Depresja: objawy, leczenie i gdzie szukać pomocy

Depresja to choroba, a nie słabość charakteru ani chwilowy gorszy nastrój. Charakteryzuje się utrzymującym się obniżeniem nastroju, utratą zainteresowań i radości z rzeczy, które dotąd sprawiały przyjemność, oraz zmniejszoną energią. Objawy depresji trwają zwykle co najmniej dwa tygodnie i wyraźnie utrudniają codzienne funkcjonowanie. Depresja jest częsta, dotyka ludzi w każdym wieku i da się ją skutecznie leczyć.

Poniżej opisujemy, jak depresja się objawia, czym różni się od zwykłego smutku, jak ją rozpoznaje się u kobiet, mężczyzn, dzieci i osób starszych, kto i jak leczy oraz co robić, gdy pojawiają się myśli samobójcze.

Gdzie szukać pomocy i co robić w kryzysie?

Jeśli masz myśli o odebraniu sobie życia, zamiar samookaleczenia albo martwisz się o kogoś bliskiego, nie zostawaj z tym sam. Wiedza, co zrobić w kryzysie, jest ważniejsza niż wszystko, co dalej w tym artykule.

• Jeśli istnieje bezpośrednie zagrożenie życia (ktoś próbuje się zabić, ma konkretny plan lub środki), zadzwoń pod numer alarmowy 112 albo zgłoś się na szpitalny oddział ratunkowy. Nie zostawiaj tej osoby samej do czasu przyjazdu pomocy i, jeśli to możliwe, odsuń niebezpieczne przedmioty, na przykład leki.
• W Polsce działają bezpłatne telefony wsparcia dla osób w kryzysie emocjonalnym, także dla dzieci i młodzieży, a także czaty i poradnie online. Aktualne numery i godziny pracy sprawdź na stronach organizacji prowadzących takie linie lub w wyszukiwarce; warto je zapisać w telefonie, zanim będą potrzebne.
• Do psychiatry w ramach NFZ można zgłosić się bez skierowania, także do poradni zdrowia psychicznego lub centrum zdrowia psychicznego w swoim rejonie. Pomoc oferują też psycholodzy i psychoterapeuci oraz lekarz rodzinny, który może zacząć diagnostykę.
• Porozmawiaj z kimś zaufanym: z bliską osobą, przyjacielem, lekarzem. Powiedzenie na głos, co się dzieje, naprawdę zmniejsza ryzyko, a mówienie o myślach samobójczych ich nie wywołuje.

Myśli samobójcze są objawem choroby, nie dowodem tego, że sytuacja jest beznadziejna. Mogą mijać przy odpowiednim leczeniu.

Jakie są objawy depresji?

Objawy depresji to utrzymujące się obniżenie nastroju, utrata zainteresowań i zdolności odczuwania przyjemności, spadek energii, zaburzenia snu i apetytu, kłopoty z koncentracją oraz poczucie winy lub bezwartościowości. Depresja nie zawsze wygląda jak „smutek”: w jej obrazie mieszają się objawy emocjonalne, poznawcze i fizyczne.

Objawy emocjonalne

• stały smutek, pustka, przygnębienie lub, u niektórych osób, drażliwość i napięcie,
• utrata zainteresowań i poczucia przyjemności (anhedonia),
• poczucie winy, bezwartościowości, beznadziei,
• lęk, niepokój, czasem napady płaczu bez wyraźnej przyczyny.

Objawy poznawcze i motywacyjne

• trudności z koncentracją, pamięcią i podejmowaniem decyzji,
• negatywne myśli o sobie, przyszłości i świecie,
• spowolnienie, apatia, brak chęci do działania, wycofanie z kontaktów,
• myśli o śmierci lub samobójstwie.

Objawy fizyczne

• zaburzenia snu: trudności z zasypianiem, budzenie się nad ranem albo nadmierna senność (zobacz też brak snu i bezsenność),
• zmiany apetytu i masy ciała, spadek lub wzrost,
• przewlekłe zmęczenie, brak energii,
• bóle głowy, brzucha, pleców lub inne dolegliwości bez wyraźnej przyczyny somatycznej,
• spadek libido.

