Zaparcia – objawy, przyczyny i kiedy iść do lekarza

Zaparcia to utrudnione, rzadkie lub niepełne wypróżnianie: stolec jest twardy i suchy, trzeba przy nim mocno przeć albo po toalecie zostaje poczucie, że jelito nie opróżniło się do końca. Nie ma jednej „właściwej" liczby wypróżnień na dobę. Jedni zdrowi ludzie oddają stolec kilka razy dziennie, inni co dwa–trzy dni i nie ma w tym nic niepokojącego, jeśli przebiega to bez wysiłku i bólu.

Zaparcia należą do najczęstszych dolegliwości układu pokarmowego. Dotyczą dzieci i dorosłych, częściej kobiet oraz osób starszych. Najczęściej mają „zwyczajne" przyczyny: mało błonnika, mało ruchu, ignorowanie potrzeby wypróżnienia, stres, leki. Czasem jednak bywają pierwszym sygnałem choroby, dlatego ważne jest, by wiedzieć, które objawy wymagają badań. Ten artykuł jest głównym opracowaniem tematu: wyjaśnia, czym są zaparcia, po czym je poznać, skąd się biorą i czym grożą. Sposoby leczenia opisaliśmy osobno w tekście Zaparcia – leczenie: dieta, domowe sposoby i środki przeczyszczające.

Co to są zaparcia i od kiedy o nich mówimy?

O zaparciu mówimy wtedy, gdy oddawanie stolca jest utrudnione lub rzadkie i powoduje dolegliwości. Liczy się nie tylko to, ile razy w tygodniu idziesz do toalety, ale także to, jak wygląda sam akt wypróżnienia: czy wymaga parcia, czy stolec jest twardy i czy po toalecie czujesz ulgę.

Lekarze posługują się umownymi kryteriami rzymskimi. Zaparcie czynnościowe rozpoznaje się, gdy przez co najmniej kilka miesięcy, w co najmniej jednej czwartej wypróżnień, występują przynajmniej dwa z poniższych objawów:

• konieczność silnego parcia,
• stolec twardy lub grudkowaty,
• uczucie niepełnego wypróżnienia,
• wrażenie zablokowania w odbycie, utrudniającego oddanie stolca,
• potrzeba pomagania sobie ręką lub uciskania krocza,
• mniej niż trzy samoistne wypróżnienia w tygodniu.

Dodatkowo stolec rzadko bywa luźny bez użycia środków przeczyszczających. Zaparcia trwające krótko, na przykład w podróży, po zmianie diety albo w czasie choroby, nazywamy ostrymi lub przejściowymi. Gdy utrzymują się miesiącami, to zaparcia przewlekłe.

Skala bristolska – jak ocenić własny stolec?

Pomocnym narzędziem jest skala bristolska, która dzieli stolce na siedem typów według kształtu i konsystencji. Pozwala ona ocenić, jak szybko treść jelitowa przesuwa się przez jelito grube: im dłużej tam zalega, tym więcej wody jest wchłaniane i tym twardszy staje się stolec.

Typ	Wygląd	Co zwykle oznacza
1	Oddzielne twarde kulki, jak orzechy	Wolny pasaż, wyraźne zaparcie
2	Kształt kiełbaski, ale grudkowaty	Zaparcie, stolec twardy
3	Kiełbaska z pęknięciami na powierzchni	Prawidłowy lub lekko wolny pasaż
4	Gładka, miękka kiełbaska lub wąż	Prawidłowy stolec
5	Miękkie kawałki o wyraźnych brzegach	Dość szybki pasaż
6	Papkowate kawałki o postrzępionych brzegach	Zbyt szybki pasaż
7	Wodnisty, bez stałych kawałków	Biegunka

Typy 1 i 2 przemawiają za zaparciem. Warto je obserwować, ale nie trzeba z tego robić codziennego rytuału – wystarczy zwrócić uwagę, czy stolec zmienia się na dłuższy czas.

Jakie są objawy zaparć?

