Astma – objawy, rozpoznanie i leczenie astmy oskrzelowej

Astma oskrzelowa to przewlekła choroba zapalna dróg oddechowych, w której oskrzela stają się nadreaktywne i w odpowiedzi na różne bodźce zwężają się, co daje świszczący oddech, kaszel, duszność i uczucie ucisku w klatce piersiowej. Objawy astmy mają charakter napadowy: potrafią nasilać się w nocy lub nad ranem, po wysiłku albo po kontakcie z alergenem, a między napadami chory może czuć się dobrze.

Astma dotyczy zarówno dorosłych, jak i dzieci. Nie jest zakaźna i choć nie można jej całkowicie wyleczyć, dobrze dobrane leczenie pozwala u większości chorych utrzymać objawy pod kontrolą i prowadzić normalne życie. Poniżej wyjaśniamy, jak astma się objawia, jak ją rozpoznać, czym się leczy i kiedy duszność jest stanem nagłym.

Jakie są objawy astmy?

Typowe objawy astmy to nawracający świszczący oddech, kaszel, duszność oraz uczucie ucisku lub ściskania w klatce piersiowej. Nasilają się zwykle w nocy lub nad ranem, po wysiłku, w zimnym powietrzu, przy infekcji albo po kontakcie z alergenem czy dymem. Objawy zmieniają się w czasie i bywają różnie nasilone z dnia na dzień.

Lekarze zwracają uwagę nie na pojedynczy objaw, lecz na ich zestaw i zmienność. Pomocne pytania to:

• czy świszczący oddech lub kaszel wracają wielokrotnie, a nie tylko podczas jednej infekcji,
• czy dolegliwości budzą ze snu albo nasilają się nad ranem,
• czy pojawiają się po wysiłku, śmiechu, w zimnym powietrzu, po kontakcie ze zwierzętami, kurzem lub pyłkami,
• czy ustępują po leku rozszerzającym oskrzela,
• czy w rodzinie występuje astma, alergia lub atopowe zapalenie skóry.

Czy astma może objawiać się tylko kaszlem?

Tak. U części chorych jedynym lub głównym objawem jest przewlekły, suchy kaszel, zwłaszcza nocny albo po wysiłku. Taką postać nazywa się astmą kaszlową. Łatwo ją przeoczyć, bo kaszel bywa leczony wielokrotnie jako przewlekła infekcja. Jeśli kaszel trwa tygodniami, wraca w nocy lub po wysiłku i nie reaguje na zwykłe sposoby, trzeba go zbadać; ogólne przyczyny kaszlu omawiamy w artykule o kaszlu i domowych sposobach na niego.

Co się dzieje w oskrzelach podczas astmy?

W astmie błona śluzowa oskrzeli jest przewlekle zapalnie zmieniona. Pod wpływem bodźca zapalenie się nasila, mięśnie gładkie w ścianie oskrzeli się kurczą, błona śluzowa puchnie, a w świetle oskrzeli zbiera się gęsty śluz. Powietrze trudniej przepływa, zwłaszcza przy wydechu, i stąd charakterystyczne świszczenie.

To ważne dla leczenia: dwa elementy, czyli skurcz oskrzeli i zapalenie, wymagają innych leków. Leki rozszerzające oskrzela przynoszą szybką ulgę, ale nie leczą zapalenia. Dlatego w większości przypadków potrzebny jest także lek przeciwzapalny stosowany regularnie, nawet gdy objawów akurat nie ma.

Co wywołuje napady astmy?

Napady wywołują czynniki, które drażnią nadreaktywne oskrzela lub nasilają w nich zapalenie. Ich znajomość jest podstawą samodzielnej kontroli choroby, bo część z nich można ograniczyć.

• Alergeny wziewne: roztocza kurzu domowego, pyłki, zarodniki pleśni, sierść i naskórek zwierząt. Związek astmy z uczuleniem opisujemy w opracowaniu o alergii: objawach, przyczynach i leczeniu.
• Infekcje wirusowe dróg oddechowych, na przykład przeziębienie czy grypa.
• Wysiłek fizyczny, zwłaszcza w zimnym i suchym powietrzu.
• Dym tytoniowy (palenie czynne i bierne), zanieczyszczone powietrze, silne zapachy, opary środków chemicznych.
• Niektóre leki, u części chorych kwas acetylosalicylowy i inne niesteroidowe leki przeciwzapalne, oraz leki z grupy beta-adrenolityków.
• Silne emocje, stres, śmiech lub płacz.
• Czynniki zawodowe: pyły i substancje chemiczne w miejscu pracy.
• Refluks żołądkowo-przełykowy, który u części osób nasila objawy.

