Nadciśnienie tętnicze – objawy, rozpoznanie i leczenie

Nadciśnienie tętnicze to stale podwyższone ciśnienie krwi w tętnicach: w gabinecie lekarskim rozpoznaje się je przy wartościach co najmniej 140/90 mm Hg, potwierdzonych w powtarzanych pomiarach. Objawy nadciśnienia zwykle nie występują, dlatego choroba bywa nazywana cichym zabójcą: człowiek czuje się dobrze, a naczynia, serce, nerki i mózg są w tym czasie stopniowo uszkadzane.

Jedyną pewną metodą wykrycia nadciśnienia jest pomiar. Poniżej wyjaśniamy, jakie wartości uznaje się za prawidłowe, jakie dolegliwości mogą towarzyszyć wysokiemu ciśnieniu, skąd się ono bierze, jak wygląda diagnostyka i leczenie oraz kiedy trzeba działać pilnie.

Jakie ciśnienie uznaje się za prawidłowe, a jakie za nadciśnienie?

Za prawidłowe uznaje się ciśnienie poniżej 140/90 mm Hg, a za optymalne – poniżej 120/80 mm Hg. Nadciśnienie rozpoznaje się, gdy wartości w gabinecie wynoszą co najmniej 140/90 mm Hg i potwierdzają to powtórne pomiary lub badania poza gabinetem. Pojedynczy wysoki wynik nie wystarcza.

Wynik pomiaru składa się z dwóch liczb. Pierwsza to ciśnienie skurczowe, czyli panujące w tętnicach, gdy serce się kurczy i wyrzuca krew. Druga to ciśnienie rozkurczowe, występujące, gdy serce się rozluźnia. Podaje się je w milimetrach słupa rtęci (mm Hg). Do rozpoznania wystarczy, że jedna z liczb przekracza próg.

Orientacyjnie, według europejskich zaleceń, na których opiera się także polskie postępowanie:

Kategoria	Ciśnienie skurczowe / rozkurczowe (mm Hg)
Optymalne	poniżej 120 / poniżej 80
Prawidłowe	120–129 / 80–84
Wysokie prawidłowe	130–139 / 85–89
Nadciśnienie 1. stopnia	140–159 / 90–99
Nadciśnienie 2. stopnia	160–179 / 100–109
Nadciśnienie 3. stopnia	co najmniej 180 / co najmniej 110

Podział bywa nieco inaczej opisywany w różnych wytycznych i z czasem się zmienia, a lekarz ocenia ciśnienie zawsze razem z całkowitym ryzykiem sercowo-naczyniowym: wiekiem, cukrzycą, cholesterolem, paleniem i chorobami nerek czy serca. Osoba z wartościami „wysokimi prawidłowymi" i kilkoma czynnikami ryzyka wymaga innej uwagi niż młody, zdrowy człowiek z takim samym wynikiem.

Jakie są objawy nadciśnienia tętniczego?

Większość osób z nadciśnieniem nie ma żadnych dolegliwości, także wtedy, gdy ciśnienie jest wyraźnie podwyższone. Zdarza się, że niektórzy zgłaszają:

• bóle głowy, zwłaszcza w okolicy potylicy, często rano,
• zawroty głowy i szumy w uszach,
• kołatanie serca,
• uczucie zmęczenia, trudności ze snem,
• rzadziej krwawienia z nosa.

Te objawy są niecharakterystyczne i znacznie częściej mają inne przyczyny, na przykład stres, brak snu czy infekcję. Ich brak nie wyklucza nadciśnienia, a ich obecność go nie potwierdza. Powszechne przekonanie, że wysokie ciśnienie „czuć", jest mitem, który sprawia, że wiele osób wykrywa chorobę dopiero po udarze lub zawale.

Z tego powodu pomiar ciśnienia warto wykonywać profilaktycznie: co najmniej raz w roku, a częściej po 40. roku życia, przy nadwadze, cukrzycy, chorobach nerek lub obciążeniu rodzinnym chorobami serca.

Kiedy ciśnienie jest stanem zagrożenia?

Bardzo wysokie ciśnienie, na przykład powyżej 180/110 mm Hg, wymaga pilnej konsultacji z lekarzem tego samego dnia, nawet jeśli czujesz się dobrze. Samo wysokie ciśnienie bez objawów rzadko jest bezpośrednim zagrożeniem życia, ale jest sygnałem, że leczenie trzeba szybko ustalić lub zmienić.

