Przerost prostaty – objawy, rozpoznanie i leczenie łagodnego rozrostu

Przerost prostaty, nazywany też łagodnym rozrostem lub gruczolakiem prostaty (BPH, od ang. benign prostatic hyperplasia), to niezłośliwe powiększenie gruczołu krokowego. Występuje bardzo często u mężczyzn po pięćdziesiątce i z wiekiem dotyczy coraz większego odsetka panów. Nie jest nowotworem i nie zamienia się w raka, ale powiększony gruczoł może uciskać cewkę moczową i utrudniać oddawanie moczu.

Samo powiększenie prostaty nie zawsze wywołuje dolegliwości. O leczeniu decydują objawy i to, jak bardzo przeszkadzają, a nie wyłącznie wielkość gruczołu. Ogólne informacje o samym narządzie znajdziesz w artykule prostata – co to jest i jakie choroby ją dotyczą. Poniżej opisujemy przyczyny, objawy, badania, leczenie i powikłania łagodnego rozrostu.

Co to jest przerost prostaty i czym różni się od raka?

Przerost prostaty to rozrost tkanki gruczołowej i mięśniowej w okolicy cewki moczowej, który zwęża światło cewki i zaburza odpływ moczu. Jest chorobą łagodną: komórki nie mają cech nowotworowych, nie dają przerzutów i nie przekształcają się w raka. Rak prostaty to odrębna choroba, która zwykle zaczyna się w innej części gruczołu.

Obie choroby mogą występować jednocześnie, bo obie są częste w tym samym wieku. Z tego powodu przy dolegliwościach nie wolno zakładać, że „to tylko przerost". Różnice i wzajemne zależności opisujemy w artykule rak prostaty – objawy i leczenie. W dzisiejszej medycynie część lekarzy mówi raczej o „objawach ze strony dolnych dróg moczowych związanych z rozrostem prostaty", bo to objawy, a nie sam rozmiar gruczołu, decydują o postępowaniu.

Dlaczego prostata się powiększa?

Dokładny mechanizm nie jest w pełni poznany. Wiadomo, że do rozrostu potrzebne są męskie hormony (testosteron i jego aktywna postać, dihydrotestosteron) oraz upływ czasu. Rozrost zaczyna się w tkankach położonych wokół cewki moczowej, dlatego tak szybko wpływa na odpływ moczu.

Do czynników zwiększających ryzyko lub nasilających objawy należą:

• wiek, który jest głównym czynnikiem,
• występowanie choroby w rodzinie,
• otyłość, zwłaszcza brzuszna, i zaburzenia metaboliczne, w tym cukrzyca,
• mała aktywność fizyczna,
• niektóre leki, które nie powodują rozrostu, lecz nasilają objawy.

Przerost prostaty nie jest skutkiem „zimna", rzadkiego współżycia ani nadmiernej aktywności seksualnej. Są to częste mity, które niepotrzebnie wywołują poczucie winy.

Jakie są objawy przerostu prostaty?

Najczęstsze objawy to osłabiony strumień moczu, częste oddawanie moczu, zwłaszcza w nocy, oraz uczucie, że pęcherz nie opróżnił się do końca. Objawy narastają zwykle powoli, przez miesiące i lata, więc wielu mężczyzn przyzwyczaja się do nich i uznaje za normalny skutek starzenia. Można je jednak skutecznie łagodzić.

Lekarze dzielą je na dwie grupy. Pierwsza wynika z utrudnionego przepływu przez cewkę, druga z podrażnienia pęcherza, który pracuje pod większym obciążeniem.

Objawy utrudnionego opróżniania

• osłabiony, cienki lub przerywany strumień moczu,
• konieczność parcia i opóźnione rozpoczęcie mikcji,
• dokapywanie moczu po zakończeniu oddawania,
• uczucie niepełnego opróżnienia pęcherza.

Objawy podrażnieniowe

• częste oddawanie moczu w ciągu dnia,
• wstawanie w nocy do toalety,
• nagła i silna potrzeba oddania moczu, której trudno się oprzeć.

Nasilenie objawów można ocenić w prostym kwestionariuszu punktowym (skala IPSS), który lekarz zwykle wypełnia z pacjentem. Wynik pomaga ustalić, czy dolegliwości są łagodne, umiarkowane czy ciężkie, a także porównać stan przed i po leczeniu.

Z czym można pomylić przerost prostaty?

Podobne objawy mogą dawać inne choroby, dlatego diagnoza wymaga badania. Do najważniejszych należą zapalenie prostaty, zwężenie cewki moczowej, rak prostaty lub pęcherza, kamica dróg moczowych, zakażenie dróg moczowych, cukrzyca (powoduje częste oddawanie moczu z powodu nadmiaru cukru), choroby neurologiczne, a także niewydolność serca i bezdech senny, które nasilają oddawanie moczu w nocy. Uciążliwe nocne wstawanie może mieć też związek z jakością snu, o czym piszemy w artykule brak snu: bezsenność i chrapanie.