Jakie są przyczyny i czynniki ryzyka astmy?

Przyczyny astmy są złożone i nie do końca poznane. Wiadomo, że rolę odgrywa połączenie predyspozycji dziedzicznej i czynników środowiskowych. Ryzyko jest wyższe u osób z alergią, z atopowym zapaleniem skóry, z astmą w rodzinie, u dzieci narażonych na dym tytoniowy oraz u osób z otyłością. W dzieciństwie astma często zaczyna się jako nawracające infekcje z świszczącym oddechem, ale nie każde dziecko z takimi epizodami będzie miało astmę w dorosłym życiu.

Astma może też zacząć się u dorosłych, także u osób, które w dzieciństwie nie chorowały. Bywa wtedy związana z narażeniem zawodowym, infekcjami, otyłością lub zmianami hormonalnymi. Astma nie jest wynikiem „słabej odporności”, nie wynika z braku hartowania i nie jest chorobą psychiczną, choć stres może nasilać objawy.

Jak rozpoznaje się astmę?

Astmę rozpoznaje się na podstawie wywiadu, badania lekarskiego i badań czynnościowych płuc, w pierwszej kolejności spirometrii. Spirometria mierzy, ile powietrza i jak szybko wydmuchujesz z płuc. W astmie typowe jest zwężenie oskrzeli, które cofa się po podaniu leku rozszerzającego (próba rozkurczowa), choć między napadami wynik może być prawidłowy.

Ponieważ astma jest chorobą zmienną, jednorazowy prawidłowy wynik nie wyklucza jej. Lekarz może zaproponować dodatkowe badania:

• wielokrotne pomiary szczytowego przepływu wydechowego w domu (peak flow) i prowadzenie dzienniczka,
• próby prowokacyjne, na przykład z wysiłkiem lub substancjami wywołującymi skurcz oskrzeli, wykonywane tylko w specjalistycznych ośrodkach,
• testy alergiczne, aby sprawdzić, czy na astmę wpływa uczulenie,
• badanie RTG klatki piersiowej, głównie w celu wykluczenia innych chorób,
• w niektórych przypadkach badania krwi lub plwociny.

Spirometrię wykonuje się zwykle po odstawieniu na określony czas niektórych leków; dokładne zalecenia przed badaniem poda poradnia. Nie odstawiaj leków na własną rękę.

Z czym można pomylić astmę?

Podobne objawy mogą dawać inne choroby: przewlekła obturacyjna choroba płuc (POChP) u osób palących, niewydolność serca, refluks, zaburzenia funkcji strun głosowych, zapalenie oskrzeli czy zatorowość płucna. Astmę u małych dzieci trudno potwierdzić badaniami, bo spirometria jest możliwa dopiero po osiągnięciu odpowiedniego wieku, dlatego rozpoznanie opiera się głównie na objawach i odpowiedzi na leczenie. Nocne objawy mogą też zaburzać sen i prowadzić do przewlekłego niewyspania (zob. brak snu i bezsenność). Zasadę ogólną można streścić tak: świszczący oddech i duszność zawsze trzeba wyjaśnić, a nie leczyć na własną rękę.

Jak leczy się astmę?

Celem leczenia astmy jest kontrola choroby: brak objawów w dzień i w nocy, brak ograniczeń w codziennej aktywności, rzadkie napady i brak konieczności częstego sięgania po lek doraźny. Leczenie dobiera lekarz i dostosowuje stopniowo, zwiększając lub zmniejszając leki zależnie od przebiegu choroby.

Leki doraźne i leki kontrolujące

Leki stosuje się w dwóch rolach. Leki doraźne (na przykład krótko działające leki rozszerzające oskrzela z grupy beta-2-mimetyków) szybko zmniejszają skurcz oskrzeli podczas napadu. Leki kontrolujące stosuje się regularnie, aby zmniejszyć zapalenie i zapobiegać napadom. Podstawą są wziewne glikokortykosteroidy, które działają miejscowo w oskrzelach, w dawkach znacznie niższych niż steroidy ogólne. Przy cięższej astmie dołącza się leki rozszerzające oskrzela o długim działaniu, zwykle w jednym inhalatorze ze steroidem, a u części chorych także leki antyleukotrienowe, przeciwciała monoklonalne lub inne preparaty. Doustne steroidy stosuje się krótko w zaostrzeniach.

Samodzielne zwiększanie liczby dawek leku doraźnego, bez zmiany leczenia podstawowego, to sygnał, że astma jest niedostatecznie kontrolowana. Jeśli potrzebujesz leku doraźnego częściej niż kilka razy w tygodniu, skontaktuj się z lekarzem.

Technika inhalacji

Nawet najlepszy lek nie zadziała, jeśli trafia do ust, a nie do oskrzeli. Błędy techniki inhalacji są bardzo częste. Poproś lekarza, pielęgniarkę lub farmaceutę o pokazanie, jak używać Twojego inhalatora, i regularnie powtarzaj to na wizytach. U dzieci i osób starszych stosuje się nasadki rozprężne (komory inhalacyjne) lub nebulizatory. Po inhalacji steroidu płucze się jamę ustną wodą, co zmniejsza ryzyko pleśniawek i chrypki.

Plan działania i samokontrola

Każdy chory powinien znać swój plan postępowania: jakie leki przyjmuje na stałe, co zrobić, gdy objawy się nasilają, i kiedy wezwać pomoc. Pomaga w tym dzienniczek objawów lub pomiary szczytowego przepływu. Spadek wartości pomiarów, częstsze nocne przebudzenia czy rosnące zużycie leku doraźnego to sygnały ostrzegawcze, zanim nastąpi poważne zaostrzenie.

Czy odczulanie pomaga w astmie?

U wybranych chorych z astmą alergiczną, u których uczulenie wyraźnie wywołuje objawy, a choroba jest dobrze kontrolowana, lekarz alergolog może zaproponować immunoterapię alergenową. Nie stosuje się jej przy ciężkiej, niekontrolowanej astmie. Decyzję zawsze podejmuje specjalista.

Co robić podczas napadu astmy?

Podczas napadu najpierw przyjmij zalecony lek doraźny, usiądź w wygodnej, wyprostowanej pozycji i staraj się oddychać spokojnie. Nie kładź się. Jeśli lek nie przynosi poprawy w ciągu kilkunastu minut albo objawy się nasilają, wezwij pogotowie. Przy każdym napadzie możesz powtórzyć dawkę leku zgodnie z zaleceniami lekarza z planu działania.

Pomoc można wezwać, dzwoniąc pod numer 112 lub 999. Do przyjazdu zespołu zadbaj o dostęp świeżego powietrza, rozluźnij ubranie i nie zostawiaj chorego samego.

Kiedy astma jest stanem zagrożenia życia?

Ciężki napad astmy to stan nagły. Natychmiast wezwij pogotowie (112 lub 999), jeśli:

• lek doraźny nie pomaga lub pomaga tylko na krótko,
• chory nie jest w stanie mówić pełnymi zdaniami albo ledwo wypowiada pojedyncze słowa,
• oddycha bardzo szybko lub przeciwnie, oddech jest płytki i słabnie,
• pojawia się sinienie warg lub palców,
• chory jest senny, zdezorientowany lub pobudzony,
• świst nagle zanika, a duszność narasta (tzw. „cicha klatka” może oznaczać, że powietrze prawie nie przepływa),
• widoczne jest zapadanie się skóry nad obojczykami i między żebrami przy oddychaniu.

Astma u dzieci

U dzieci astma zaczyna się często w pierwszych latach życia. Typowe są nawracające epizody świszczącego oddechu, kaszel nocny, kaszel po wysiłku i w trakcie infekcji oraz szybkie męczenie się podczas zabawy. Rozpoznanie u najmłodszych bywa trudne, bo świszczący oddech podczas infekcji nie zawsze oznacza astmę.

Leczenie u dzieci opiera się na tych samych zasadach, z dostosowaniem do wieku: inhalatory z komorą, maseczki dla niemowląt, regularne kontrole wzrostu. Ważne jest unikanie dymu tytoniowego w domu i samochodzie. Dziecko z astmą powinno być szczepione zgodnie z kalendarzem, a pytania o szczepienia warto omówić z lekarzem; ogólne informacje znajdziesz w artykule o szczepieniach dzieci. Dzieci z dobrze kontrolowaną astmą mogą uprawiać sport, a wysiłek jest w ich przypadku zalecany.

Astma w ciąży

Przebieg astmy w ciąży bywa różny: u części kobiet łagodnieje, u innych się nasila. Niekontrolowana astma jest groźniejsza dla matki i dziecka niż standardowe leczenie, dlatego nie należy odstawiać leków na własną rękę. Stosowane w astmie leki wziewne mają ugruntowaną pozycję u kobiet w ciąży, ale schemat leczenia powinien ustalić lekarz prowadzący, najlepiej wspólnie z ginekologiem.

Jak żyć z astmą i co zrobić samemu?

Poza lekami codzienne postępowanie ma duże znaczenie. Najważniejsze zasady to:

1. Rzuć palenie i unikaj dymu tytoniowego, także biernego.
2. Ogranicz kontakt z alergenami, na które jesteś uczulony: pranie pościeli w wysokiej temperaturze, ograniczenie kurzu, kontrola wilgoci w mieszkaniu.
3. Szczepienie przeciwko grypie i przeciwko pneumokokom omów z lekarzem, ponieważ infekcje często zaostrzają astmę.
4. Utrzymuj prawidłową masę ciała: otyłość utrudnia kontrolę choroby.
5. Bądź aktywny fizycznie: regularny wysiłek poprawia kondycję i zwykle nie jest przeciwwskazany. Jeśli wysiłek wywołuje objawy, omów z lekarzem rozgrzewkę i ewentualny lek przed ćwiczeniami.
6. Zawsze miej przy sobie inhalator doraźny i sprawdzaj jego datę ważności.
7. Zgłaszaj się na wizyty kontrolne, nawet gdy czujesz się dobrze.

Warto też uważać na leki przeciwbólowe z grupy niesteroidowych leków przeciwzapalnych: u części chorych z astmą wywołują napady. Jeśli to zauważysz, poinformuj lekarza.

Metody uzupełniające: co mówią dowody?

Ćwiczenia oddechowe, techniki rozluźniające czy fizjoterapia oddechowa mogą poprawić komfort oddychania i samopoczucie, ale nie zastępują leków. Dowody na skuteczność samych ziół, inhalacji z olejków eterycznych czy „oczyszczania płuc” są słabe lub żadne, a niektóre substancje, na przykład intensywne olejki zapachowe, mogą wręcz wywołać skurcz oskrzeli. Nie zastępuj leczenia przepisanego przez lekarza metodami domowymi i nie odstawiaj leków na rzecz suplementów.

Czy astma jest groźna i jakie ma rokowanie?

Dobrze kontrolowana astma rzadko zagraża życiu, a chory może normalnie pracować, uczyć się i uprawiać sport. Ryzykowna jest astma nieleczona lub źle kontrolowana: grozi ciężkimi zaostrzeniami, trwałym pogorszeniem czynności płuc i ograniczeniem aktywności. Zaostrzenia są najczęściej związane z infekcjami, ekspozycją na alergeny lub przerwaniem leczenia podstawowego. Z tego powodu regularne przyjmowanie leków kontrolujących jest ważniejsze niż doraźne leczenie napadów.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza zgłoś się, jeśli masz nawracające świszczenie, duszność lub kaszel nocny i wysiłkowy, jeśli leki bez recepty nie pomagają, a także gdy chory na astmę potrzebuje leku doraźnego częściej niż dotąd. Pilnie szukaj pomocy przy objawach opisanych w sekcji o stanie zagrożenia życia. Przy przedłużającym się kaszlu z gorączką, utratą masy ciała lub krwiopluciem trzeba wykluczyć także inne choroby płuc, na przykład gruźlicę.