Makroelementy: wapń, magnez, potas, sód, fosfor i chlor

Makroelementy to składniki mineralne, których organizm potrzebuje w stosunkowo dużych ilościach, liczonych w setkach miligramów lub gramach na dobę. Należą do nich wapń, magnez, potas, sód, fosfor i chlor (do makroelementów zalicza się też niekiedy siarkę). Budują kości i zęby, regulują gospodarkę wodną, przewodzą impulsy nerwowe, umożliwiają skurcz mięśni, także serca, i utrzymują odpowiedni odczyn płynów ustrojowych.

Zdrowa osoba, która odżywia się różnorodnie, zwykle dostarcza ich wystarczająco dużo. W Polsce typowymi problemami są zbyt mało wapnia i potasu oraz zbyt dużo sodu, czyli soli kuchennej. Zapotrzebowanie zależy od wieku, płci, ciąży i karmienia piersią; aktualne wartości podają polskie normy żywienia. Pierwiastki potrzebne w śladowych ilościach opisaliśmy osobno w artykule o mikroelementach. Poniżej omawiamy każdy makroelement: rolę, niedobór i nadmiar, grupy ryzyka, źródła, sens suplementacji i interakcje z lekami.

Czym są makroelementy i czym różnią się od mikroelementów?

Makroelementy to pierwiastki, które w diecie występują w ilościach rzędu setek miligramów lub gramów dziennie, w odróżnieniu od mikroelementów (żelazo, cynk, selen, jod i inne), potrzebnych w ilościach od ułamków miligrama do kilku miligramów. Podział jest umowny i opiera się wyłącznie na ilości, nie na ważności: brak każdego z tych pierwiastków może zaburzać pracę organizmu.

Sód, potas, wapń, magnez, chlor i fosforany są też elektrolitami: po rozpuszczeniu w płynach ustrojowych tworzą jony, które przewodzą ładunek elektryczny. Dlatego ich stężenia we krwi są ściśle regulowane przez nerki i hormony, a zaburzenia (np. po biegunce, wymiotach, przy chorobach nerek czy lekach moczopędnych) mogą szybko wpływać na serce, mięśnie i mózg. Niedobór w diecie rzadko jest przyczyną takich zaburzeń; częściej wynika z choroby, utraty płynów lub leków.

Wapń – nie tylko dla kości

Wapń to najobficiej występujący w organizmie pierwiastek mineralny; około 99 procent znajduje się w kościach i zębach. Pozostała część pełni kluczowe funkcje: bierze udział w skurczu mięśni i serca, przewodzeniu impulsów nerwowych, krzepnięciu krwi i wydzielaniu hormonów. Stężenie wapnia we krwi jest ściśle regulowane (przez witaminę D, parathormon i kalcytoninę), a gdy diety brakuje, organizm pobiera go z kości, osłabiając szkielet.

Niedobór wapnia

Niedobór w diecie przez lata osłabia kości i sprzyja osteoporozie oraz złamaniom, zob. osteoporoza – objawy i czynniki ryzyka. Przez długi czas nie daje żadnych objawów, dlatego często pozostaje niezauważony do pierwszego złamania. Objawowa hipokalcemia, czyli zbyt niski poziom wapnia we krwi, wynika zwykle z choroby (niedoczynność przytarczyc, niewydolność nerek, ciężki niedobór witaminy D, zapalenie trzustki) i daje mrowienie wokół ust i w palcach, bolesne skurcze mięśni (tężyczka), a w ciężkich przypadkach drgawki i zaburzenia rytmu serca. Wymaga pilnej diagnostyki.

Grupy ryzyka niedoboru

Szczególnie narażeni są: osoby unikające nabiału (nietolerancja laktozy, alergia na białka mleka, dieta wegańska), kobiety po menopauzie (zob. menopauza – objawy i zdrowie po przekwitaniu), seniorzy, osoby z chorobami jelit i celiakią, długotrwale stosujące glikokortykosteroidy, a także dzieci i młodzież w okresie intensywnego wzrostu oraz osoby z zaburzeniami odżywiania.

Nadmiar wapnia

Hiperkalcemia najczęściej wynika z nadczynności przytarczyc, nowotworów lub przedawkowania witaminy D i suplementów wapnia. Objawia się nudnościami, zaparciami, bólami brzucha, pragnieniem, wielomoczem, osłabieniem i splątaniem, a długotrwale sprzyja kamicy nerkowej i zaburzeniom rytmu serca. Wapń pochodzący z jedzenia nie powoduje kamicy; to nadmiar z suplementów bywa z nią wiązany. Z kolei dieta bogata w wapń obniża ryzyko kamicy szczawianowej, bo wiąże szczawiany w jelicie.

Źródła wapnia i czynniki wpływające na wchłanianie

Mleko, jogurt, kefir, sery, sardynki jedzone z ościami, tofu z solami wapnia, jarmuż, brokuły, kapusta pekińska, mak, sezam, migdały, figi suszone, napoje roślinne wzbogacane. Wchłanianie poprawia witamina D (zob. witaminy rozpuszczalne w tłuszczach), a utrudniają je m.in. nadmiar szczawianów (w szpinaku, rabarbarze) i fitynianów (w otrębach i niektórych nasionach), bardzo duża ilość soli (zwiększa wydalanie wapnia z moczem) oraz niedobór witaminy D. Wapń z nabiału i wzbogacanych napojów wchłania się dobrze, a z zielonych warzyw kapustnych także.

Czy suplementować wapń?

Suplementacja ma sens wtedy, gdy dieta nie pokrywa zapotrzebowania, a nie można tego zmienić, albo gdy lekarz zaleca ją w leczeniu osteoporozy. Wapń najlepiej pozyskiwać z jedzenia; suplementy należy dobierać z lekarzem, szczególnie u osób z kamicą nerkową, chorobami nerek czy nadczynnością przytarczyc. Węglan wapnia lepiej wchłania się z posiłkiem, a cytrynian – niezależnie od posiłku. Duże dawki naraz wchłaniają się gorzej, dlatego dzieli się je na kilka porcji w ciągu dnia.

Wapń zaburza wchłanianie niektórych leków: lewotyroksyny (lek stosowany w niedoczynności tarczycy), niektórych antybiotyków (fluorochinolonów, tetracyklin), bisfosfonianów i żelaza. Zwykle zaleca się zachowanie kilkugodzinnego odstępu od tych leków; szczegóły ustala lekarz lub farmaceuta.

Magnez – po co organizmowi i czy skurcze oznaczają niedobór?

Magnez jest kofaktorem kilkuset enzymów. Uczestniczy w wytwarzaniu energii (ATP jest aktywne w połączeniu z magnezem), syntezie białek i DNA, pracy mięśni i nerwów, regulacji rytmu serca oraz ciśnienia tętniczego, a także jest składnikiem kości. Odpowiada też za rozkurcz mięśni, w przeciwieństwie do wapnia, który odpowiada za ich skurcz.

Niedobór magnezu

Niedobór występuje głównie przy chorobach oraz przy długotrwałym stosowaniu niektórych leków, m.in. inhibitorów pompy protonowej i diuretyków pętlowych i tiazydowych. Zagrożone są osoby z przewlekłymi biegunkami, zespołami złego wchłaniania, cukrzycą, alkoholizmem, stanem po operacjach bariatrycznych, a także osoby bardzo intensywnie się pocące. Objawy to drżenia i skurcze mięśni, osłabienie, kołatania serca, zaburzenia rytmu, drażliwość i zmęczenie.

Objawy te są jednak nieswoiste. Zmęczenie, drżenie powieki czy skurcze łydek nie dowodzą niedoboru magnezu; mogą mieć wiele innych przyczyn, w tym odwodnienie, niedobór potasu, nadmierny wysiłek, choroby nerwów lub naczyń, niedobór witaminy D, ciążę. W badaniach u osób starszych magnez nie wykazał wyraźnej skuteczności w zapobieganiu zwykłym skurczom łydek. Niedobór potwierdza się badaniem krwi, choć wynik w surowicy nie zawsze odzwierciedla zasoby całego organizmu, ponieważ większość magnezu jest w kościach i komórkach.

Nadmiar magnezu

Z żywności nie grozi, bo nerki sprawnie wydalają nadmiar. Suplementy i niektóre leki (środki przeczyszczające lub zobojętniające sok żołądkowy zawierające magnez) w nadmiarze powodują biegunkę. Poważne zatrucie dotyczy głównie osób z niewydolnością nerek i przy bardzo dużych dawkach: objawia się osłabieniem, spadkiem ciśnienia, zwolnieniem czynności serca i zaburzeniami oddychania. Osoby z chorobami nerek nie powinny przyjmować magnezu bez zgody lekarza.

Źródła magnezu i suplementacja

Pełne ziarna, kasze, orzechy i nasiona (dynia, słonecznik), strączkowe, kakao i gorzka czekolada, zielone warzywa liściaste, banany, woda mineralna wysokomagnezowa. Rafinacja zbóż usuwa dużą część magnezu. W suplementach spotyka się różne związki (m.in. cytrynian, mleczan, tlenek magnezu); różnią się biodostępnością, a o ewentualnej suplementacji najlepiej decydować po stwierdzeniu niedoboru lub w sytuacjach ryzyka. Magnez może zaburzać wchłanianie niektórych antybiotyków (tetracyklin, fluorochinolonów), bisfosfonianów i lewotyroksyny, więc przyjmuje się go w odstępie od nich.

Magnez bywa stosowany pod nadzorem lekarza także w ciąży (np. przy skurczach łydek), ale zawsze po konsultacji z prowadzącym ciążę, zob. suplementy w ciąży.

Potas – ciśnienie, serce i mięśnie

Potas jest głównym kationem wewnątrz komórek. Wraz z sodem decyduje o potencjale elektrycznym błon komórkowych, a więc o przewodzeniu impulsów nerwowych, skurczu mięśni i rytmie serca. Dieta bogata w potas sprzyja niższemu ciśnieniu tętniczemu, co ma znaczenie przy nadciśnieniu tętniczym, ponieważ potas zwiększa wydalanie sodu i rozszerza naczynia.

Niedobór potasu (hipokaliemia)

Nie wynika zwykle z diety, tylko z utraty potasu: wymiotów, biegunek, stosowania leków moczopędnych lub przeczyszczających, nadmiaru niektórych hormonów, nadmiernego spożycia lukrecji, a także z niedoboru magnezu, który nasila utratę potasu. Objawia się osłabieniem mięśni, skurczami, zaparciem, kołataniem serca i zaburzeniami rytmu, które mogą być groźne. Zob. też biegunka – nawadnianie i kiedy iść do lekarza.

Nadmiar potasu (hiperkaliemia)

Jest niebezpieczny, bo zaburza pracę serca i może prowadzić do zatrzymania krążenia, a przy tym często nie daje wyraźnych wcześniejszych objawów. Zagrożone są osoby z przewlekłą chorobą nerek oraz przyjmujące leki oszczędzające potas, inhibitory ACE, sartany, spironolakton, a także leki z grupy NLPZ. Takie osoby nie powinny samodzielnie stosować suplementów potasu ani „soli dietetycznych” opartych na chlorku potasu bez zgody lekarza. Przy zdrowych nerkach nadmiar z żywności jest wydalany z moczem, a dieta bogata w warzywa i owoce jest bezpieczna.

Źródła potasu

Ziemniaki, pomidory i koncentrat pomidorowy, strączkowe, banany, morele suszone, awokado, szpinak, buraki, orzechy, ryby, mleko i jogurt. Gotowanie w dużej ilości wody zmniejsza zawartość potasu w warzywach (przechodzi do wywaru), co wykorzystuje się w dietach osób z chorobami nerek, wymagających ograniczenia potasu. Zob. też choroby nerek – objawy i badania.

Czy suplementować potas?

Zwykle nie. Suplementy z niewielką ilością potasu sprzedawane bez recepty nie służą do leczenia niedoboru, a właściwe leczenie hipokaliemii prowadzi lekarz po oznaczeniu stężenia potasu we krwi. Samodzielne przyjmowanie dużych dawek może być groźne, szczególnie przy chorobie nerek lub lekach wpływających na potas.

Sód – dlaczego jemy go za dużo?

Sód jest głównym kationem płynu pozakomórkowego. Reguluje ilość wody w organizmie, objętość krwi i ciśnienie, uczestniczy w przewodzeniu impulsów nerwowych i wchłanianiu składników odżywczych. Występuje w soli kuchennej (chlorek sodu), a także w wielu produktach przetworzonych i dodatkach do żywności (np. glutaminian sodu, benzoesan sodu, wodorowęglan sodu).

Niedobór sodu (hiponatremia)

To zwykle skutek zaburzeń gospodarki wodnej, a nie zbyt małej ilości soli w diecie: występuje przy niewydolności serca, chorobach nerek i wątroby, niedoczynności tarczycy lub nadnerczy, niektórych lekach (np. diuretykach tiazydowych, niektórych lekach przeciwdepresyjnych), nadmiernym piciu wody podczas intensywnego wysiłku czy wymiotach. Objawy to bóle głowy, nudności, osłabienie, splątanie, a w ciężkich przypadkach drgawki i śpiączka; to stan wymagający pilnej pomocy medycznej.

Nadmiar sodu i zbyt dużo soli

Przewlekle zbyt duże spożycie soli podnosi ciśnienie tętnicze, zwiększa ryzyko udaru, chorób serca i nerek, jest związane z większym ryzykiem raka żołądka oraz z utratą wapnia z moczem. Światowa Organizacja Zdrowia zaleca spożycie poniżej 5 g soli na dobę, a Polacy zwykle jedzą jej wyraźnie więcej. Większość soli trafia do jadłospisu z pieczywa, wędlin, serów, zup w proszku, dań gotowych, przypraw typu „kostki” i przekąsek, a nie z solniczki. Ostra hipernatremia (nadmiar sodu we krwi) wynika z odwodnienia lub niewłaściwego podania roztworu soli i objawia się silnym pragnieniem, suchością śluzówek i splątaniem.

Jak ograniczać sód?

• Czytaj etykiety: zawartość sodu bywa podawana jako sól lub osobno jako sód (aby przeliczyć na sól, mnoży się ilość sodu przez ok. 2,5).
• Wybieraj produkty mniej przetworzone: świeże mięso i ryby zamiast wędlin, warzywa zamiast konserw.
• Doprawiaj ziołami, czosnkiem, cytryną, pieprzem, papryką i innymi przyprawami bez soli.
• Soli dodawaj stopniowo coraz mniej – smak przyzwyczaja się w ciągu kilku tygodni.
• Uważaj na sól „zdrowszą” (morska, himalajska): zawiera tyle samo sodu i zwykle nie ma jodu.

Zapotrzebowanie na sód rośnie przy intensywnym poceniu się, ale zwykle łatwo je pokryć jedzeniem. Osoby z niskim ciśnieniem krwi nie powinny na własną rękę zwiększać ilości soli, a w niewydolności serca i chorobach nerek ilość soli ustala lekarz, zob. niskie ciśnienie krwi – objawy i postępowanie.

Fosfor – niezbędny, ale rzadko brakuje

Fosfor jest drugim po wapniu składnikiem mineralnym kości i zębów (w postaci hydroksyapatytu). Wchodzi też w skład ATP, czyli nośnika energii w komórkach, DNA, RNA i błon komórkowych, a także pomaga utrzymać równowagę kwasowo-zasadową.

Niedobór fosforu

W diecie jest rzadki, ponieważ fosfor występuje w niemal każdym produkcie białkowym. Hipofosfatemia pojawia się w ciężkim niedożywieniu (zwłaszcza przy gwałtownym wznowieniu żywienia po głodzeniu), alkoholizmie, kwasicy cukrzycowej, po długotrwałym stosowaniu leków wiążących fosforany (niektórych leków zobojętniających sok żołądkowy) lub w chorobach nerek i genetycznych. Objawia się osłabieniem mięśni, bólami kostnymi, zaburzeniami oddychania i nieprawidłowościami krwinek.

Nadmiar fosforu

Poważniejszym problemem bywa nadmiar, szczególnie u osób z przewlekłą chorobą nerek, u których hiperfosfatemia przyspiesza uszkodzenie naczyń i kości. Dodatki fosforanowe używane w żywności przetworzonej (napoje typu cola, wędliny, serki topione, produkty garmażeryjne; w wykazie składników to m.in. E338–E341 i E450–E452) są wchłaniane lepiej niż fosfor naturalnie obecny w roślinach. Zbyt duże ilości przy jednoczesnym niedoborze wapnia mogą zaburzać gospodarkę kostną. Chorzy z niewydolnością nerek powinni stosować dietę ustaloną z lekarzem lub dietetykiem; często przyjmują leki wiążące fosforany z pokarmem.

Źródła fosforu

Mleko i sery, ryby, mięso, drób, jajka, rośliny strączkowe, pełne ziarna, orzechy i nasiona. Fosfor z produktów roślinnych jest częściowo związany w postaci fitynianów i gorzej się wchłania.

Chlor – element soli, o którym rzadko się mówi

Chlor jest głównym anionem płynów pozakomórkowych. Wraz z sodem utrzymuje równowagę wodno-elektrolitową i odczyn płynów ustrojowych, a w żołądku jest składnikiem kwasu solnego niezbędnego do trawienia białek i wchłaniania niektórych składników, w tym żelaza i witaminy B12 (zob. witaminy z grupy B).

Niedobór i nadmiar chloru

Niedobór (hipochloremia) wynika przeważnie z długotrwałych wymiotów, odsysania treści żołądkowej, stosowania diuretyków lub z niektórych chorób nerek i hormonalnych; często towarzyszy mu zasadowica metaboliczna. Objawy to osłabienie, skurcze mięśni, zaburzenia świadomości i odwodnienie. Z diety niedobór praktycznie nie występuje, bo chlor jest składnikiem soli kuchennej. Nadmiar (hiperchloremia) pojawia się przy odwodnieniu, biegunkach z utratą wodorowęglanów lub nadmiernym podawaniu roztworów soli dożylnie. Zaburzenie ocenia się w badaniu krwi razem z sodem, potasem i wodorowęglanami. W codziennej diecie problemem nie jest sam chlor, tylko sól kuchenna, której nadmiar szkodzi głównie przez sód.

Źródła chloru

Sól kuchenna i produkty przetworzone, oliwki, sery, wędliny, pieczywo, a w mniejszych ilościach warzywa, takie jak pomidory, seler i sałata.

Jak rozpoznaje się zaburzenia gospodarki mineralnej?

Zaburzenia elektrolitowe wykrywa się badaniami krwi i moczu. Podstawowy jonogram obejmuje sód, potas, często też wapń, magnez, fosfor i chlor. Wynik interpretuje lekarz z uwzględnieniem objawów, chorób i przyjmowanych leków, a zakresy referencyjne zależą od laboratorium i są podane na wyniku badania. Przy nieprawidłowościach wapnia i fosforu bada się też parathormon i witaminę D, a w razie zaburzeń rytmu serca wykonuje się EKG.

Objawy takie jak skurcze, osłabienie, zmęczenie czy kołatanie serca są zbyt nieswoiste, by na ich podstawie samodzielnie przyjmować magnez, potas lub wapń. Przy powtarzających się dolegliwościach rozsądniej wykonać badania niż zgadywać. Warto przy tym wiedzieć, że kołatania serca mają wiele przyczyn, od stresu i kofeiny po arytmie; więcej o tętnie w artykule o prawidłowym pulsie.

Interakcje makroelementów z lekami

• Leki moczopędne: pętlowe i tiazydowe zwiększają utratę potasu, magnezu i sodu; leki oszczędzające potas (spironolakton) mogą prowadzić do jego nadmiaru.
• Inhibitory ACE i sartany (leki na nadciśnienie) zwiększają stężenie potasu; wraz z suplementami potasu i solą zamiennikową ryzyko hiperkaliemii rośnie.
• Inhibitory pompy protonowej przyjmowane długo mogą obniżać poziom magnezu.
• Wapń i magnez zmniejszają wchłanianie lewotyroksyny, bisfosfonianów, tetracyklin, fluorochinolonów i żelaza – leki i suplementy przyjmuje się w odstępie ustalonym przez lekarza lub farmaceutę.
• Duże zmiany spożycia sodu mogą wpływać na stężenie litu we krwi u osób leczonych tym lekiem.
• Glikokortykosteroidy zwiększają utratę wapnia z kości i potasu.
• Glikozydy nasercowe (digoksyna) są szczególnie wrażliwe na zaburzenia potasu, wapnia i magnezu.

Makroelementy w ciąży, u dzieci i seniorów

W ciąży i w czasie karmienia piersią rośnie zapotrzebowanie na wapń, magnez i inne składniki, ale zwykle da się je pokryć urozmaiconą dietą. O suplementacji decyduje lekarz prowadzący; szczegółowe zasady znajdziesz w artykułach dieta w ciąży i suplementy w ciąży. Dzieci i młodzież budują w tym okresie szczyt masy kostnej, więc wapń z nabiału lub wzbogacanych zamienników jest dla nich szczególnie ważny.

U seniorów łatwiej o zaburzenia gospodarki wodnej i elektrolitowej: mniejsze uczucie pragnienia, leki, choroby nerek i serca. Ryzyko osteoporozy rośnie z wiekiem, a kontrola wapnia i witaminy D bywa potrzebna. Odwodnienie z biegunką czy wymiotami u małego dziecka lub seniora jest wskazaniem do szybkiej konsultacji lekarskiej.

Makroelementy w tabeli

Pierwiastek	Główne zadania	Najczęstszy problem	Przykładowe źródła
Wapń	Kości, zęby, skurcz mięśni, krzepnięcie	Zbyt mała podaż w diecie, osteoporoza	Nabiał, sardynki, jarmuż, mak
Magnez	Enzymy, mięśnie, nerwy, serce	Niedobór przy chorobach i lekach; biegunka po suplementach	Pełne ziarna, orzechy, strączkowe, kakao
Potas	Ciśnienie, rytm serca, mięśnie	Niedobór po utracie płynów; nadmiar przy chorobie nerek i niektórych lekach	Ziemniaki, pomidory, strączkowe, banany
Sód	Gospodarka wodna, impulsy nerwowe	Zbyt duże spożycie soli	Sól, pieczywo, wędliny, dania gotowe
Fosfor	Kości, ATP, błony komórkowe	Nadmiar w chorobach nerek, dodatki do żywności	Mleko, ryby, mięso, strączkowe
Chlor	Równowaga wodno-elektrolitowa, kwas żołądkowy	Zaburzenia przy utracie płynów	Sól kuchenna, produkty przetworzone

Jak dbać o prawidłowy poziom makroelementów w codziennej diecie?

Najlepiej opierać dietę na produktach mało przetworzonych: warzywach, owocach, roślinach strączkowych, produktach pełnoziarnistych, nabiale lub jego roślinnych wzbogacanych zamiennikach, rybach i orzechach, a ograniczać sól i żywność wysoko przetworzoną. Taki sposób żywienia, zbliżony do diety stosowanej w nadciśnieniu, dostarcza potasu, magnezu i wapnia, a jednocześnie niewiele sodu. Zasady takiego jadłospisu opisuje artykuł o zdrowym odżywianiu, a o roli błonnika, który także wpływa na wchłanianie składników mineralnych, piszemy w tekście błonnik pokarmowy.

Podczas upałów, intensywnego wysiłku, biegunki i wymiotów uzupełniaj płyny, a w razie utraty większej ilości elektrolitów sięgaj po doustne płyny nawadniające dostępne w aptekach, zamiast samej wody lub napojów słodzonych. Woda mineralna o wysokiej zawartości wapnia lub magnezu może być wartościowym dodatkiem do diety, ale nie jest konieczna.

Suplementy mają sens, gdy niedobór został stwierdzony lub dieta wyklucza duże grupy produktów (np. nabiał u osób, które go nie tolerują). Osoby z chorobami nerek, serca oraz przyjmujące leki na nadciśnienie lub moczopędne powinny omawiać suplementację z lekarzem. Warto też pamiętać o witaminach: witamina C poprawia wchłanianie żelaza, a witamina D – wapnia.

Kiedy zgłosić się do lekarza i jakie objawy są alarmowe?

Do lekarza warto zgłosić się, gdy utrzymują się skurcze mięśni, osłabienie, mrowienie wokół ust lub w palcach, kołatania serca, ciągłe pragnienie, częste oddawanie moczu, nudności i zaparcia bez wyraźnej przyczyny. Dotyczy to zwłaszcza osób przyjmujących leki moczopędne, na nadciśnienie, z chorobami nerek, serca lub cukrzycą oraz osób starszych.

Pilnej pomocy (pogotowie, izba przyjęć) wymagają: omdlenia, uporczywe zaburzenia rytmu serca, drgawki, splątanie, silne osłabienie mięśni lub niemożność poruszania kończynami, silne bóle głowy i wymioty po nadmiernym piciu wody, ciężkie odwodnienie z wymiotami lub biegunką, zwłaszcza u dzieci i osób starszych, oraz każde podejrzenie zatrucia dużą ilością preparatów z magnezem, potasem lub wapniem.