Niektóre leki sprzyjają zatrzymaniu moczu lub nasilają objawy: środki obkurczające naczynia w lekach na przeziębienie (np. pseudoefedryna), leki przeciwhistaminowe starszej generacji, niektóre leki przeciwdepresyjne i rozkurczowe, a także leki moczopędne. Nie odstawiaj ich samodzielnie, ale zgłoś lekarzowi pełną listę przyjmowanych preparatów.

Jakie są powikłania nieleczonego przerostu?

Przy długotrwałej, znacznej niedrożności pęcherz przestaje się dobrze opróżniać, a zalegający mocz sprzyja problemom. Mogą to być:

• nawracające zakażenia dróg moczowych,
• kamienie w pęcherzu,
• ostre zatrzymanie moczu, czyli nagła niemożność oddania moczu,
• krwiomocz,
• przewlekłe zatrzymanie moczu z nietrzymaniem moczu „z przepełnienia",
• w cięższych przypadkach zastój moczu w nerkach i pogorszenie ich funkcji.

Nie każdy przerost prowadzi do powikłań, ale to one są powodem, dla którego objawów nie należy ignorować. Wpływ na nerki opisujemy w artykule choroby nerek – objawy i badania.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do urologa lub lekarza rodzinnego warto pójść, gdy zaburzenia mikcji utrzymują się, narastają albo przeszkadzają w codziennym życiu lub w śnie. Nie trzeba czekać, aż będą bardzo nasilone.

Pilnej pomocy (szpitalny oddział ratunkowy) wymaga niemożność oddania moczu przy bolesnym, wypełnionym pęcherzu. Pilnie trzeba się zgłosić także przy:

• krwi w moczu,
• gorączce z bólem przy oddawaniu moczu lub bólem w kroczu,
• bólu w okolicy nerek z gorączką lub wymiotami,
• wyraźnym zmniejszeniu ilości oddawanego moczu.

Jak rozpoznaje się przerost prostaty?

Lekarz pyta o objawy (często korzysta z kwestionariusza IPSS), przyjmowane leki i choroby towarzyszące, a następnie bada prostatę przez odbyt i zleca badanie ogólne moczu. Zwykle oznacza się też stężenie kreatyniny, aby ocenić nerki, oraz PSA. W razie potrzeby wykonuje się USG, w tym ocenę objętości prostaty i ilości moczu zalegającego po mikcji, a czasem uroflowmetrię, czyli pomiar szybkości strumienia. Pomocny bywa dzienniczek mikcji prowadzony przez kilka dni.

Ponieważ rak prostaty może współistnieć z przerostem, a PSA bywa podwyższone także w łagodnym rozroście, zasady interpretacji wyników opisujemy w artykule badanie prostaty – PSA, badanie przez odbyt, USG i biopsja. Zakresy referencyjne PSA zależą od laboratorium i wieku, a wynik zawsze ocenia lekarz.

Jak leczy się przerost prostaty?

Metoda zależy od nasilenia objawów, powikłań, wielkości gruczołu i chorób towarzyszących, a także od preferencji pacjenta. Ogólny przegląd opcji dla całego gruczołu krokowego jest w artykule leczenie prostaty; tutaj omawiamy tylko przerost.

Obserwacja i zmiana nawyków

Przy łagodnych objawach, które nie przeszkadzają, wystarcza zwykle obserwacja z kontrolami. Pomagają proste zmiany:

• rozłożenie picia w ciągu dnia i ograniczenie płynów w ostatnich godzinach przed snem,
• mniej kawy, mocnej herbaty i alkoholu, zwłaszcza wieczorem,
• oddawanie moczu „na zapas" przed snem i przed podróżą,
• spokojne, niespieszne oddawanie moczu i, jeśli trzeba, ponowna próba po chwili,
• redukcja nadmiernej masy ciała i regularny ruch,
• przegląd przyjmowanych leków wspólnie z lekarzem.

Leki

• Alfa-blokery (np. tamsulosyna, alfuzosyna) rozluźniają mięśnie wokół szyi pęcherza i cewki, więc poprawiają przepływ moczu, zwykle w ciągu kilku dni lub tygodni. Mogą powodować zawroty głowy, spadki ciśnienia i zaburzenia wytrysku. Przed planowaną operacją zaćmy trzeba poinformować okulistę o ich stosowaniu.
• Inhibitory 5-alfa-reduktazy (finasteryd, dutasteryd) zmniejszają objętość gruczołu, ale działają powoli, po kilku miesiącach, i są przeznaczone głównie dla mężczyzn z wyraźnie powiększoną prostatą. Mogą obniżać popęd i pogarszać erekcję. Obniżają też stężenie PSA mniej więcej o połowę, co lekarz uwzględnia, oceniając wynik.
• Tadalafil, lek z grupy inhibitorów PDE5, bywa stosowany, gdy przerostowi towarzyszą zaburzenia erekcji. Nie łączy się go z azotanami.
• Przy dominujących objawach podrażnieniowych dołącza się czasem leki zmniejszające nadreaktywność pęcherza, a przy nocnym oddawaniu moczu – lek zmniejszający nocną produkcję moczu, jeśli lekarz uzna to za uzasadnione.