Najbardziej oczywiste objawy to rzadkie wypróżnienia i twardy, suchy stolec. Rzadziej zdarza się, że ktoś oddaje stolec codziennie, ale za każdym razem w małej ilości, z dużym wysiłkiem i niedosytem. To również zaparcie, choć nie wynika z liczby wizyt w toalecie.

Towarzyszą im zwykle inne dolegliwości:

• uczucie pełności i ciężkości w podbrzuszu, wzdęcia i nadmierne oddawanie gazów,
• bóle lub skurcze brzucha, które często słabną po wypróżnieniu,
• spadek apetytu i szybkie uczucie sytości,
• nudności, ogólne pogorszenie samopoczucia, rozdrażnienie,
• ból w okolicy odbytu przy oddawaniu twardego stolca,
• smugi jasnoczerwonej krwi na stolcu lub papierze toaletowym.

Krew po wypróżnieniu bywa skutkiem drobnej szczeliny odbytu albo hemoroidów, ale nie wolno zakładać tego z góry. Każde krwawienie z odbytu, które pojawia się po raz pierwszy lub powtarza się, wymaga oceny lekarskiej.

Zaparcie z przelewaniem – nietypowy objaw

Przy długotrwałym zaleganiu twardych mas kałowych w odbytnicy może pojawić się paradoksalny objaw: wodnisty lub papkowaty stolec przeciekający wokół zalegającej masy. Chory ma wrażenie biegunki, a w rzeczywistości jest to zaparcie. Częściej dotyczy to osób starszych, obłożnie chorych i dzieci. Leczenie biegunki w takiej sytuacji pogłębiłoby problem, dlatego tak ważne jest właściwe rozpoznanie.

Jak przebiega prawidłowe wypróżnienie i gdzie coś może zawieść?

Żeby zrozumieć, skąd biorą się zaparcia, warto wiedzieć, jak działa jelito grube. Treść pokarmowa dociera do niego w postaci płynnej papki. W jelicie grubym wchłaniana jest woda i elektrolity, a resztki pokarmu stopniowo zagęszczają się w stolec. Fale skurczów mięśni jelita, zwane perystaltyką, przesuwają go w stronę odbytnicy. Kilka razy dziennie, zwykle po posiłku, występują silniejsze skurcze, które przesuwają stolec do końcowego odcinka jelita.

Gdy odbytnica się rozciąga, powstaje parcie na stolec. Do wypróżnienia potrzebna jest koordynacja: mięśnie brzucha i przepona zwiększają ciśnienie, mięsień zwieracz odbytu i mięśnie dna miednicy rozluźniają się, a kąt między odbytnicą a kanałem odbytu się prostuje. Zaparcie może więc wynikać z trzech różnych mechanizmów:

• Zbyt wolny pasaż jelitowy – stolec zbyt długo przesuwa się przez jelito grube i twardnieje.
• Zaburzenia wypróżniania – jelito pracuje prawidłowo, ale oddanie stolca blokuje nieprawidłowa praca mięśni dna miednicy (tzw. dyssynergia) albo zbyt słabe czucie w odbytnicy.
• Zaparcie o prawidłowym czasie pasażu – stolec przesuwa się w normalnym tempie, a mimo to chory odczuwa dolegliwości; często mieści się to w obrazie zespołu jelita drażliwego.

Podział ten ma praktyczne znaczenie. U osób z dyssynergią dno miednicy zamiast się rozluźnić, zaciska się podczas parcia. Takie zaparcie nie poprawia się po zwiększeniu ilości błonnika, a czasem się pogarsza, i wymaga innego leczenia niż zaparcie z powodu wolnego pasażu.

Co powoduje zaparcia?