Wezwij pogotowie (112 lub 999), jeśli wysokiemu ciśnieniu towarzyszy:

• ból lub ucisk w klatce piersiowej, silna duszność,
• nagłe osłabienie lub drętwienie twarzy, ręki albo nogi, zaburzenia mowy lub widzenia,
• bardzo silny, nietypowy ból głowy, splątanie, drgawki lub zaburzenia świadomości,
• silny ból promieniujący do pleców, szczególnie nagły.

Nie należy w takiej sytuacji „zbijać" ciśnienia kolejnymi tabletkami na własną rękę. Zbyt gwałtowny spadek jest także niebezpieczny, zwłaszcza dla osób starszych. U kobiet w ciąży wzrost ciśnienia, zwłaszcza z obrzękami, bólem głowy lub zaburzeniami widzenia, może być objawem stanu przedrzucawkowego i wymaga pilnego kontaktu z lekarzem – więcej w artykule o nadciśnieniu w ciąży.

Skąd bierze się nadciśnienie?

U większości chorych nie udaje się wskazać jednej przyczyny – mówimy wtedy o nadciśnieniu pierwotnym. Sprzyjają mu wiek, uwarunkowania rodzinne, nadwaga i otyłość, mała aktywność, nadmiar soli i alkoholu, palenie, przewlekły stres oraz zaburzenia snu, w tym bezdech senny (por. brak snu, chrapanie i bezdech).

U części osób nadciśnienie jest wtórne, czyli wynika z innej choroby lub czynnika. Podejrzewa się je zwłaszcza u młodych osób, przy nagłym początku, przy bardzo wysokich wartościach i wtedy, gdy ciśnienie trudno wyrównać kilkoma lekami.

Przyczyny nadciśnienia wtórnego

• choroby nerek i zwężenie tętnic nerkowych (zob. choroby nerek – objawy),
• zaburzenia hormonalne: nadczynność tarczycy, nadmiar hormonów kory nadnerczy, w tym aldosteronu, guzy nadnerczy,
• bezdech senny,
• leki i substancje: niesteroidowe leki przeciwzapalne, doustne środki antykoncepcyjne, niektóre leki zmniejszające przekrwienie nosa (pseudoefedryna), glikokortykosteroidy, a także duże ilości lukrecji, alkohol i niektóre substancje psychoaktywne.

Czym grozi nieleczone nadciśnienie?

Stale podwyższone ciśnienie uszkadza ściany tętnic i przyspiesza rozwój miażdżycy, o której piszemy w artykule miażdżyca – jak powstaje i jak się ją leczy. Zwiększa przez to ryzyko udaru mózgu, zawału serca, niewydolności serca i migotania przedsionków.

Nadciśnienie może także uszkadzać:

• nerki – prowadząc do przewlekłej choroby nerek,
• naczynia siatkówki – grożąc pogorszeniem widzenia,
• duże tętnice – sprzyjając tętniakom i chorobie tętnic obwodowych,
• mózg – z pogorszeniem funkcji poznawczych i otępieniem naczyniowym.

Dobra wiadomość jest taka, że skuteczne leczenie wyraźnie zmniejsza te zagrożenia. Znaczenie ma nie pojedyncza wartość, lecz utrzymywanie ciśnienia w zalecanych granicach przez lata.

Jak rozpoznaje się nadciśnienie?

Rozpoznanie opiera się na powtarzanych, prawidłowo wykonanych pomiarach, najlepiej w kilku odstępach czasu. Bywa, że w gabinecie ciśnienie jest wysokie z powodu stresu (tzw. nadciśnienie białego fartucha), a w domu prawidłowe. Bywa też odwrotnie – w gabinecie wynik jest dobry, a poza nim ciśnienie jest podwyższone (nadciśnienie maskowane). Dlatego oprócz pomiarów gabinetowych stosuje się:

• pomiary domowe, wykonywane przez kilka dni według zasad opisanych niżej,
• całodobowy automatyczny pomiar ciśnienia (holter ciśnieniowy), który rejestruje wartości w ciągu dnia i w nocy.

W pomiarach domowych za granicę nadciśnienia przyjmuje się zwykle nieco niższą wartość, około 135/85 mm Hg, a średnia dobowa w holterze – około 130/80 mm Hg.