Rozpoznanie stawia lekarz, na podstawie rozmowy oraz liczby i nasilenia objawów, a nie na podstawie jednego testu. Do wstępnej oceny stosuje się kwestionariusze, ale nie zastępują one badania lekarskiego.

Czy to depresja, czy zwykły smutek?

Smutek po stracie, rozczarowaniu czy w stresie jest naturalny i zwykle mija. W depresji obniżony nastrój trwa przez większość dnia, niemal codziennie, wiele tygodni, nie poprawia się nawet w miłych okolicznościach i wyraźnie przeszkadza w pracy, nauce i relacjach. Żałoba również może przejść w depresję, jeśli jej objawy się przedłużają i narastają.

Cecha	Smutek, gorszy okres	Depresja
Czas trwania	dni, czasem tygodnie, zwykle z poprawą	co najmniej dwa tygodnie, bez wyraźnej poprawy
Zdolność do przyjemności	zachowana, nastrój poprawia się w dobrych chwilach	osłabiona lub zanikająca
Poczucie własnej wartości	zwykle zachowane	poczucie winy i bezwartościowości
Wpływ na życie	niewielki lub przejściowy	wyraźne trudności w pracy, nauce i relacjach
Myśli o śmierci	rzadko	mogą występować i wymagają pomocy

Z czym można pomylić depresję?

Objawy podobne do depresji mogą dawać także inne stany: niedoczynność tarczycy (objawy chorób tarczycy), niedokrwistość, niedobór witaminy B12 lub D, przewlekłe choroby, niektóre leki oraz nadużywanie alkoholu i innych substancji. Dlatego lekarz często zleca podstawowe badania krwi, takie jak morfologia i hormon tyreotropowy (TSH), i pyta o przyjmowane leki.

Depresję odróżnia się także od zaburzeń lękowych, które mogą z nią współwystępować, od wypalenia zawodowego, które dotyczy głównie sfery pracy, oraz od choroby afektywnej dwubiegunowej, w której epizody depresji przeplatają się z okresami nadmiernie podwyższonego nastroju. Ta ostatnia jest leczona inaczej, dlatego lekarz pyta, czy kiedykolwiek wystąpiły okresy niezwykłego pobudzenia, ograniczonej potrzeby snu i nadmiernej aktywności. Leki przeciwdepresyjne bez nadzoru mogą w tej chorobie zaszkodzić.

Jakie są rodzaje i nasilenie depresji?

Epizod depresji dzieli się na łagodny, umiarkowany i ciężki, w zależności od liczby i nasilenia objawów. W ciężkim epizodzie mogą wystąpić urojenia lub omamy (depresja z objawami psychotycznymi), a ryzyko samobójstwa jest większe. Depresja może mieć przebieg nawracający, a po jednym epizodzie ryzyko kolejnego jest wyższe niż w populacji ogólnej. Osobne rozpoznanie to przewlekła, łagodniejsza dystymia, trwająca latami.

Wyróżnia się też postaci związane z okolicznościami. Depresja poporodowa dotyczy kobiet po porodzie i różni się od krótkotrwałego, łagodnego obniżenia nastroju w pierwszych dniach; trwa dłużej i wymaga leczenia. Dolegliwości związane z połogiem opisujemy w artykule połóg: jak wygląda, ile trwa i kiedy zgłosić się do lekarza. Obniżenie nastroju może też towarzyszyć przekwitaniu (menopauza: objawy i leczenie) oraz występować sezonowo, w miesiącach jesienno-zimowych.