Zwykle działa kilka czynników naraz. Do najczęstszych należą:

• mała ilość błonnika w diecie – stolec jest wtedy mniejszy, twardszy i słabiej pobudza jelito (zob. Błonnik pokarmowy: co to jest, działanie, źródła i dieta),
• zbyt mało płynów, zwłaszcza przy jednoczesnym zwiększeniu ilości błonnika,
• mała aktywność fizyczna i długotrwałe leżenie, np. w chorobie,
• ignorowanie parcia na stolec – z powodu pośpiechu, braku dostępu do toalety lub niechęci do korzystania z niej poza domem; z czasem odruch słabnie,
• zmiana trybu życia: podróż, nowa praca, stres, zmiana pory posiłków,
• ciąża – wpływają na nią hormony i ucisk macicy (zaparcia w ciąży),
• zaburzenia koordynacji mięśni dna miednicy,
• zespół jelita drażliwego w postaci z przewagą zaparć (zespół jelita drażliwego: objawy, rozpoznanie i leczenie),
• starszy wiek – wolniejszy pasaż, mniejsza ruchliwość, więcej przyjmowanych leków.

Zaparcia a stres i emocje

Jelito jest ściśle połączone z układem nerwowym, dlatego emocje wpływają na jego pracę. U jednych osób stres przyspiesza pasaż i wywołuje biegunkę, u innych wręcz przeciwnie – spowalnia go. Lęk, depresja i przewlekłe napięcie sprzyjają zaparciom, również dlatego, że zmieniają rytm dnia, jedzenia i ruchu. Nie oznacza to, że zaparcia są „tylko w głowie". Dolegliwości są realne, a psychika jest jednym z czynników, a nie jedynym wyjaśnieniem.

Zaparcia po zmianie otoczenia i w podróży

Wiele osób zauważa zaparcia na wyjeździe. Składa się na to kilka rzeczy naraz: inna pora posiłków, mniej błonnika, mniej wody, dłuższe siedzenie w samochodzie czy samolocie i niechęć do korzystania z nieznanych toalet. Zwykle mijają po powrocie do codziennego rytmu, a pomaga im przypilnowanie picia, ruchu i spokojnej chwili w toalecie po śniadaniu.

Jakie choroby i leki wywołują zaparcia?

Zaparcia mogą być wtórne, czyli wynikać z innego problemu zdrowotnego. Warto je rozważyć szczególnie wtedy, gdy zaparcia pojawiły się nagle, nasilają się albo towarzyszą im inne objawy.

Grupa przyczyn	Przykłady
Choroby hormonalne i metaboliczne	niedoczynność tarczycy (objawy chorób tarczycy), cukrzyca, zaburzenia stężenia wapnia i potasu we krwi
Choroby neurologiczne	choroba Parkinsona, stwardnienie rozsiane (pierwsze objawy stwardnienia rozsianego), uszkodzenia rdzenia kręgowego, udar
Choroby samego jelita	zwężenie lub guz jelita grubego, uchyłki z powikłaniami, stan po operacjach brzucha, zrosty
Choroby okolicy odbytu	szczelina odbytu, zaawansowane hemoroidy, wypadanie odbytnicy
Inne	depresja, zaburzenia odżywiania, odwodnienie, długotrwałe unieruchomienie

Leki, które mogą powodować zaparcia

Niektóre leki spowalniają jelita lub zagęszczają stolec. Najczęściej są to:

• opioidowe leki przeciwbólowe, które u większości przyjmujących powodują zaparcia,
• niektóre leki przeciwdepresyjne i przeciwpsychotyczne,
• leki o działaniu antycholinergicznym, na przykład stosowane przy nietrzymaniu moczu, niektóre leki przeciwhistaminowe,
• preparaty żelaza i wapnia,
• niektóre leki na nadciśnienie (np. werapamil) oraz leki zobojętniające kwas z solami glinu lub wapnia,
• długotrwałe, nadmierne stosowanie środków przeczyszczających pobudzających.

Nie odstawiaj leków na własną rękę. Jeśli podejrzewasz, że zaparcia zaczęły się po wprowadzeniu nowego preparatu, powiedz o tym lekarzowi lub farmaceucie. Często da się dobrać zamiennik albo dodać łagodne leczenie wspomagające.

Czy zaparcia są groźne?

Krótkotrwałe zaparcia zwykle nie są groźne, choć potrafią być bardzo uciążliwe. Przewlekłe, nieleczone zaparcia mogą natomiast prowadzić do powikłań, a w rzadkich przypadkach są objawem poważnej choroby.

