużywaniu, także trwale.

Hormony i inne choroby

Niedobór testosteronu może obniżać popęd i czasem pogarszać erekcję. Rozpoznaje się go na podstawie objawów i badań krwi, a nie samego wieku. Wpływ mają także choroby tarczycy (zobacz objawy chorób tarczycy), podwyższony poziom prolaktyny, choroby neurologiczne, takie jak stwardnienie rozsiane, choroby nerek i wątroby, bezdech senny oraz urazy kręgosłupa i miednicy.

Zabiegi w obrębie miednicy i choroby prostaty

Operacje w okolicy miednicy, w tym zabiegi z powodu raka prostaty, oraz radioterapia mogą uszkodzić nerwy i naczynia odpowiedzialne za wzwód. Same choroby prostaty, o których piszemy w artykule Prostata – co to jest i jakie choroby ją dotyczą, oraz leki stosowane w ich leczeniu także mogą wpływać na sprawność seksualną.

Czynniki psychiczne

Stres, lęk przed niepowodzeniem, depresja, przemęczenie i konflikty w związku mogą osłabiać erekcję. Typowy jest błędny krąg: po jednym niepowodzeniu rośnie obawa przed kolejnym, mężczyzna zaczyna obserwować własne ciało, a napięcie utrudnia wzwód. Na przyczynę psychiczną wskazuje często zachowana poranna lub nocna erekcja, nagły początek i sytuacyjny charakter problemu, choć żadna z tych cech nie jest dowodem. Objawy depresji opisujemy w artykule Depresja – objawy.

Czy zaburzenia erekcji mogą zapowiadać chorobę serca?

Tak. Tętnice prącia są bardzo cienkie, dlatego zmiany miażdżycowe mogą dać objawy właśnie tam, zanim zaczną dokuczać naczynia wieńcowe serca. U części mężczyzn zaburzenia erekcji pojawiają się na kilka lat przed incydentem sercowo-naczyniowym, takim jak zawał.

Dlatego nowy problem z erekcją, zwłaszcza u mężczyzny po 40. roku życia lub z czynnikami ryzyka, jest dobrym powodem, by sprawdzić ciśnienie, cholesterol i poziom glukozy oraz ocenić ogólne ryzyko sercowo-naczyniowe. Samo wykrycie i leczenie tych czynników bywa ważniejsze niż poprawa erekcji. Sposoby obniżania cholesterolu opisujemy w artykule Jak obniżyć cholesterol.

Jakie są objawy zaburzeń erekcji?

Najczęstsze objawy to:

• wzwód, który nie jest dość twardy, by współżycie było możliwe,
• trudność w utrzymaniu wzwodu do końca zbliżenia,
• wymagająca więcej czasu i bodźców erekcja niż dawniej,
• osłabienie lub zanik porannych i nocnych wzwodów,
• unikanie współżycia z lęku przed niepowodzeniem.

Czasem towarzyszy im obniżone libido, szybszy wytrysk lub wyraźne napięcie w związku. Ważne jest, czy problem pojawił się nagle, czy narastał stopniowo, bo to naprowadza lekarza na prawdopodobną przyczynę.

Jak wygląda diagnostyka?

Lekarz rodzinny lub urolog zbiera wywiad: kiedy problem się zaczął, czy pojawił się nagle, czy zachowana jest poranna erekcja, jakie leki przyjmujesz, ile pijesz i palisz oraz jak wygląda Twoje życie i relacja. Często pomagają krótkie kwestionariusze oceniające sprawność seksualną i jej zmiany w czasie.

Następnie lekarz bada, mierzy ciśnienie, ocenia masę ciała i obwód talii, a zwykle zleca badania krwi:

• stężenie glukozy lub hemoglobinę glikowaną,
• lipidogram (zobacz cholesterol – normy i interpretacja wyników),
• czasem testosteron, wykonywany rano, oraz inne hormony, np. tarczycy lub prolaktynę,
• w razie potrzeby badania nerek i wątroby.

Zakresy referencyjne zależą od laboratorium, a wyniki interpretuje się łącznie z objawami. Przy podejrzeniu problemów z prostatą przydatne może być badanie prostaty. Rzadko potrzebne są badania specjalistyczne, takie jak USG dopplerowskie prącia, wykonywane np. przed zabiegami lub gdy leczenie nie działa. Czasem zaleca się też konsultację seksuologa lub psychologa.

Co możesz zrobić samodzielnie?

Zmiana stylu życia ma udokumentowany wpływ na zdrowie naczyń, a więc pośrednio na erekcję. Nie rozwiąże każdego problemu, ale u części mężczyzn, zwłaszcza z nadwagą i małą aktywnością, przynosi zauważalną poprawę, a przy okazji zmniejsza ryzyko chorób serca.

• Ruch. Regularna aktywność aerobowa, jak szybki marsz, pływanie czy jazda na rowerze, poprawia stan naczyń i nastrój.
• Masa ciała. Redukcja nadwagi, zwłaszcza tłuszczu brzusznego, może poprawić erekcję i profil hormonalny. Zobacz co jest dobre na odchudzanie.
• Dieta. Nie istnieje dieta na potencję. Wzorzec zbliżony do śródziemnomorskiego, korzystny dla serca, bywa wiązany z lepszą funkcją seksualną, choć dowody pochodzą głównie z badań obserwacyjnych. Ogólne zasady znajdziesz w artykule o zdrowym odżywianiu. Pojedyncze produkty, jak seler, ostrygi, imbir czy czosnek, nie mają potwierdzonego działania na erekcję.
• Papierosy i alkohol. Rzucenie palenia i ograniczenie alkoholu sprzyja naczyniom, a poprawa bywa widoczna już po pewnym czasie.
• Sen i stres. Przewlekły niedosyp i napięcie obniżają popęd i pogarszają erekcję. Zobacz artykuł o braku snu, w tym o bezdechu sennym, który także bywa przyczyną problemów z erekcją.
• Ćwiczenia mięśni dna miednicy. U części mężczyzn poprawiały erekcję, najlepiej jednak wykonywać je po instruktażu fizjoterapeuty.
• Rozmowa z partnerem lub partnerką. Otwartość zmniejsza presję, która sama w sobie nasila problem.

Jak leczy się zaburzenia erekcji?

Leczenie zależy od przyczyny i zwykle odbywa się stopniowo: od metod najmniej inwazyjnych do bardziej zaawansowanych. Zaczyna się od leczenia chorób podstawowych, zmiany leków, które mogą szkodzić, i modyfikacji stylu życia. Dopiero potem, a często równolegle, dobiera się leczenie objawowe.

Inhibitory fosfodiesterazy typu 5

Najczęściej stosowaną grupą leków są inhibitory fosfodiesterazy typu 5, do których należą m.in. syldenafil, tadalafil i wardenafil. Zwiększają one przepływ krwi w prąciu, ale działają tylko przy pobudzeniu seksualnym i nie zwiększają popędu. Różnią się czasem działania i sposobem stosowania; dobór leku i dawki należy do lekarza, a nie wszyscy mężczyźni odpowiadają na pierwszy zastosowany lek. Część leków jest dostępna bez recepty w niektórych krajach, ale rozmowa z lekarzem o chorobach serca i innych lekach pozostaje konieczna.

Ważne przeciwwskazanie: leków z tej grupy nie wolno łączyć z nitratami (stosowanymi w chorobie wieńcowej, np. nitrogliceryna) ani z substancjami uwalniającymi tlenek azotu, bo grozi to gwałtownym, niebezpiecznym spadkiem ciśnienia. Ostrożność dotyczy też mężczyzn po niedawnym zawale lub udarze, z ciężką niewydolnością serca, niskim ciśnieniem i przyjmujących leki rozszerzające naczynia. Możliwe działania niepożądane to m.in. ból głowy, zaczerwienienie twarzy, niestrawność i zatkany nos.

