Grypa A(H1N1) – objawy, powikłania, leczenie i szczepienie

Grypa A(H1N1) to choroba zakaźna wywoływana przez jeden z podtypów wirusa grypy typu A. Wirus ten, określany potocznie jako „świńska grypa”, pojawił się u ludzi w 2009 roku i od tego czasu krąży jako jeden ze zwykłych szczepów sezonowej grypy. Objawy są takie same jak przy innych odmianach grypy: nagła wysoka gorączka, dreszcze, bóle mięśni i stawów, osłabienie, kaszel i ból gardła.

U większości zdrowych osób grypa przebiega bez powikłań i ustępuje w ciągu około tygodnia. Bywa jednak groźna dla małych dzieci, kobiet w ciąży, osób starszych i przewlekle chorych. Najlepszą ochroną jest coroczne szczepienie. Poniżej wyjaśniamy, jak rozpoznać grypę, czym ją leczyć, jak jej zapobiegać i kiedy zgłosić się do lekarza.

Jakie są objawy grypy A(H1N1)?

Objawy grypy A(H1N1) to nagła wysoka gorączka z dreszczami, silne bóle mięśni, stawów i głowy, duże osłabienie, suchy kaszel i ból gardła. Choroba zaczyna się zwykle gwałtownie, w ciągu kilku godzin, a chory często musi położyć się do łóżka.

Typowe objawy to:

• wysoka gorączka, często z dreszczami,
• silne bóle mięśni, stawów i głowy,
• duże osłabienie i zmęczenie,
• suchy kaszel, ból gardła, często katar,
• brak apetytu, czasem ból za mostkiem lub bolesność oczu przy poruszaniu nimi.

U części chorych, częściej u dzieci, występują także nudności, wymioty lub biegunka. U dorosłych dolegliwości żołądkowo-jelitowe są rzadsze niż objawy ze strony dróg oddechowych, a „grypa żołądkowa” to zwykle zakażenie innymi wirusami, nie wirusem grypy. Wirus A(H1N1) nie wywołuje odmiennych objawów niż pozostałe wirusy grypy, a o tym, który szczep jest przyczyną zachorowania, może rozstrzygnąć tylko badanie laboratoryjne, na przykład test PCR.

Ile trwa grypa i jak długo jest się zakaźnym?

Okres wylęgania trwa zwykle od jednego do czterech dni. Gorączka utrzymuje się przeważnie przez kilka dni, a pełne poczucie sił wraca często dopiero po tygodniu lub dwóch. Kaszel i osłabienie mogą trwać jeszcze dłużej.

Chory może zarażać już dzień przed pojawieniem się objawów i przez kilka dni po ich rozpoczęciu. U dzieci i osób z osłabioną odpornością okres zakaźności bywa dłuższy. Do pracy lub szkoły można wrócić, gdy gorączka ustąpi (bez leków obniżających temperaturę) i stan ogólny się poprawi.

Czym grypa różni się od przeziębienia?

Przeziębienie zwykle zaczyna się stopniowo od kataru, drapania w gardle i kichania, a gorączka, jeśli jest, bywa niewysoka. Grypa uderza gwałtownie, daje wyraźne osłabienie i bóle mięśni. Odróżnienie obu chorób wyłącznie na podstawie objawów nie zawsze jest możliwe, zwłaszcza że podobne dolegliwości wywołują także inne wirusy.

Cecha	Grypa	Przeziębienie
Początek	nagły	stopniowy
Gorączka	wysoka, z dreszczami	brak lub niska
Bóle mięśni i stawów	silne	łagodne
Osłabienie	duże, często leżenie w łóżku	niewielkie
Katar i kichanie	mogą występować	typowe
Powikłania	możliwe, także groźne	rzadko poważne

Porady dotyczące łagodnych infekcji znajdziesz w artykule Przeziębienie – domowe sposoby. Jeśli objawy są wodniste, bez gorączki i wracają co sezon, pomyśl o alergii.

Czy A(H1N1) to to samo co świńska grypa i czym różni się od sezonowej?

Wirus A(H1N1) wywołał pandemię w 2009 roku, a jego nazwa „świńska grypa” wynikała z pochodzenia genów. Od tego czasu przeszedł do wirusów sezonowych i dziś nie różni się istotnie od innych szczepów krążących co roku. Zachorowania nie wynikają z jedzenia wieprzowiny. Wirus rozprzestrzenia się między ludźmi tak jak inne wirusy grypy.

Warto pamiętać, że istnieje kilka typów i podtypów wirusów grypy, które zmieniają się z roku na rok. Dlatego przechorowanie grypy w jednym sezonie nie chroni w pełni przed zachorowaniem w następnym i dlatego szczepionkę aktualizuje się co sezon.