Depresja u mężczyzn

U mężczyzn depresja częściej bywa przeoczona. Rzadziej mówią oni o smutku, a częściej występuje drażliwość, wybuchy złości, zmęczenie, bóle fizyczne, wycofanie, nadmierna praca lub sięganie po alkohol i inne substancje. Mimo że rozpoznaje się ją rzadziej niż u kobiet, mężczyźni częściej odbierają sobie życie, więc objawy u bliskiego mężczyzny warto traktować poważnie, nawet jeśli nie przypominają typowej depresji. Obniżony nastrój wiąże się także ze spadkiem popędu, co opisujemy w artykule o spadku libido.

Depresja u dzieci, młodzieży i osób starszych

U dzieci i nastolatków depresja często objawia się nie smutkiem, lecz drażliwością, wybuchami złości, wycofaniem z kontaktów, spadkiem wyników w nauce, bólami brzucha i głowy lub zmianą nawyków snu i jedzenia. Rodzice często odbierają to jako „bunt” albo trudny wiek. Jeśli zmiana zachowania trwa tygodniami i jest wyraźna, trzeba szukać pomocy u lekarza, psychologa lub psychiatry dzieci i młodzieży.

U osób starszych depresja bywa maskowana skargami na dolegliwości fizyczne, kłopoty z pamięcią i koncentracją, które łatwo pomylić z początkiem otępienia. Często współistnieje z chorobami przewlekłymi i jest zbyt rzadko rozpoznawana, a przecież również w tej grupie można ją leczyć.

Skąd się bierze depresja?

Nie ma jednej przyczyny. Składają się na nią czynniki biologiczne i genetyczne (zaburzenia pracy układów przekaźnikowych w mózgu, skłonności rodzinne), psychologiczne (sposób radzenia sobie ze stresem, doświadczenia z dzieciństwa) i środowiskowe (przewlekły stres, strata bliskiej osoby, samotność, problemy finansowe, choroby przewlekłe). Do czynników ryzyka należą także przewlekły ból, ciężka choroba, uzależnienia i zaburzenia snu. Depresja może pojawić się bez widocznego wyzwalającego zdarzenia, a nie wynika z lenistwa czy braku silnej woli.

Jak leczy się depresję?

Sposób leczenia zależy od nasilenia objawów, historii choroby i preferencji chorego. Podstawą są psychoterapia i leki przeciwdepresyjne, stosowane osobno lub razem.

• Psychoterapia – szczególnie terapia poznawczo-behawioralna i inne metody o udokumentowanej skuteczności. Przy łagodnej i umiarkowanej depresji może być wystarczająca.
• Leki przeciwdepresyjne – zalecane zwłaszcza przy umiarkowanej i ciężkiej depresji, często razem z psychoterapią. Działają zwykle po kilku tygodniach, a nie od razu; nie uzależniają w takim sensie jak leki nasenne czy uspokajające. Dobiera je psychiatra, uwzględniając choroby współistniejące i inne leki. Nie wolno ich odstawiać samodzielnie ani nagle, bo grozi to nawrotem i objawami odstawienia.
• Leczenie szpitalne – przy ciężkiej depresji, zagrożeniu życia lub braku poprawy; w opornych postaciach stosuje się też inne metody, jak terapia elektrowstrząsowa, wykonywana pod kontrolą specjalistów.
• Styl życia – regularny ruch, rytm dnia, sen, ograniczenie alkoholu i kontakty z ludźmi poprawiają samopoczucie i wspierają leczenie, ale nie zastępują go przy rozpoznanej depresji.

Ile trwa leczenie i czego się spodziewać?

Leczenie wymaga cierpliwości. Poprawa zwykle następuje stopniowo: jako pierwsze często ustępują zaburzenia snu i napięcie, nastrój poprawia się później. Leki przyjmuje się najczęściej przez wiele miesięcy po ustąpieniu objawów, by ograniczyć ryzyko nawrotu, a po nawrotach czasem znacznie dłużej. Znacząca część osób dobrze odpowiada na leczenie, choć czasem trzeba zmienić lek lub dobrać inną kombinację. Na początku mogą wystąpić działania niepożądane, jak nudności, senność czy zaburzenia snu; zwykle słabną, a o każdym nasileniu trzeba poinformować lekarza. U osób młodych, zwłaszcza na początku leczenia, lekarz zwraca szczególną uwagę na ewentualne nasilenie myśli samobójczych.