Inne metody leczenia

Gdy te leki nie wystarczają lub nie można ich stosować, dostępne są inne metody:

• leki podawane miejscowo, wstrzykiwane do prącia lub do cewki, po instruktażu lekarza,
• pompy próżniowe, wytwarzające wzwód przez zasysanie krwi do prącia,
• terapia hormonalna, jeśli potwierdzono niedobór testosteronu,
• psychoterapia lub terapia seksuologiczna, zwłaszcza gdy ważną rolę odgrywa lęk i stres,
• w wybranych przypadkach chirurgiczne wszczepienie protezy prącia.

Leczenie przyczyn

Dobra kontrola ciśnienia, cukrzycy i cholesterolu, leczenie bezdechu sennego czy depresji i zmiana szkodliwych leków potrafią poprawić erekcję samoistnie lub zwiększyć skuteczność leków. Dlatego samo „branie tabletek" bez ustalenia przyczyny jest złym pomysłem.

Jaką rolę ma psychoterapia i terapia seksuologiczna?

Terapia pomaga wtedy, gdy za problem odpowiadają lęk, stres, depresja albo trudności w relacji, a także gdy zaburzenie początkowo organiczne wywołało lęk przed niepowodzeniem. Opiera się na rozmowie, uczeniu rozpoznawania napięcia i stopniowym odbudowywaniu zaufania do własnego ciała. Często uczestniczy w niej para.

Terapię można łączyć z leczeniem farmakologicznym. U części mężczyzn skuteczne leki nie rozwiązują problemu, jeśli utrzymuje się presja „wyniku", dlatego psychoterapia bywa równie ważna jak tabletka. Jeżeli problem wynika z depresji, jej leczenie jest warunkiem poprawy.

Czy zaburzenia erekcji można wyleczyć?

Rokowanie zależy od przyczyny. Zaburzenia wynikające z nadwagi, braku ruchu, palenia, stresu, odstawionych szkodliwych leków czy zaburzeń hormonalnych często ustępują lub wyraźnie się poprawiają po ich uporządkowaniu. Przy przyczynach naczyniowych i nerwowych, jak cukrzyca czy uszkodzenie nerwów po operacji, całkowity powrót funkcji bywa trudniejszy, ale zwykle można ją znacząco poprawić dostępnymi metodami.

Nikt nie powinien obiecywać gwarantowanego wyleczenia. Realistyczny cel to takie leczenie, które pozwala na satysfakcjonujące życie seksualne i jednocześnie chroni zdrowie serca.

Czy zaburzenia erekcji dotyczą też młodych mężczyzn?

Tak, choć rzadziej. U młodszych mężczyzn częściej odpowiadają za nie lęk, stres, nadużywanie alkoholu lub narkotyków, palenie, a czasem rzadkie przyczyny hormonalne lub neurologiczne. Zachowana poranna erekcja i trudności tylko w określonych sytuacjach przemawiają za tłem psychicznym.

Młody mężczyzna z nowym problemem również powinien zgłosić się do lekarza. Nie warto sięgać po preparaty z internetu, a zwłaszcza łączyć leków na erekcję z alkoholem czy innymi substancjami „na wszelki wypadek". Pierwszym krokiem jest rozmowa i badania podstawowe.

Czy „naturalne" środki na potencję są bezpieczne?

Dla większości preparatów reklamowanych jako wzmacniające potencję brakuje solidnych dowodów skuteczności. Gorzej, że kontrole urzędowe w różnych krajach wielokrotnie wykrywały w produktach sprzedawanych jako „naturalne" niezadeklarowane substancje czynne leków na receptę, nierzadko w nieznanej ilości. Dla osoby przyjmującej nitraty albo z chorobą serca może to być groźne dla życia.

Zioła i suplementy mogą też wchodzić w interakcje z lekami. Szczególną ostrożność zachowaj wobec produktów kupowanych w internecie, na bazarach lub od nieznanych sprzedawców, które obiecują natychmiastowy i „stuprocentowy" efekt. Przegląd bezpieczeństwa stosowania ziół znajdziesz w artykule o roślinach leczniczych.

Jak przygotować się do wizyty u lekarza?

Wizyta jest łatwiejsza, gdy wcześniej zapiszesz najważniejsze informacje. Lekarz nie oceni Cię, a rozmowa o sprawach intymnych to dla niego codzienność. Szczerość pozwala szybciej ustalić przyczynę i uniknąć niepotrzebnych badań.

• Spisz wszystkie leki, suplementy i środki, które przyjmujesz, także te kupowane bez recepty.
• Zastanów się, kiedy pojawił się problem i czy narastał stopniowo, czy zaczął się nagle.
• Zwróć uwagę, czy występują poranne wzwody i czy trudności pojawiają się zawsze, czy tylko z określoną osobą lub w stresie.
• Przygotuj informacje o chorobach własnych i w rodzinie, zwłaszcza o chorobach serca i cukrzycy.
• Jeśli chcesz, zabierz na wizytę partnerkę lub partnera, bo wspólna rozmowa często pomaga.

Jak zaburzenia erekcji wpływają na związek?

Problem rzadko dotyczy tylko jednej osoby. Partnerka lub partner często interpretuje trudności jako brak zainteresowania czy atrakcyjności, a mężczyzna odczuwa wstyd i unika bliskości, co potęguje napięcie. W efekcie z czasem zanika też zwykła czułość, co z kolei obniża pożądanie.

Pomaga spokojna, otwarta rozmowa i wyjaśnienie, że to problem zdrowotny, który można leczyć. Warto też rozszerzyć obraz bliskości poza sam stosunek. Gdy samodzielnie nie udaje się wyjść z impasu, sprawdza się terapia par lub konsultacja seksuologa.

Czy zaburzenia erekcji po leczeniu raka prostaty można leczyć?

Tak, choć wymaga to cierpliwości. Po operacji lub radioterapii prostaty erekcja może być osłabiona, ponieważ uszkodzeniu ulegają nerwy i naczynia w tej okolicy. Czas powrotu funkcji bywa różny i nie każdy mężczyzna odzyskuje ją w pełni.

Wiele ośrodków proponuje po takim leczeniu tzw. rehabilitację seksualną, czyli wczesne stosowanie leków, pomp lub innych metod według zaleceń lekarza. Szczegóły ustala się indywidualnie z urologiem i onkologiem. Więcej o samej chorobie znajdziesz w artykule Rak prostaty – objawy i leczenie.

Jakie pytania warto zadać lekarzowi?

• Jaka może być przyczyna moich trudności i jakie badania warto wykonać?
• Czy któryś z leków, które przyjmuję, może szkodzić erekcji i czy da się go zmienić?
• Czy mogę bezpiecznie stosować leki na erekcję przy moich chorobach i lekach?
• Czy powinienem zbadać serce, cukier i cholesterol?
• Czy pomoże mi terapia, także z partnerką lub partnerem?
• Jakie działania niepożądane powinny mnie zaniepokoić?

Kiedy iść do lekarza i jakie objawy są alarmowe?

Umów wizytę, jeśli zaburzenia erekcji utrzymują się dłużej niż kilka tygodni, pojawiły się nagle, wystąpiły po nowym leku, urazie lub operacji albo towarzyszą im inne objawy, takie jak ból w klatce piersiowej przy wysiłku, duszność, obrzęki nóg, częste pragnienie i oddawanie moczu lub problemy z oddawaniem moczu. Pomóc może lekarz rodzinny, urolog lub seksuolog.

Pilnej pomocy wymagają ból w klatce piersiowej w trakcie lub po współżyciu, uczucie omdlewania oraz bolesny wzwód utrzymujący się dłużej niż 4 godziny, zwłaszcza po lekach na erekcję (priapizm), który może trwale uszkodzić prącie. Nagła utrata widzenia lub słuchu po przyjęciu leku także wymaga natychmiastowej pomocy. Jedź wtedy na izbę przyjęć lub wezwij pogotowie (112).

Zaburzenia erekcji często współistnieją z innymi trudnościami. Zobacz też artykuły o spadku libido i przedwczesnym wytrysku.