Jak przenosi się grypa?

Wirusy grypy rozprzestrzeniają się głównie drogą kropelkową, podczas kaszlu, kichania i mówienia, a także przez kontakt z zanieczyszczonymi dłońmi i powierzchniami, po którym dotyka się twarzy. Zachorowania występują najczęściej jesienią i zimą, w tak zwanym sezonie grypowym. Ryzyko zakażenia zwiększa przebywanie w zatłoczonych, słabo wietrzonych pomieszczeniach i bliski kontakt z chorym.

Jak rozpoznaje się grypę?

Rozpoznanie opiera się zwykle na objawach i sytuacji epidemiologicznej, czyli na tym, czy w danym czasie krąży grypa. Pewne rozpoznanie wymaga badania laboratoryjnego. Najdokładniejszy jest test molekularny (PCR) z wymazu z nosa i gardła, który wykrywa materiał genetyczny wirusa i pozwala określić typ. Dostępne są też szybkie testy antygenowe, wygodne, ale mniej czułe, dlatego ujemny wynik nie zawsze wyklucza grypę.

U większości zdrowych osób z łagodnym przebiegiem testu się nie wykonuje, bo wynik nie zmienia postępowania. Badania zleca się częściej przy ciężkim przebiegu, u osób z grup ryzyka i w szpitalu. Podobne objawy mogą też dawać inne zakażenia dróg oddechowych, w tym COVID-19, dlatego w razie wątpliwości lekarz może zlecić testy w kierunku kilku wirusów.

Jakie mogą być powikłania grypy?

Najczęstszym poważnym powikłaniem jest zapalenie płuc, zarówno wirusowe, jak i bakteryjne, które rozwija się po kilku dniach choroby. Grypa może też powodować zapalenie ucha środkowego i zatok, zapalenie mięśnia sercowego oraz pogorszenie chorób przewlekłych, na przykład niewydolności serca, cukrzycy czy astmy. Rzadko prowadzi do zapalenia mózgu. Zakażenie może też tymczasowo zwiększyć ryzyko zawału serca czy udaru u osób obciążonych.

Do grup zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu należą: małe dzieci (zwłaszcza niemowlęta), osoby w wieku 65 lat i starsze, kobiety w ciąży i krótko po porodzie, osoby z chorobami serca, płuc, nerek, cukrzycą, otyłością, a także z obniżoną odpornością. W czasie pandemii w 2009 roku A(H1N1) bywał groźny także dla młodych dorosłych i kobiet w ciąży, a obecnie ostrożność dotyczy tych samych grup co przy innych szczepach grypy. Dolegliwości nerek i ich objawy opisujemy w artykule o chorobach nerek, które także zwiększają ryzyko cięższego przebiegu infekcji.

Jak leczyć grypę w domu?

W lekkim przebiegu leczenie jest objawowe: odpoczynek w domu, picie dużej ilości płynów, leki obniżające gorączkę i łagodzące ból, w dawkach wskazanych w ulotce lub przez lekarza. Pomaga lekkostrawna dieta według apetytu, wietrzenie pomieszczeń i unikanie przegrzewania. Kwasu acetylosalicylowego nie należy podawać dzieciom i młodzieży z infekcją wirusową, ponieważ wiąże się to z ryzykiem rzadkiego, ciężkiego zespołu Reye’a. Antybiotyki nie działają na wirusy i w grypie nie są stosowane, chyba że lekarz rozpozna powikłanie bakteryjne.

Chory powinien pozostać w domu, zasłaniać usta przy kaszlu, często myć ręce i unikać kontaktu z osobami z grup ryzyka. Ciepłe napoje i miód łagodzą ból gardła i kaszel, ale nie skracają choroby; opisujemy to w artykule o domowych sposobach na kaszel. Nie ma dowodów, że duże dawki witaminy C, czosnku czy ziół leczą grypę.

Czy leki przeciwwirusowe pomagają?

Istnieją leki przeciwwirusowe działające na wirusy grypy (na przykład oseltamiwir, a także inne substancje z tej grupy). Są dostępne na receptę. Najlepiej działają, gdy zostaną włączone wcześnie, w ciągu pierwszych 48 godzin od początku objawów, choć w ciężkim przebiegu stosuje się je także później. Zwykle skracają chorobę o około dobę i zmniejszają ryzyko powikłań.

Zalecane są przede wszystkim u osób z grup ryzyka lub z ciężkim przebiegiem choroby, a decyzję o ich przepisaniu podejmuje lekarz. Dawkowanie ustala lekarz. U zdrowych osób z łagodnym przebiegiem zwykle nie są potrzebne. Nie należy kupować leków przeciwwirusowych „na zapas” ani przyjmować ich bez zalecenia.