Powikłania zaparć

• Hemoroidy i szczeliny odbytu – powstają przez długotrwałe parcie i twardy stolec.
• Kamienie kałowe – twarde masy zalegające w odbytnicy, których chory nie jest w stanie oddać samodzielnie. Mogą dawać wspomniane już przeciekanie płynnego stolca i nietrzymanie stolca.
• Wypadanie błony śluzowej odbytnicy – przy bardzo długim, silnym parciu.
• Utrata czucia w odbytnicy – odbytnica stale rozciągnięta zalegającym stolcem słabiej sygnalizuje potrzebę wypróżnienia, więc zaparcie się pogłębia.
• Dolegliwości ze strony dróg moczowych – pełna odbytnica może uciskać pęcherz i utrudniać oddawanie moczu, zwłaszcza u dzieci i osób starszych.
• Niedrożność jelit – rzadkie, ale groźne powikłanie, wymagające pilnej pomocy.

Zaparcia a toksyny – co jest mitem?

Powszechne jest przekonanie, że zaparcia „zatruwają organizm" i trzeba go „oczyszczać". Nie ma na to dowodów. Złe samopoczucie przy zaparciu wynika z rozciągnięcia jelita, zalegania stolca i zaburzeń pracy układu nerwowego jelita, a nie z krążenia toksyn we krwi. Na takim przekonaniu opiera się wiele kuracji oczyszczających, płukania jelit i mieszanek ziołowych. Więcej o tym, co faktycznie wiadomo, w artykule Oczyszczanie organizmu z toksyn – fakty i mity.

Kiedy zaparcia wymagają wizyty u lekarza?

Do lekarza pierwszego kontaktu warto zgłosić się, gdy zaparcia utrzymują się dłużej niż kilka tygodni mimo zmian w diecie i stylu życia, nawracają bez wyraźnego powodu albo wymagają ciągłego sięgania po środki przeczyszczające. Konsultacji potrzebują też zaparcia, które pojawiły się nagle po 50. roku życia lub zmieniły dotychczasowy rytm wypróżnień.

Objawy alarmowe

Pilnej oceny wymagają zwłaszcza następujące objawy towarzyszące zaparciom:

• krew w stolcu lub czarny, smolisty stolec,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• niedokrwistość wykryta w badaniach, bladość, osłabienie,
• cienki, „ołówkowaty" stolec utrzymujący się przez dłuższy czas,
• rak jelita grubego lub choroba zapalna jelit w rodzinie,
• narastające, uporczywe bóle brzucha,
• zaparcia od urodzenia lub od wczesnego dzieciństwa.

Kiedy wezwać pomoc natychmiast?

Natychmiast wezwij pomoc lub zgłoś się na szpitalny oddział ratunkowy, gdy zaparciu towarzyszą jednocześnie silny, narastający ból brzucha, wymioty, wzdęty i twardy brzuch oraz brak odchodzenia gazów. Mogą one oznaczać niedrożność jelit, czyli stan zagrożenia, który wymaga leczenia w szpitalu. Nie próbuj wtedy „przeczyszczać się" lekami.

Jak lekarz ustala przyczynę zaparć?

Podstawą jest rozmowa. Lekarz zapyta, kiedy zaczęły się zaparcia, jak wygląda stolec, jak często i z jakim wysiłkiem go oddajesz, jakie leki przyjmujesz, co jesz i pijesz oraz czy w rodzinie występowały choroby jelit. Przydatne bywa kilkudniowe notowanie wypróżnień i wyglądu stolca według skali bristolskiej.

Następnie wykonuje się badanie brzucha, a zwykle także badanie okolicy odbytu i odbytnicy palcem (badanie per rectum). Pozwala ono wykryć hemoroidy, szczeliny, zalegające masy kałowe, ocenić napięcie zwieracza i ewentualne zaburzenia czynności dna miednicy. Choć wiele osób się go obawia, jest szybkie i dostarcza bardzo cennych informacji.

Jakie badania mogą być zlecone?

• Badania krwi – morfologia, hormon tyreotropowy (TSH), glukoza, wapń i elektrolity; pozwalają wykluczyć niedokrwistość, niedoczynność tarczycy i zaburzenia metaboliczne.
• Kolonoskopia – zleca się ją przy objawach alarmowych, po 50. roku życia przy nowych zaparciach, przy dodatnim wywiadzie rodzinnym lub gdy wcześniejsze leczenie nie pomaga.
• Badania czynnościowe – przy zaparciach opornych na leczenie ocenia się czas pasażu jelitowego, czynność mięśni dna miednicy (manometria anorektalna), a czasem wykonuje defekografię.

Rzadko trzeba wykonywać wszystkie te badania. U większości osób z nowymi, niepowikłanymi zaparciami, bez objawów alarmowych, lekarz zaczyna od rozmowy, badania i próby leczenia zmianą nawyków.

Zaparcia w szczególnych sytuacjach

Zaparcia u dzieci

Zaparcia są bardzo częste u dzieci, zwłaszcza w okresie nauki korzystania z nocnika i po pójściu do przedszkola. U większości nie ma za nimi choroby, ale nieleczone potrafią się utrwalić, bo dziecko zaczyna bać się bolesnego wypróżnienia i je wstrzymuje. Zasady postępowania z dziećmi różnią się od tych u dorosłych, zwłaszcza w stosowaniu leków. Opisujemy je w artykule Zaparcia u dzieci: przyczyny, objawy i jak im pomóc.

Zaparcia w ciąży

W ciąży zaparcia są częste, bo hormony rozluźniają mięśnie jelita, a rosnąca macica uciska jelito. Dodatkowo mogą nasilać je preparaty żelaza. Postępowanie jest ostrożniejsze niż zwykle i obejmuje przede wszystkim dietę, płyny i ruch. Szczegóły: Zaparcia w ciąży: przyczyny i bezpieczne sposoby radzenia sobie.

Zaparcia u osób starszych

W starszym wieku zaparcia są częstsze, bo jelito pracuje wolniej, spada aktywność, osłabiają się mięśnie, a chorzy przyjmują więcej leków. Częsta jest też mniejsza ilość wypijanych płynów. U osób starszych zalegające kamienie kałowe bywają przyczyną dezorientacji, bólu brzucha i nietrzymania stolca, a przeciekanie płynnego stolca bywa błędnie brane za biegunkę. Nowe zaparcia po 50. roku życia zawsze wymagają oceny lekarskiej.

Zaparcia a zespół jelita drażliwego

U części osób zaparcia są jednym z objawów zespołu jelita drażliwego, w którym towarzyszy im ból brzucha powiązany z wypróżnieniem oraz wzdęcia. Rozpoznanie stawia lekarz po wykluczeniu innych przyczyn. Leczenie jest nieco inne niż zwykłych zaparć czynnościowych. Więcej w artykule Zespół jelita drażliwego: objawy, rozpoznanie i leczenie.

Czym zaparcia różnią się od innych dolegliwości jelit?

Zaparcia często współistnieją z innymi problemami i łatwo je pomylić. Poniższe zestawienie pomaga zorientować się, o jakie dolegliwości może chodzić, ale nie zastępuje rozpoznania lekarskiego.

• Wzdęcia bez zmiany rytmu wypróżnień mogą mieć inne przyczyny niż zaparcia; sposoby radzenia sobie z nimi opisaliśmy w artykule Wzdęcia: domowe sposoby, które mają sens, i kiedy iść do lekarza.
• Biegunka przeplatana zaparciami może oznaczać zaparcie z przelewaniem albo zespół jelita drażliwego z naprzemiennym rytmem wypróżnień; samą biegunkę opisuje artykuł Biegunka – przyczyny, nawadnianie, leczenie i kiedy iść do lekarza.
• Choroby zapalne jelit zwykle dają biegunkę z krwią, ale w odbytnicy mogą też powodować parcie bez oddania stolca; więcej w artykule Zapalenie jelit: objawy, przyczyny i leczenie.
• Choroby trzustki wywołują raczej tłuste, cuchnące stolce i ból w nadbrzuszu, a nie zaparcia (objawy chorób trzustki).
• Choroby odbytu, takie jak hemoroidy czy szczelina, bywają zarówno skutkiem, jak i przyczyną zaparć, bo ból przy oddawaniu stolca zniechęca do wypróżniania (hemoroidy – objawy i leczenie).

Jak zapobiegać zaparciom?

Profilaktyka jest w dużej mierze tożsama z leczeniem podstawowym. Poniższe zasady zmniejszają ryzyko zaparć i pomagają, gdy się już pojawiły.

1. Jedz różnorodne produkty roślinne: pełnoziarniste pieczywo i kasze, warzywa, owoce, rośliny strączkowe, orzechy i nasiona. Zwiększaj ilość błonnika stopniowo.
2. Pij regularnie przez cały dzień. Przy większej ilości błonnika potrzeba nieco więcej płynów.
3. Ruszaj się codziennie. Nie trzeba intensywnych treningów, wystarczy spacer, rower czy pływanie.
4. Nie odkładaj potrzeby wypróżnienia i wypracuj stałą porę, najlepiej po śniadaniu.
5. Korzystaj z toalety w spokoju, ale nie siedź na niej długo i nie parc na siłę. Pomaga podstawienie niskiego stołeczka pod stopy.
6. Jeśli przyjmujesz leki, które mogą powodować zaparcia, porozmawiaj z lekarzem o sposobach zapobiegania.
7. Nie nadużywaj środków przeczyszczających, zwłaszcza pobudzających.

Szczegółowe zalecenia dotyczące diety znajdziesz w artykule Błonnik pokarmowy: co to jest, działanie, źródła i dieta, a pełne omówienie leczenia, w tym grup środków przeczyszczających – w tekście Zaparcia – leczenie.

Jakie jest rokowanie przy zaparciach?

U większości osób zaparcia czynnościowe dają się dobrze opanować zmianą nawyków, a w razie potrzeby krótkim lub długotrwałym stosowaniem odpowiednio dobranego leku. Przewlekłe zaparcia często mają charakter nawracający: dolegliwości wracają, gdy wracają stare nawyki, dlatego leczenie trzeba traktować jako stałą zmianę stylu życia, a nie jednorazowe działanie. U mniejszej grupy pacjentów, z dyssynergią dna miednicy lub bardzo wolnym pasażem, konieczne jest leczenie specjalistyczne, na przykład terapia biofeedbackiem lub leki o innym mechanizmie. Zaparcia wtórne zwykle poprawiają się, gdy uda się wyleczyć lub skorygować ich przyczynę.

Najczęstsze pytania o zaparcia

Czy to normalne, że nie chodzę do toalety codziennie?

Tak, jeśli stolec jest miękki, oddajesz go bez wysiłku i nie masz dolegliwości. Zakres normy jest szeroki i obejmuje zarówno kilka wypróżnień dziennie, jak i jedno co dwa–trzy dni.

Czy mleko, banany lub ryż powodują zaparcia?

U niektórych osób tak, ale to kwestia indywidualna. Nie ma produktów, które szkodziłyby każdemu. Obserwuj własne reakcje, a nie opieraj się na ogólnych zakazach. Ważniejsza od pojedynczych produktów jest ogólna ilość błonnika i płynów.

Czy zaparcia można wyleczyć na stałe?

U wielu osób tak, zwłaszcza gdy przyczyną są dieta i nawyki. Przy zaparciach przewlekłych często trzeba jednak stale utrzymywać zdrowe zasady lub leczenie podtrzymujące. Nie obiecujemy szybkiego rozwiązania, ale zwykle da się osiągnąć wyraźną poprawę.

Podsumowanie – od czego zacząć?

Jeśli zaparcia są świeże i bez objawów alarmowych, zacznij od prostych zmian: więcej błonnika wprowadzanego powoli, regularne picie, ruch i stała pora wypróżnień po posiłku. Jeśli po kilku tygodniach nie ma poprawy albo pojawiły się niepokojące objawy, zgłoś się do lekarza zamiast sięgać po kolejne środki przeczyszczające. Dalsze informacje o leczeniu znajdziesz w artykule Zaparcia – leczenie, a o szczególnych sytuacjach – w tekstach o zaparciach u dzieci i zaparciach w ciąży.