Dobór leków i dawek należy do lekarza; nie należy ich łączyć ani odstawiać samodzielnie. Leczenie jest zwykle długotrwałe, a po przerwaniu objawy mogą wracać.

Zabiegi

Leczenie operacyjne rozważa się, gdy leki nie pomagają, są źle tolerowane lub pojawiły się powikłania (zatrzymanie moczu, nawracające zakażenia, kamienie pęcherza, uszkodzenie nerek). Najczęściej stosuje się resekcję przezcewkową (TURP) lub zabiegi z użyciem lasera, w których usuwa się lub niszczy rozrośniętą tkankę przez cewkę, bez nacinania skóry. Przy bardzo dużych gruczołach wykonuje się czasem operację otwartą lub laparoskopową. Są też nowsze techniki, np. podwieszanie tkanki lub parowanie wodne, dostępne w wybranych ośrodkach.

Po zabiegach częsty jest tzw. wytrysk wsteczny (nasienie trafia do pęcherza), co zwykle jest bezpieczne, ale ma znaczenie dla mężczyzn planujących dzieci. Po operacji przez kilka dni lub tygodni mogą występować pieczenie, krew w moczu i częste parcie, a lekarz poda zalecenia dotyczące wysiłku fizycznego i nawodnienia. Rzadko występują trudności z utrzymaniem moczu lub zwężenie cewki, które opisujemy w artykule zwężenie cewki moczowej.

Czy przerost prostaty wpływa na życie seksualne?

Sam rozrost może współistnieć z zaburzeniami erekcji i obniżonym popędem, głównie dlatego, że oba stany mają wspólne czynniki ryzyka, takie jak wiek, otyłość, cukrzyca i choroby naczyń. Leczenie również może wpływać na seks: finasteryd i dutasteryd mogą obniżać popęd, alfa-blokery zmieniać wytrysk, a po zabiegach często występuje wytrysk wsteczny.

Jeśli to dla Ciebie ważne, powiedz o tym lekarzowi przed wyborem terapii. Często można dobrać leczenie, które mniej obciąża życie intymne, a zaburzenia erekcji można leczyć osobno, zgodnie z zasadami opisanymi w artykule zaburzenia erekcji – przyczyny, diagnostyka i leczenie.

Czy preparaty roślinne pomagają?

Popularne są wyciągi z palmy sabałowej, korzenia pokrzywy, nasion dyni czy kory śliwy afrykańskiej (pygeum). Wyniki badań są niespójne: w części obserwowano niewielką poprawę objawów, w innych działanie nie różniło się od placebo, a jakość badań i skład preparatów bardzo się różnią. Nie wykazano, by zmniejszały gruczoł lub zapobiegały powikłaniom.

Nie powinny też opóźniać wizyty u lekarza ani zastępować leków, gdy objawy są uciążliwe. Preparaty roślinne mogą wchodzić w interakcje z lekami (np. przeciwzakrzepowymi), a ich skutki dla mężczyzn z rakiem prostaty nie są dobrze poznane, więc o ich stosowaniu warto powiedzieć lekarzowi. Ogólne zasady bezpieczeństwa przy ziołach znajdziesz w artykule rośliny lecznicze – przewodnik po ziołach i bezpieczeństwie.

Czy można zapobiec przerostowi prostaty?

Nie ma sposobu na całkowite zapobieganie, bo wiek i hormony są głównymi czynnikami. Aktywność fizyczna, prawidłowa masa ciała i kontrola cukrzycy mogą zmniejszać nasilenie objawów. Regularne kontrole pozwalają wychwycić powikłania, zanim staną się groźne, i odróżnić łagodny rozrost od nowotworu.

Nie ma też dowodu, że masaż prostaty leczy przerost, a w niektórych sytuacjach może zaszkodzić, co wyjaśniamy w artykule masaż prostaty – ryzyko i przeciwwskazania.

Jakie pytania zadać lekarzowi?

• Czy moje objawy wynikają z rozrostu prostaty, czy z innej przyczyny?
• Ile moczu zalega w pęcherzu po mikcji i czy nerki są w porządku?
• Jakie są moje możliwości leczenia i po jakim czasie spodziewać się poprawy?
• Jak wybrane leczenie wpłynie na erekcję i wytrysk?
• Jak często powinienem się zgłaszać na kontrole i kiedy powtórzyć PSA?
• Które objawy powinny skłonić mnie do pilnej wizyty?