Jak zapobiegać grypie?

Najskuteczniejszą metodą jest coroczne szczepienie przeciw grypie. Skład szczepionki jest co sezon aktualizowany na podstawie krążących szczepów, a składnik chroniący przed wirusem A(H1N1) jest zwykle jej stałym elementem. Szczepionka nie daje stuprocentowej ochrony, ale zmniejsza ryzyko zachorowania, a przede wszystkim ciężkiego przebiegu i powikłań. Ponieważ ochrona słabnie w czasie i wirusy się zmieniają, szczepi się co roku, najlepiej jesienią, przed sezonem zachorowań.

Szczepienie szczególnie zalecane jest osobom starszym, kobietom w ciąży, osobom przewlekle chorym, pracownikom ochrony zdrowia oraz opiekunom małych dzieci. U dzieci stosuje się je według indywidualnych wskazań; ogólne zasady opisano w artykule Szczepienia dzieci. Szczepionki przeciw grypie zawierają zabite lub oczyszczone fragmenty wirusa i nie mogą wywołać grypy. Niewielka gorączka, ból ramienia i złe samopoczucie po szczepieniu mogą wystąpić przez dzień lub dwa. Przeciwwskazaniem jest ciężka reakcja alergiczna na wcześniejszą dawkę lub składnik szczepionki, a także ostra choroba z gorączką. Informacje o dostępnych szczepionkach, zasadach refundacji i terminach ustala się aktualnie u lekarza lub w komunikatach Głównego Inspektoratu Sanitarnego.

Uzupełnieniem szczepienia są zwykłe zasady higieny: częste mycie rąk wodą z mydłem, zasłanianie ust i nosa przy kaszlu lub kichaniu (najlepiej chusteczką lub łokciem), wietrzenie pomieszczeń i unikanie kontaktu z chorymi. Dbanie o sen, ruch i zdrową dietę wspiera organizm, ale nie zastępuje szczepienia.

Grypa w ciąży i u małych dzieci

Kobiety w ciąży są w grupie zwiększonego ryzyka ciężkiego przebiegu grypy, dlatego przy pierwszych objawach powinny jak najszybciej skontaktować się z lekarzem, bez czekania na pogorszenie. Wysoka gorączka w ciąży też wymaga jej obniżenia, a leki dobiera lekarz. Szczepienie przeciw grypie jest zalecane kobietom w ciąży i chroni także noworodka w pierwszych miesiącach życia; indywidualne pytania omów z lekarzem prowadzącym.

U niemowląt i małych dzieci grypa częściej niż u starszych daje powikłania i wymaga szybkiej oceny lekarskiej. Przy gorączce u niemowlęcia poniżej trzech miesięcy zawsze trzeba się pilnie zgłosić do lekarza. Dziecko z grypą trzeba często poić małymi porcjami i obserwować oddech, nawodnienie i zachowanie.

Czy grypa może przebiegać bez objawów lub łagodnie?

Tak. Część zakażeń przebiega łagodnie lub prawie bezobjawowo, a osoba zakażona i tak może zarażać. Dlatego nawet przy łagodnych objawach warto pozostać w domu, zasłaniać usta przy kaszlu i unikać kontaktu z osobami z grup ryzyka, zwłaszcza w sezonie grypowym. Utrzymujące się zmęczenie po grypie bywa długie, ale zwykle ustępuje w ciągu kilku tygodni. Jeśli osłabienie lub kaszel się przedłużają, warto to omówić z lekarzem; przy kaszlu pomocne bywa też zestawienie przyczyn przewlekłego kaszlu, w tym gruźlicy.

Kiedy zgłosić się do lekarza z grypą?

Do lekarza warto zgłosić się wcześnie, najlepiej w ciągu doby, jeśli objawy grypy pojawią się u osoby z grupy zwiększonego ryzyka: u małego dziecka, osoby starszej, kobiety w ciąży lub przewlekle chorej. Wizyty wymaga także gorączka utrzymująca się dłużej niż 3 dni lub nawrót gorączki po okresie poprawy.

Pilnej pomocy wymagają: duszność lub przyspieszony, utrudniony oddech, ból lub ucisk w klatce piersiowej, sine zabarwienie ust, splątanie lub trudności z wybudzeniem, drgawki, odwodnienie (brak oddawania moczu, bardzo suche usta), a u dzieci także odmowa picia i nasilona senność. Należy wtedy wezwać pogotowie ratunkowe (112) lub zgłosić się na szpitalny oddział ratunkowy.