Bóle kręgosłupa i korzonki: przyczyny, leczenie i profilaktyka

Ból kręgosłupa, potocznie nazywany „korzonkami", to jedna z najczęstszych dolegliwości dorosłych, a najczęściej dotyczy odcinka lędźwiowego. W zdecydowanej większości przypadków ma tzw. charakter nieswoisty: bolą mięśnie, więzadła i stawy kręgosłupa, ale nie da się wskazać jednej konkretnej uszkodzonej struktury. Taki ból zwykle nie oznacza poważnej choroby i ustępuje w ciągu kilku tygodni.

Określenie „korzonki" sugeruje zapalenie korzeni nerwowych, ale tak naprawdę o korzeniu nerwowym mówimy dopiero wtedy, gdy ból promieniuje do kończyny. Ten wariant, czyli rwę kulszową, opisujemy w artykule o rwie kulszowej. Poniżej skupiamy się na bólu pleców ogółem: skąd się bierze, co pomaga, jak się go pozbyć i kiedy zachować czujność.

Co to są „korzonki" i czy to w ogóle choroba?

„Korzonki" to potoczna nazwa bólu pleców, zwykle w odcinku lędźwiowym, kojarzona z ostrym, „strzelającym" bólem po schyleniu, kichnięciu czy dźwignięciu ciężaru. W medycynie nie istnieje taka diagnoza. Najczęściej za dolegliwości odpowiada ostre przeciążenie mięśni i stawów międzykręgowych (tzw. lumbago, „postrzał"), które zwykle ma dobre rokowanie.

Kręgosłup składa się z kręgów, krążków międzykręgowych, stawów, więzadeł i mięśni, a przez kanał kręgowy biegnie rdzeń i korzenie nerwowe. Ból może wyjść z każdej z tych struktur, a często z kilku jednocześnie, dlatego trudno wskazać jedną przyczynę. To nie znaczy, że ból jest „wymyślony" ani że nic się nie dzieje, tylko że w większości przypadków uszkodzenie jest odwracalne.

Skąd bierze się ból kręgosłupa?

Najczęstsze przyczyny to:

• Przeciążenie i naciągnięcie mięśni – po nagłym ruchu, dźwignięciu ciężaru, nietypowym wysiłku lub długiej pracy w jednej pozycji.
• Brak ruchu i słaba kondycja mięśni – siedzący tryb życia osłabia mięśnie stabilizujące kręgosłup.
• Zmiany zwyrodnieniowe – naturalne z wiekiem; same w sobie nie zawsze są przyczyną bólu, bo często występują u osób bez dolegliwości.
• Przepuklina krążka międzykręgowego – może uciskać korzeń nerwowy i dawać ból promieniujący do nogi.
• Nadwaga, palenie tytoniu i przewlekły stres – zwiększają ryzyko i nasilają dolegliwości.
• Rzadziej: choroby zapalne, osteoporoza, zakażenia, nowotwory – patrz niżej, w sekcji o objawach alarmowych.

Ból pleców może też pochodzić z narządów wewnętrznych, na przykład nerek, trzustki czy aorty. O dolegliwościach nerek piszemy w artykule o chorobach nerek, a o bólu promieniującym z brzucha do pleców w tekście o objawach chorób trzustki.

Jak odróżnić ból mięśniowy od bólu z narządów wewnętrznych?

Ból mięśniowo-szkieletowy zwykle zmienia się wraz z ruchem i pozycją: nasila się przy określonych ruchach, a słabnie w innej pozycji. Ból z narządów wewnętrznych jest zazwyczaj niezależny od ruchu, bywa falowy lub stały i towarzyszą mu inne objawy.

Cecha	Ból mięśniowo-kręgosłupowy	Ból z narządów wewnętrznych
Związek z ruchem	zmienia się z ruchem i pozycją	zwykle nie zależy od pozycji
Charakter	tępy, ciągnący lub kłujący przy ruchu	kolkowy, falowy lub stały, bardzo silny
Objawy towarzyszące	sztywność, bolesność przy dotyku mięśni	gorączka, nudności, zmiany w oddawaniu moczu, ból brzucha, duszność

Ból w okolicy lędźwiowej z gorączką, bólem przy oddawaniu moczu lub krwią w moczu może wskazywać na zakażenie dróg moczowych lub kamicę, a nie na „korzonki". Dolegliwości te opisują artykuły o chorobach nerek i o zapaleniu pęcherza.

Jak skutecznie leczyć ból kręgosłupa?

Dobra wiadomość jest taka, że większości osób pomaga proste, zachowawcze postępowanie:

• Bądź aktywny. Wbrew dawnym zaleceniom leżenie w łóżku nie jest wskazane; dłuższy odpoczynek osłabia mięśnie i wydłuża dolegliwości. Wystarczy unikać gwałtownych ruchów i dźwigania, a codzienne czynności i spacery podejmować możliwie szybko.
• Leki przeciwbólowe. Pomagają paracetamol albo niesteroidowe leki przeciwzapalne (doustnie lub w żelu), stosowane krótko i zgodnie z ulotką. Wymagają ostrożności u osób z chorobami żołądka, nerek, serca, nadciśnieniem i w ciąży. Silniejszy ból wymaga konsultacji; dawkowanie leków na receptę ustala lekarz.
• Ciepło. Ciepły okład lub prysznic często łagodzą napięcie mięśni, choć to rozwiązanie doraźne.
• Fizjoterapia. Przy bólu utrzymującym się dłużej lub nawracającym pomaga indywidualnie dobrany program ćwiczeń, a niekiedy terapia manualna.
• Ćwiczenia. Po ustąpieniu ostrego bólu stopniowo wprowadza się ruch: spacery, pływanie, rower, ćwiczenia wzmacniające mięśnie brzucha, pleców i pośladków oraz rozciągające. Wybór ćwiczeń najlepiej skonsultować z fizjoterapeutą.

Czy leki rozluźniające mięśnie i zastrzyki pomagają?

Leki rozluźniające mięśnie bywają stosowane krótko w silnym napięciu, ale mogą powodować senność i zawroty głowy, a ich przewaga nad zwykłymi lekami przeciwbólowymi jest niewielka. Zastrzyki lub blokady rozważa lekarz przy bólu promieniującym i utrzymującym się mimo leczenia. Nie należy domagać się ich „na wszelki wypadek". Silne opioidy są zarezerwowane dla wyjątkowych sytuacji, bo przy bólu pleców ryzyko uzależnienia i działań niepożądanych zwykle przeważa nad korzyścią.

Rehabilitacja i terapia manualna

Dobrze dobrane ćwiczenia to jedna z najlepiej udokumentowanych metod leczenia przewlekłego i nawracającego bólu pleców. Ważniejsza od konkretnej metody jest regularność i stopniowe zwiększanie obciążeń. Terapia manualna i masaż mogą przynieść ulgę krótkoterminową, ale same nie rozwiązują problemu bez wzmocnienia mięśni. Fizjoterapeuta powinien tłumaczyć, co robi i dlaczego, oraz uczyć ćwiczeń do samodzielnego wykonywania.

Czego nie robić i co nie działa?

Nie ma dowodów, że maści rozgrzewające, magnesy, kuracje „odkwaszające", „oczyszczanie organizmu", ziołowe napary czy suplementy reklamowane „na stawy i kręgosłup" leczą przyczynę bólu pleców. Niektóre mogą przynieść chwilową ulgę, ale nie zastępują ruchu. Warto też unikać:

• długiego leżenia i unieruchamiania kręgosłupa,
• gwałtownego „prostowania" pleców, kręcenia nimi na siłę i pozwalania, by ktoś „nastawiał" kręgosłup bez badania lekarskiego,
• nadmiernego brania leków przeciwbólowych ponad zalecane limity,
• wyłącznie biernych zabiegów bez ćwiczeń,
• unikania ruchu ze strachu przed bólem – to jeden z czynników przechodzenia bólu w przewlekły.

Czy trzeba robić rezonans lub RTG przy każdym bólu pleców?

Nie. Przy typowym, nieswoistym bólu bez objawów alarmowych badania obrazowe zwykle nie są potrzebne i nie przyspieszają wyzdrowienia. Dodatkowo często wykrywają zmiany zwyrodnieniowe lub drobne wypukliny, które występują także u osób zdrowych i nie muszą być przyczyną bólu, co może niepotrzebnie niepokoić. Lekarz zleca obrazowanie, gdy ból nie ustępuje mimo leczenia, są objawy neurologiczne albo podejrzewa się inną chorobę.

Opis badania z określeniami typu „dyskopatia", „zmiany zwyrodnieniowe" lub „osteofity" brzmi groźnie, ale u wielu osób po trzydziestce czy czterdziestce jest po prostu odbiciem wieku. Najważniejsze jest, czy wynik zgadza się z objawami; ocenia to lekarz, nie sam opis.

Jak długo trwa ostry ból pleców?

Ostry ból zwykle ustępuje w ciągu kilku dni do kilku tygodni, choć w mniejszym stopniu może się utrzymywać dłużej. Ból trwający powyżej około trzech miesięcy nazywamy przewlekłym. Nawroty są częste, dlatego tak ważna jest profilaktyka.

Gdy ból się przewleka, rolę zaczynają odgrywać także sen, stres, nastrój i lęk przed ruchem. Dlatego leczenie przewlekłego bólu pleców łączy ćwiczenia z pracą nad stylem życia, a czasem z pomocą psychologa. Przewlekły ból i bezsenność wzajemnie się nasilają, o czym piszemy w artykule o braku snu.

Ból odcinka lędźwiowego, szyjnego i piersiowego – czym się różnią?

• Odcinek lędźwiowy – najczęstszy; ból krzyża, czasem z promieniowaniem do pośladka i nogi.
• Odcinek szyjny – ból karku, nasilający się po długiej pracy przy komputerze, czasem promieniujący do ręki lub głowy. Drętwienie lub osłabienie ręki wymaga oceny lekarza.
• Odcinek piersiowy – ból między łopatkami lub wzdłuż żeber jest rzadszy; trzeba pamiętać o innych przyczynach, np. chorobach serca, płuc czy przełyku. Ból w klatce piersiowej z dusznością lub zimnym potem wymaga pilnej pomocy.

Jak zapobiegać bólom kręgosłupa?

• ruszaj się regularnie – ćwiczenia aerobowe i wzmacniające to najlepiej udokumentowana forma profilaktyki,
• przy pracy siedzącej rób przerwy, wstawaj, zmieniaj pozycję i ustaw ergonomicznie stanowisko (monitor na wysokości oczu, stopy oparte o podłogę, wsparcie dla lędźwi),
• podnoś ciężary, zginając nogi i trzymając ładunek blisko ciała, bez skręcania tułowia,
• dbaj o masę ciała i rzuć palenie,
• zadbaj o sen i radzenie sobie ze stresem – napięcie psychiczne nasila ból pleców,
• wybierz materac i poduszkę, które pozwalają utrzymać naturalne krzywizny – nie ma jednego idealnego modelu dla wszystkich.

Mocne kości także pomagają kręgosłupowi; o ich ochronie piszemy w artykule o osteoporozie.

Ból pleców w ciąży i u osób starszych

W ciąży ból krzyża jest częsty, bo zmienia się środek ciężkości, rozluźniają się więzadła, a mięśnie są przeciążone. Pomagają ćwiczenia dla kobiet w ciąży, pływanie, wygodne obuwie i odpowiednia pozycja do snu. Leków przeciwbólowych nie należy stosować na własną rękę, więcej w artykułach o aktywności fizycznej w ciąży i o lekach w ciąży.

U osób starszych ból pleców częściej wiąże się ze zmianami zwyrodnieniowymi, zwężeniem kanału kręgowego lub złamaniem kręgu z powodu osłabienia kości. Nagły ból po niewielkim urazie wymaga oceny lekarskiej.

Kiedy ból pleców wymaga pilnej pomocy?

Większość bólów pleców jest niegroźna, ale kilka sytuacji wymaga szybkiej oceny lekarskiej. Zgłoś się pilnie lub wezwij pomoc, jeśli ból pleców towarzyszy:

• zaburzeniom oddawania moczu lub stolca albo drętwieniu krocza i wewnętrznych stron ud,
• narastającemu osłabieniu nogi lub drętwieniu kończyn,
• gorączce, dreszczom, nieuzasadnionej utracie masy ciała,
• silnemu bólowi po upadku lub urazie, zwłaszcza u osoby starszej lub z osteoporozą,
• bólowi nocnemu, nieustępującemu w spoczynku, albo bólowi pojawiającemu się u osoby z chorobą nowotworową w wywiadzie,
• nagłemu, rozrywającemu bólowi w klatce piersiowej lub brzuchu promieniującemu do pleców.

Do lekarza warto też zgłosić się, jeśli ból nie zmniejsza się po kilku dniach, utrzymuje się dłużej niż 4–6 tygodni, nawraca albo pojawia się po raz pierwszy w wieku powyżej 50 lat lub poniżej 20 lat. Długotrwały ból poranny ze sztywnością ustępującą po rozruszaniu może być objawem choroby zapalnej, o których piszemy w artykułach o chorobach reumatycznych i reumatoidalnym zapaleniu stawów.

Jakie pytania warto zadać lekarzowi lub fizjoterapeucie?

• Czy mój ból ma cechy typowego bólu nieswoistego, czy są sygnały wymagające dalszych badań?
• Jakich ruchów i obciążeń powinienem unikać, a jakie są wskazane?
• Jakie leki mogę bezpiecznie stosować przy moich chorobach i innych lekach?
• Jakie ćwiczenia robić codziennie i jak długo?
• Kiedy wrócić do pracy, sportu i dźwigania?
• Po czym poznam, że potrzebuję kontroli lub dodatkowych badań?