Co możesz zrobić sam, gdy czujesz się źle?

Niektóre działania wspierają leczenie, ale nie zastępują pomocy specjalisty. Przy depresji trudno cokolwiek zacząć, dlatego warto planować małe kroki.

1. Ustal stałe pory snu i wstawania, nawet gdy nie masz siły.
2. Wprowadź codzienny, krótki spacer na świeżym powietrzu; ruch ma udokumentowany korzystny wpływ na nastrój.
3. Jedz regularnie, nawet małe porcje.
4. Ogranicz alkohol: pogarsza sen i nastrój oraz osłabia działanie leków.
5. Utrzymuj choćby krótkie kontakty z bliskimi i nie izoluj się.
6. Dziel duże zadania na drobne i doceniaj ich wykonanie.

Zioła i suplementy na depresję

Melisa, chmiel i kozłek mogą co najwyżej pomagać się odprężyć, ale nie leczą depresji (o ziołach uspokajających piszemy osobno). Dziurawiec bywa stosowany przy łagodnych objawach depresyjnych, lecz silnie wchodzi w interakcje z wieloma lekami: może osłabiać działanie między innymi tabletek antykoncepcyjnych, leków przeciwzakrzepowych i immunosupresyjnych, a w połączeniu z lekami przeciwdepresyjnymi grozi groźnym zespołem serotoninowym. Zanim po niego sięgniesz, omów to z lekarzem; więcej w artykule o dziurawcu. Nie zastępuj ziołami leczenia zaleconego przez psychiatrę.

Jak pomóc bliskiej osobie z depresją?

• Słuchaj bez oceniania i bez rad typu „weź się w garść” lub „inni mają gorzej”.
• Zachęć do wizyty u lekarza i zaproponuj towarzyszenie w niej.
• Pomagaj w drobnych sprawach codziennych i bądź cierpliwy, bo poprawa trwa.
• Pytaj wprost o myśli samobójcze, gdy cię niepokoją; rozmowa nie nasila ryzyka. W razie bezpośredniego zagrożenia dzwoń na 112.
• Pamiętaj też o sobie: opieka nad chorym bliskim jest obciążająca i wymaga własnego wsparcia.

Czy depresja minie i czy może wrócić?

Depresja jest chorobą, która przy leczeniu u większości osób ustępuje lub wyraźnie się łagodzi. Może jednak nawracać, zwłaszcza gdy poprzednie epizody były ciężkie lub liczne albo gdy leczenie przerwano zbyt wcześnie. Dlatego ważne są wizyty kontrolne, ustalenie z lekarzem sygnałów ostrzegawczych nawrotu (na przykład pogorszenie snu czy utrata zainteresowań) i zasada, że w razie ich pojawienia się wraca się po pomoc, a nie czeka.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Umów wizytę, jeśli obniżony nastrój, utrata zainteresowań lub inne opisane objawy trwają ponad dwa tygodnie, nasilają się albo przeszkadzają w pracy i relacjach. Nie czekaj, aż „samo przejdzie”: im wcześniej zacznie się leczenie, tym zwykle łatwiej o poprawę. Natychmiastowej pomocy (112 lub szpitalny oddział ratunkowy) wymagają myśli samobójcze z planem lub zamiarem, próba samobójcza, samookaleczenie, a także silne pobudzenie, urojenia lub omamy.

Przed wizytą spisz, od kiedy trwają objawy, jak śpisz i jesz, jakie leki i suplementy przyjmujesz oraz czy w rodzinie ktoś chorował na depresję lub inne zaburzenia psychiczne. Zapytaj lekarza o możliwości leczenia, przewidywany czas poprawy i działania niepożądane. Inne opracowania o chorobach i objawach znajdziesz w dziale głównym, zaczynając od artykułu alergia: objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie.