Wysoki cholesterol – przyczyny, objawy, zagrożenia i leczenie

Wysoki cholesterol (hipercholesterolemia) to stan, w którym we krwi krąży zbyt dużo cholesterolu, zwykle chodzi o podwyższoną frakcję LDL, czyli potocznie „zły cholesterol". Rozpoznaje się go wyłącznie na podstawie badania krwi, bo w większości przypadków nie daje żadnych objawów. Nieleczony przez lata przyspiesza rozwój miażdżycy, a ta prowadzi do zawału serca, udaru mózgu i choroby tętnic nóg.

To główny artykuł działu o cholesterolu, sercu i ciśnieniu. Wyjaśniamy w nim, czym jest cholesterol, skąd się bierze jego nadmiar, kogo dotyczy, czym grozi i jak wygląda postępowanie krok po kroku. Szczegóły podajemy w osobnych tekstach: o normach cholesterolu i czytaniu lipidogramu, o obniżaniu cholesterolu dietą, stylem życia i lekami oraz o miażdżycy.

Czym jest cholesterol i dlaczego organizm go potrzebuje?

Cholesterol to tłuszczopodobna substancja (steryd), niezbędna do życia. Wchodzi w skład błon wszystkich komórek, jest surowcem do produkcji hormonów (kortyzolu, estrogenów, testosteronu), witaminy D i kwasów żółciowych, które trawią tłuszcze. Sam w sobie nie jest więc „trucizną", problemem jest jego nadmiar w niewłaściwej postaci.

Większość cholesterolu, mniej więcej trzy czwarte, organizm wytwarza sam, głównie w wątrobie. Pozostała część pochodzi z jedzenia, ale na jej wchłanianie i poziom we krwi silniej niż sam cholesterol w diecie wpływają tłuszcze nasycone i trans, otyłość oraz geny.

Lipoproteiny: LDL, HDL i spółka

Cholesterol nie rozpuszcza się we krwi, dlatego jest przenoszony w „opakowaniach" z białek i tłuszczów, zwanych lipoproteinami. Najważniejsze z nich to:

• LDL – dostarcza cholesterol z wątroby do tkanek. Gdy jest go za dużo, jego cząsteczki wnikają w ścianę tętnicy i inicjują powstawanie blaszki miażdżycowej. Stąd nazwa „zły cholesterol".
• HDL – odbiera cholesterol z tkanek i odwozi do wątroby. Wyższe stężenie jest zwykle korzystne, ale sztuczne podnoszenie HDL lekami nie okazało się skutecznym sposobem ochrony serca.
• Triglicerydy – to nie cholesterol, lecz inny rodzaj tłuszczu we krwi, który także wpływa na ryzyko sercowo-naczyniowe, a bardzo wysokie stężenia mogą wywołać ostre zapalenie trzustki.
• Cholesterol nie-HDL – suma cholesterolu we wszystkich cząsteczkach „aterogennych" (sprzyjających miażdżycy); obliczany jako cholesterol całkowity minus HDL.
• Lipoproteina(a), Lp(a) – odmiana LDL o podwyższonym ryzyku, w dużej mierze uwarunkowana genetycznie; jej stężenie niewiele zmienia się pod wpływem diety.

Jaki cholesterol jest za wysoki?

Nie ma jednej liczby dla wszystkich. Dla populacji ogólnej za pożądane przyjmuje się cholesterol całkowity poniżej około 190 mg/dl (około 5 mmol/l) oraz triglicerydy poniżej około 150 mg/dl, ale docelowe stężenie LDL zależy od ogólnego ryzyka sercowo-naczyniowego danej osoby. Im wyższe ryzyko, tym niższy cel. Zakresy referencyjne mogą się nieco różnić między laboratoriami, a ocenę wyniku należy zawsze zostawić lekarzowi.

Zasada jest prosta: ta sama wartość LDL bywa akceptowalna u zdrowej, młodej osoby bez innych czynników ryzyka, a niewystarczająco niska u kogoś po zawale lub z cukrzycą. Pełne omówienie wartości, jednostek (mg/dl i mmol/l) oraz sposobu liczenia LDL znajdziesz w artykule cholesterol – normy i interpretacja wyników.

Czy wysoki cholesterol daje objawy?

Zazwyczaj nie. Podwyższony cholesterol nie boli, nie powoduje złego samopoczucia, zmęczenia ani bólów głowy, a często przypisywane mu „objawy" (zawroty głowy, kołatanie serca, drętwienie) mają inne przyczyny. Dlatego wiele osób dowiaduje się o nim przypadkiem albo dopiero po pierwszym incydencie sercowym.

Wyjątkiem są ciężkie, zwykle wrodzone postacie. Przy bardzo wysokich stężeniach mogą pojawić się widoczne złogi cholesterolu:

• żółtawe guzki na ścięgnach, najczęściej Achillesa lub prostowników palców dłoni (kostki, ścięgna),
• żółtawe, płaskie plamki w okolicy powiek (kępki żółte),
• jasny łuk wokół tęczówki oka, szczególnie u osób przed 45. rokiem życia.

Objawy zaczynają się naprawdę wtedy, gdy miażdżyca zawęzi tętnice. Mogą to być bóle w klatce piersiowej przy wysiłku, duszność, ból łydek przy chodzeniu czy przemijające zaburzenia mowy lub ruchu. To już objawy choroby naczyń, nie samego cholesterolu. Opisujemy je w artykule o miażdżycy.

Skąd bierze się wysoki cholesterol? Przyczyny i czynniki ryzyka

Najczęściej wysoki cholesterol jest wypadkową stylu życia i genów. Zdarza się też, że stanowi skutek innej choroby lub leku. Warto zdawać sobie sprawę z kilku grup przyczyn.

Styl życia

• Dieta bogata w tłuszcze nasycone (tłuste mięso i wędliny, tłuste nabiał, masło, smalec, olej palmowy i kokosowy, wiele wyrobów cukierniczych) oraz w tłuszcze trans z utwardzanych olejów.
• Nadwaga i otyłość, zwłaszcza otyłość brzuszna.
• Mała aktywność fizyczna.
• Palenie tytoniu, które obniża HDL i nasila uszkadzanie naczyń.
• Nadużywanie alkoholu, szczególnie podnoszące triglicerydy.

Czynniki genetyczne i wiek

Skłonność do wysokiego cholesterolu bywa rodzinna. Wraz z wiekiem stężenie LDL zwykle rośnie, a u kobiet po menopauzie często zauważa się pogorszenie lipidogramu, związane ze spadkiem estrogenów. Osobną jednostką jest hipercholesterolemia rodzinna, opisana niżej.

Choroby i leki, które podnoszą cholesterol

• niedoczynność tarczycy,
• cukrzyca typu 2 i insulinooporność (zwykle z wysokimi triglicerydami i niskim HDL),
• zespół nerczycowy i przewlekła choroba nerek,
• choroby wątroby z cholestazą (zastojem żółci),
• niektóre leki, np. glikokortykosteroidy, część leków stosowanych po przeszczepach, niektóre leki hormonalne czy retinoidy – ocenę zawsze robi lekarz, nie wolno odstawiać leków na własną rękę.

Z tego powodu w diagnostyce pierwszego wysokiego wyniku lekarz często zleca również oznaczenie TSH, glukozy, kreatyniny i prób wątrobowych, aby wykluczyć przyczynę wtórną.

Hipercholesterolemia rodzinna – gdy winne są geny

Hipercholesterolemia rodzinna (FH) to wrodzone zaburzenie, w którym wątroba gorzej usuwa LDL z krwi, więc jego stężenie jest wysokie od urodzenia. Wiele osób nie wie, że ją ma, mimo że to jedna z częstszych chorób genetycznych. Nieleczona wcześnie prowadzi do przedwczesnej miażdżycy, czasem już w wieku 30–40 lat.

Na tę możliwość wskazują:

• bardzo wysokie LDL, utrzymujące się mimo zdrowej diety (często wyraźnie ponad 190 mg/dl),
• zawały serca lub udary w rodzinie u mężczyzn przed 55., a u kobiet przed 60. rokiem życia,
• wysoki cholesterol u rodziców, rodzeństwa lub dzieci,
• obecność złogów cholesterolu na ścięgnach.

W FH sama dieta zwykle nie wystarcza i potrzebne jest leczenie farmakologiczne, często wcześnie i o większej intensywności. Ważne jest też zbadanie krewnych pierwszego stopnia, także dzieci, bo choroba jest dziedziczona. Rozpoznaniem i leczeniem zajmują się lekarze rodzinni, kardiolodzy i lipidolodzy.

Czym grozi wysoki cholesterol?

Przewlekle podwyższone LDL sprzyja tworzeniu się blaszek miażdżycowych w ścianach tętnic. Z czasem zwężają one naczynia, a gdy blaszka pęknie, na jej powierzchni błyskawicznie powstaje zakrzep, który może zamknąć tętnicę. W zależności od miejsca prowadzi to do różnych chorób:

Zajęte naczynia	Możliwy skutek
Tętnice wieńcowe serca	choroba wieńcowa, dławica piersiowa, zawał serca
Tętnice mózgu i szyi	udar niedokrwienny, przemijający napad niedokrwienny (TIA)
Tętnice nóg	chromanie przestankowe, w ciężkich przypadkach owrzodzenia i martwica
Tętnice nerek	nadciśnienie, pogorszenie czynności nerek
Aorta	tętniak, zwężenie zastawki aortalnej (w powiązaniu z wiekiem i innymi czynnikami)

Należy pamiętać, że miażdżyca rozwija się latami, a ryzyko zależy od iloczynu stężenia cholesterolu i czasu jego działania. Dlatego ważny jest nie tylko aktualny wynik, ale też to, od jak dawna jest podwyższony. Wysokie triglicerydy dodatkowo mogą wywołać ostre zapalenie trzustki, zwłaszcza gdy przekroczą bardzo wysokie wartości.

Ryzyko sercowo-naczyniowe – dlaczego sam cholesterol to za mało?

Cholesterol jest jednym z kilku czynników, które składają się na ogólne ryzyko zawału lub udaru. Lekarz ocenia je łącznie, biorąc pod uwagę:

• wiek i płeć,
• wartości ciśnienia tętniczego (patrz: nadciśnienie tętnicze – objawy, rozpoznanie i leczenie),
• palenie tytoniu,
• cukrzycę i glikemię,
• cholesterol całkowity i HDL (lub LDL),
• chorobę nerek,
• wywiad rodzinny (wczesne choroby serca u bliskich),
• otyłość i brak ruchu.

Do szacowania ryzyka służą skale (w Polsce często stosuje się skalę SCORE2 i jej odmiany dla osób starszych). Na ich podstawie ustala się, czy ryzyko jest małe, umiarkowane, duże czy bardzo duże, a od tego zależy docelowe LDL i intensywność leczenia. Osoby, które już przebyły zawał, udar lub mają rozpoznaną miażdżycę, a także większość chorych na cukrzycę z powikłaniami, zalicza się do grup wysokiego lub bardzo wysokiego ryzyka.

Kto i kiedy powinien zbadać cholesterol?

Lipidogram, czyli panel badań tłuszczów we krwi, warto wykonać co najmniej raz u każdego dorosłego, a następnie powtarzać w odstępach ustalonych z lekarzem. Szczególnie ważne jest to w następujących sytuacjach:

• nadciśnienie tętnicze, cukrzyca, otyłość, choroba nerek,
• palenie tytoniu,
• zawały serca, udary lub nagłe zgony sercowe w rodzinie u stosunkowo młodych krewnych,
• wysoki cholesterol w rodzinie,
• objawy miażdżycy lub rozpoznana choroba sercowo-naczyniowa,
• choroby, które podnoszą cholesterol (np. niedoczynność tarczycy),
• przewlekłe choroby zapalne i niektóre choroby autoimmunologiczne,
• wcześniejsza cukrzyca ciążowa lub powikłania ciąży, takie jak stan przedrzucawkowy.

Dzieci i młodzież bada się wybiórczo – głównie przy podejrzeniu hipercholesterolemii rodzinnej lub gdy w rodzinie występowały wczesne incydenty sercowe. Przy pierwszym badaniu lekarz może też zlecić jednorazowe oznaczenie Lp(a).

Jak wygląda badanie i jak się do niego przygotować?

Lipidogram polega na pobraniu krwi z żyły. Podstawowy panel zawiera cholesterol całkowity, LDL, HDL i triglicerydy. Obecnie do oceny cholesterolu nie zawsze wymaga się bycia na czczo, ale przy wysokich triglicerydach lub według zaleceń laboratorium lub lekarza wynik na czczo jest bardziej wiarygodny. W takiej sytuacji przestrzegamy zaleceń o 8–12 godzin bez jedzenia, pijąc wodę.

Dobrze jest też:

• w dniach poprzedzających badanie nie zmieniać radykalnie diety i unikać alkoholu,
• unikać intensywnego wysiłku bezpośrednio przed pobraniem,
• poczekać kilka tygodni z badaniem po ostrej infekcji, zabiegu lub zawale, bo wynik bywa wtedy zaburzony,
• poinformować lekarza o przyjmowanych lekach i suplementach.

Pojedynczy nietypowy wynik warto potwierdzić powtórnym badaniem. Pełne wyjaśnienie, co oznaczają poszczególne pozycje w wydruku, znajdziesz w artykule cholesterol – normy, lipidogram i interpretacja wyników.

Co zrobić po wykryciu wysokiego cholesterolu?

Pierwszym krokiem jest wizyta u lekarza, najlepiej rodzinnego. Lekarz oceni ogólne ryzyko, wykluczy przyczyny wtórne i zdecyduje, czy wystarczy zmiana stylu życia, czy potrzebne jest też leczenie farmakologiczne. Ogólny schemat wygląda następująco.

1. Ocena ryzyka i diagnostyka – wywiad rodzinny, pomiar ciśnienia, masy ciała i obwodu talii, badania krwi (glukoza, TSH, kreatynina, próby wątrobowe) i ewentualnie dodatkowe badania.
2. Ustalenie celu – docelowe LDL zależy od grupy ryzyka; u osób w grupie bardzo wysokiego ryzyka zalecane są najniższe wartości.
3. Zmiana stylu życia – dieta, ruch, redukcja masy ciała, rzucenie palenia. Jest podstawą u wszystkich, także osób przyjmujących leki.
4. Leczenie farmakologiczne – gdy zmiana stylu życia nie wystarcza lub gdy ryzyko jest duże.
5. Kontrola – powtórny lipidogram po kilku–kilkunastu tygodniach od zmiany leczenia, potem co jakiś czas według zaleceń.

Dieta i styl życia przy wysokim cholesterolu

Dieta może obniżyć LDL w zauważalnym stopniu, choć efekt jest indywidualny i zwykle nie przekracza kilkunastu–kilkudziesięciu procent. Najważniejsze zasady to ograniczenie tłuszczów nasyconych i trans, zwiększenie ilości błonnika (warzywa, strączki, owies, pełne ziarna), wybieranie tłuszczów roślinnych (oliwa, olej rzepakowy, orzechy), jedzenie ryb i redukcja nadmiaru kalorii, jeśli masz nadwagę.

Do pomocy należą też regularna aktywność fizyczna (łącznie kilka godzin umiarkowanego ruchu tygodniowo, tak jak zaleca lekarz), ograniczenie alkoholu i zakończenie palenia. To często mniej spektakularne niż leki, ale wspiera ciśnienie, masę ciała i glikemię jednocześnie. Szczegółowe zasady, produkty polecane i do ograniczenia oraz miejsce suplementów opisujemy w artykule jak obniżyć cholesterol.

Mity o cholesterolu

• „Jajka są zakazane." Cholesterol z żywności wpływa na jego stężenie we krwi słabiej niż tłuszcze nasycone. Dla większości osób umiarkowane spożycie jajek jest akceptowalne, ale przy hipercholesterolemii rodzinnej, cukrzycy lub chorobie serca warto omówić to z lekarzem lub dietetykiem.
• „Szczupli nie mają problemu." Wysoki cholesterol występuje także u osób szczupłych, szczególnie przy uwarunkowaniach genetycznych.
• „Jeśli nic mnie nie boli, to nie ma problemu." Właśnie dlatego cholesterol nazywa się cichym czynnikiem ryzyka.
• „Cudowny napój lub zioło obniży cholesterol w tydzień." Żaden domowy środek nie zastępuje diety, ruchu i, gdy trzeba, leków.
• „Statyny są szkodliwe dla wątroby, więc lepiej ich nie brać." Poważne uszkodzenia wątrobowe są rzadkie. Decyzję o przyjmowaniu leków podejmuje się z lekarzem, a nie odstawia samodzielnie.

Jakie leki obniżają cholesterol?

Gdy styl życia nie wystarcza lub ryzyko jest wysokie, lekarz może zaproponować leki. Dawkę i wybór preparatu zawsze ustala lekarz, a nie pacjent. Do najważniejszych grup należą:

• Statyny (m.in. atorwastatyna, rosuwastatyna, simwastatyna) – leki pierwszego wyboru, hamują produkcję cholesterolu w wątrobie i mają najlepiej udokumentowany wpływ na zmniejszenie liczby zawałów i udarów.
• Ezetymib – ogranicza wchłanianie cholesterolu z jelit; najczęściej dodawany do statyny, gdy sama nie wystarcza.
• Kwas bempedoinowy – opcja dla osób, które nie tolerują statyn albo wymagają dodatkowego obniżenia LDL.
• Inhibitory PCSK9 (przeciwciała lub leki oparte na interferencji RNA) – podawane w iniekcjach, stosowane w wybranych grupach wysokiego ryzyka, np. przy hipercholesterolemii rodzinnej, zgodnie z kryteriami refundacji.
• Fibraty i kwasy omega-3 w dawkach leczniczych – przy bardzo wysokich triglicerydach.

Najczęstsze działania niepożądane statyn to bóle mięśni, które pojawiają się u mniejszości leczonych. Nie lekceważ jednak silnych bólów mięśni, osłabienia i ciemnego moczu – wymagają szybkiego kontaktu z lekarzem. Statyn nie stosuje się w ciąży i podczas karmienia piersią, a kobiety planujące ciążę powinny omówić to z lekarzem. Leczenie obniżające cholesterol zwykle trwa wiele lat, często do końca życia, a odstawienie leku sprawia, że stężenie wraca do poprzednich wartości.

Cholesterol w szczególnych sytuacjach

Kobiety

Przed menopauzą kobiety mają zwykle niższe ryzyko sercowo-naczyniowe, ale po niej jest ono wyraźnie większe, a lipidogram często się pogarsza. Nie należy lekceważyć wysokiego cholesterolu u młodszych kobiet, zwłaszcza z rodzinną hipercholesterolemią. Ciąża fizjologicznie podnosi cholesterol, więc w tym czasie rutynowo się go nie bada.

Dzieci i młodzież

Podejrzenie hipercholesterolemii rodzinnej u dziecka wymaga konsultacji specjalisty. Poza dietą i ruchem leczenie farmakologiczne w wybranych przypadkach rozpoczyna się w wieku nastoletnim lub wcześniej, pod ścisłą kontrolą.

Osoby starsze

U osób starszych decyzje o leczeniu zależą od ogólnego stanu zdrowia, chorób współistniejących, przyjmowanych leków i oczekiwań pacjenta. Po zawale lub udarze leczenie hipolipemizujące jest zwykle wskazane niezależnie od wieku, ale o szczegółach decyduje lekarz.

Cukrzyca, choroby nerek, niedoczynność tarczycy

W tych chorobach cholesterol jest ważnym elementem leczenia. Wyrównanie choroby podstawowej (np. leczenie niedoczynności tarczycy) może poprawić lipidogram, ale nie zwalnia z oceny ryzyka.

Wysoki cholesterol a inne choroby serca i naczyń

Cholesterol jest jednym z trzech najważniejszych modyfikowalnych czynników ryzyka obok nadciśnienia i palenia tytoniu. Połączenie kilku z nich nie tylko je dodaje, ale mnoży ryzyko, dlatego leczenie powinno obejmować jednocześnie wszystkie. Regularny pomiar ciśnienia opisujemy w tekście o nadciśnieniu tętniczym. Z kolei zbyt niskie wartości ciśnienia, które bywają mylone z problemem naczyń, wyjaśniamy w artykule niskie ciśnienie krwi. Przy kołataniu serca lub niepokoju o rytm warto przeczytać o tym, jakie tętno jest prawidłowe i jak je mierzyć.

Kiedy do lekarza i jakie objawy są alarmowe?

Z wysokim wynikiem lipidogramu należy zgłosić się do lekarza w ciągu kilku dni lub tygodni, a nie ignorować go. Natychmiast wezwij pogotowie (112 lub 999), jeśli wystąpi którykolwiek z poniższych objawów:

• ucisk, ból, pieczenie lub ściskanie w klatce piersiowej, promieniujące do ramienia, szczęki, pleców lub nadbrzusza, szczególnie z dusznością, potami, nudnościami lub osłabieniem,
• nagłe zaburzenia mowy, opadnięcie kącika ust, osłabienie lub drętwienie jednej połowy ciała, nagłe zaburzenia widzenia,
• nagły, silny ból głowy, utrata przytomności,
• silny, nagły ból brzucha z wymiotami (może to być ostre zapalenie trzustki, zwłaszcza przy bardzo wysokich triglicerydach).

Pilnej, ale nie nagłej wizyty wymagają: ból w klatce piersiowej lub duszność pojawiające się przy wysiłku i ustępujące w spoczynku, ból łydek podczas chodzenia, który mija po zatrzymaniu się, żółtawe guzki na ścięgnach lub powiekach oraz bardzo wysokie wyniki w lipidogramie, szczególnie u młodej osoby.

Lista kontrolna i pytania do lekarza

Przed wizytą dobrze mieć przy sobie wszystkie dotychczasowe wyniki lipidogramu, listę przyjmowanych leków i suplementów oraz informacje o chorobach serca w rodzinie. Pytania, które warto zadać:

• Do jakiej grupy ryzyka mnie zaliczono i jakie jest moje docelowe LDL?
• Czy mam wykonać dodatkowe badania (TSH, glukoza, Lp(a), próby wątrobowe)?
• Czy to może być hipercholesterolemia rodzinna i czy powinni przebadać się moi bliscy?
• Czy wystarczy zmiana stylu życia, czy potrzebuję leku? Na co zwrócić uwagę przy jego przyjmowaniu?
• Kiedy powtórzyć badanie i jak długo będę leczony?

Profilaktyka – jak chronić naczynia na co dzień?

Najlepszą ochroną jest połączenie kilku nawyków, które razem działają silniej niż każdy z osobna:

• jedz więcej warzyw, owoców, produktów pełnoziarnistych, strączków, ryb i orzechów, a mniej tłustego mięsa, wędlin i słodyczy,
• utrzymuj prawidłową masę ciała i obwód talii,
• ruszaj się regularnie, najlepiej większość dni tygodnia,
• nie pal, a alkohol ograniczaj do minimum,
• kontroluj ciśnienie i glikemię,
• badaj lipidogram zgodnie z zaleceniami lekarza.

Wysoki cholesterol rozpoznany odpowiednio wcześnie i dobrze leczony nie musi prowadzić do zawału ani udaru. Kluczowe są systematyczność i regularne kontrole, a nie jednorazowa zmiana diety.

Wszystkie artykuły o cholesterolu, sercu i ciśnieniu

Jeśli chcesz zgłębić temat, zacznij od jednego z poniższych tekstów:

• Cholesterol – normy, lipidogram i interpretacja wyników – jak czytać wynik badania i jakie są wartości docelowe,
• Jak obniżyć cholesterol – dieta, styl życia i leki – praktyczne postępowanie,
• Miażdżyca – jak powstaje, objawy, rozpoznanie i leczenie – co dzieje się w tętnicach,
• Nadciśnienie tętnicze – objawy, rozpoznanie i leczenie – drugi kluczowy czynnik ryzyka,
• Niskie ciśnienie krwi – objawy, przyczyny i postępowanie,
• Prawidłowy puls – jakie tętno jest normalne i jak je mierzyć.