Po potwierdzeniu rozpoznania lekarz zwykle zleca badania podstawowe: morfologię, glukozę, kreatyninę i elektrolity (sód, potas), lipidogram (zob. normy cholesterolu i lipidogram), badanie ogólne moczu, EKG, a czasem USG serca i badanie dna oka. Mają one ocenić, czy narządy zostały już uszkodzone, oraz wychwycić ewentualne przyczyny wtórne.

Jak leczy się nadciśnienie?

Leczenie składa się ze zmiany stylu życia, a u większości chorych także z leków przyjmowanych na stałe. Celem jest zwykle obniżenie ciśnienia poniżej 140/90 mm Hg, a przy dobrej tolerancji – do wartości nieco niższych, około 130/80 mm Hg. Indywidualny cel ustala lekarz, uwzględniając wiek, choroby współistniejące i tolerancję leczenia.

Zmiana stylu życia

To podstawa leczenia, a u osób z łagodnym nadciśnieniem bywa wystarczająca na początku. Obejmuje:

• ograniczenie soli – zalecane jest mniej niż około 5 g dziennie, czyli mniej więcej płaska łyżeczka, wliczając sól ukrytą w przetworach, pieczywie, serach i wędlinach,
• dietę bogatą w warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe i ubogą w tłuszcze nasycone, w tym dietę typu DASH,
• redukcję nadwagi – zmniejszenie masy ciała zwykle obniża ciśnienie,
• regularną aktywność fizyczną, np. szybki marsz, rower czy pływanie kilka razy w tygodniu,
• ograniczenie alkoholu, rzucenie palenia i dbanie o sen,
• radzenie sobie ze stresem, na przykład przez ruch, odpoczynek i techniki relaksacyjne.

Wiele z tych zasad pokrywa się z zaleceniami dla serca i naczyń w ogóle – zob. jak obniżyć cholesterol dietą i stylem życia.

Leki

Gdy zmiana stylu życia nie wystarcza lub ciśnienie jest wysokie, lekarz włącza leki. Najczęściej stosowane grupy to inhibitory konwertazy angiotensyny (ACE), sartany (blokery receptora angiotensyny), antagoniści wapnia i leki moczopędne. Beta-blokery stosuje się w wybranych sytuacjach, np. przy chorobie wieńcowej, niewydolności serca czy niektórych zaburzeniach rytmu. Wiele osób potrzebuje połączenia dwóch lub trzech leków, często w jednej tabletce.

Każda grupa ma swoje działania niepożądane, na przykład inhibitory ACE mogą wywoływać suchy kaszel, a antagoniści wapnia – obrzęki kostek. Nie oznacza to, że trzeba rezygnować z leczenia: zwykle wystarczy zmiana leku w obrębie tej samej lub innej grupy. Dawkowanie ustala lekarz.

Nadciśnienie leczy się przewlekle. Leków nie wolno odstawiać samodzielnie, nawet gdy ciśnienie się unormuje, bo to efekt leczenia, a nie wyleczenie choroby. Zioła i suplementy nie zastępują leków na ciśnienie. Niektóre mogą je wręcz podnosić (lukrecja) lub wchodzić w interakcje z lekami (np. dziurawiec), dlatego przed ich użyciem warto zapytać lekarza lub farmaceutę.

Jak prawidłowo mierzyć ciśnienie w domu?

Najważniejsze, by pomiar był wykonany spokojnie i zawsze w ten sam sposób. Zbyt krótki odpoczynek, rozmowa podczas pomiaru czy mankiet założony na ubranie zawyżają wyniki.

1. Używaj sprawdzonego ciśnieniomierza naramiennego z mankietem dobranym do obwodu ramienia. Mankiet na nadgarstek jest mniej dokładny.
2. Usiądź i odpocznij kilka minut, oprzyj plecy, stopy trzymaj na podłodze (nie krzyżuj nóg), a ramię ułóż na wysokości serca, np. na stole.
3. Przez pół godziny przed pomiarem nie pal, nie pij kawy i nie wysilaj się. Wcześniej opróżnij pęcherz.
4. Podczas pomiaru nie mów i nie poruszaj się.
5. Wykonaj dwa pomiary w odstępie minuty lub dwóch i zapisz wyniki. Najlepiej mierz przez kilka dni rano (przed lekami) i wieczorem.

Przy pierwszym pomiarze warto sprawdzić ciśnienie na obu ramionach; do dalszych pomiarów wybiera się to, na którym wartości są wyższe. Prowadź dzienniczek i pokaż go lekarzowi. Podczas pomiaru ciśnieniomierz odczytuje też tętno, o którego wartościach przeczytasz w artykule prawidłowy puls.

Czy można obniżyć ciśnienie bez leków?

Przy łagodnym nadciśnieniu, szczególnie 1. stopnia i u osób bez innych poważnych czynników ryzyka, lekarz może zaproponować kilkumiesięczną próbę samej zmiany stylu życia. Jeśli ciśnienie spadnie do prawidłowych wartości, leki mogą nie być potrzebne, ale kontrola musi być kontynuowana.

Przy wyższych wartościach lub gdy są już powikłania, same zmiany stylu życia zwykle nie wystarczają, choć nadal są ważne, bo zmniejszają liczbę i dawki potrzebnych leków. Domowe sposoby, takie jak czosnek, sok z buraka czy herbatki ziołowe, mogą co najwyżej uzupełniać leczenie; nie ma dowodów, że je zastępują, a część ziół wchodzi w interakcje z lekami.

Nadciśnienie u osób starszych, młodych i w ciąży

U osób starszych nadciśnienie jest bardzo częste, a ciśnienie skurczowe rośnie z wiekiem wraz ze sztywnieniem tętnic. Leczenie jest korzystne także po 80. roku życia, ale zwykle wdraża się je ostrożniej, aby uniknąć zbyt niskiego ciśnienia i upadków – o tym piszemy w artykule o niskim ciśnieniu krwi.

U młodych dorosłych i dzieci nadciśnienie częściej niż u starszych ma przyczynę wtórną, dlatego wymaga dokładniejszej diagnostyki.

W ciąży nadciśnienie może być przewlekłe (obecne przed ciążą) lub pojawić się w jej trakcie, a dobór leków jest ograniczony, bo część z nich, w tym inhibitory ACE i sartany, jest przeciwwskazana. Kobieta planująca ciążę i leczona na nadciśnienie powinna omówić to z lekarzem z wyprzedzeniem.

Jak zapobiegać nadciśnieniu?

Zapobieganie niewiele różni się od leczenia i opiera się na tych samych nawykach: niewielkiej ilości soli, urozmaiconej diecie, utrzymywaniu prawidłowej masy ciała, ruchu, ograniczeniu alkoholu i niepaleniu. Osoby z obciążeniem rodzinnym nie mogą zmienić genów, ale mogą zmniejszyć ryzyko stylem życia i regularnymi pomiarami.

Warto też kontrolować inne czynniki ryzyka serca i naczyń, zwłaszcza cholesterol i glukozę. O tym, jak w praktyce wygląda ten drugi obszar, piszemy w artykule wysoki cholesterol – przyczyny, objawy i zagrożenia.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza warto zgłosić się, gdy:

• w kilku pomiarach w domu ciśnienie wynosi co najmniej 135/85 mm Hg,
• po rozpoczęciu leczenia ciśnienie nadal jest wysokie lub pojawiły się objawy uboczne leków, takie jak kaszel, obrzęki albo zawroty głowy po wstaniu,
• w rodzinie występowały zawały, udary lub nadciśnienie w młodym wieku, a ty nie miałeś od lat mierzonego ciśnienia,
• jesteś w ciąży lub ją planujesz, a ciśnienie jest podwyższone.

Pilnie, tego samego dnia, skontaktuj się z lekarzem przy wartościach powyżej 180/110 mm Hg. Przy objawach opisanych wyżej (ból w klatce piersiowej, objawy udaru, silna duszność) nie zwlekaj i dzwoń pod numer 112 lub 999.

Pytania, które warto zadać lekarzowi

• Jaki jest mój docelowy poziom ciśnienia?
• Czy mam nadciśnienie pierwotne, czy trzeba szukać przyczyny?
• Jakie badania pokażą, czy narządy są uszkodzone?
• O której porze przyjmować leki i co zrobić, gdy pominę dawkę?
• Jakie działania niepożądane mogą się pojawić i które wymagają kontaktu?
• Które leki i suplementy z mojej apteczki mogą podnosić ciśnienie?