Alergia: objawy, przyczyny, diagnostyka i leczenie

Alergia to nadmierna reakcja układu odpornościowego na substancje, które same w sobie są dla organizmu niegroźne, takie jak pyłki roślin, roztocza kurzu domowego, sierść zwierząt czy białka pokarmowe. Układ odpornościowy uznaje je błędnie za zagrożenie i uruchamia reakcję obronną, która wywołuje objawy alergii: katar, kichanie, świąd, wysypkę, kaszel, a czasem ciężką, zagrażającą życiu reakcję ogólną. Alergie są bardzo częste i mogą pojawić się w każdym wieku, także u osób, które wcześniej nie miały żadnych problemów.

Substancje wywołujące taką reakcję nazywamy alergenami. Alergia nie jest zakaźna, a jej przebieg bywa bardzo różny: od sezonowego kichania po nagły wstrząs anafilaktyczny. Ten artykuł jest przewodnikiem po całym zagadnieniu: wyjaśnia, jak powstaje uczulenie, po czym je rozpoznać, jak wygląda diagnostyka i leczenie oraz jak odróżnić alergię od chorób, które dają podobne dolegliwości. Na końcu zebraliśmy też odnośniki do pozostałych opracowań z działu o chorobach i objawach.

Czym jest alergia i jak powstaje uczulenie?

Alergia to nieprawidłowa, nadmierna odpowiedź układu odpornościowego na zwykle nieszkodliwy czynnik z otoczenia. U osoby zdrowej taki kontakt przechodzi niezauważony, u osoby uczulonej wywołuje stan zapalny w miejscu, w którym alergen zetknął się z organizmem: w nosie, oczach, oskrzelach, skórze albo przewodzie pokarmowym.

W najczęstszej, tak zwanej natychmiastowej postaci alergii, przy pierwszym kontakcie z alergenem organizm uczulonej osoby zwykle nie daje żadnych objawów. W tym czasie wytwarza jednak swoiste przeciwciała z klasy IgE, które przyłączają się do komórek tucznych (mastocytów) i bazofilów. Komórki te znajdują się między innymi w skórze, drogach oddechowych i jelitach. Ten etap nazywamy uczuleniem.

Przy kolejnym kontakcie alergen łączy się z przeciwciałami na powierzchni tych komórek, a one uwalniają histaminę i inne substancje zapalne. To one powodują obrzęk błon śluzowych, wzmożone wydzielanie śluzu, świąd, pokrzywkę czy skurcz oskrzeli. Dlatego leki przeciwhistaminowe łagodzą wiele objawów, ale nie wszystkie.

Reakcje wolniejsze i inne typy alergii

Nie każda alergia przebiega według tego schematu. W alergii kontaktowej, na przykład na nikiel w biżuterii albo niektóre składniki kosmetyków, główną rolę odgrywają limfocyty T, a zmiany skórne pojawiają się dopiero po jednym–dwóch dniach od kontaktu. Są też alergie pokarmowe niezależne od IgE, w których objawy ze strony przewodu pokarmowego rozwijają się z opóźnieniem. Z tego powodu diagnostyka zawsze zaczyna się od wywiadu, a nie od samych testów.

Jakie są przyczyny alergii i czynniki ryzyka?

Dokładne przyczyny rosnącej liczby alergii w krajach rozwiniętych nie są w pełni poznane. Wiadomo, że znaczenie mają geny: ryzyko jest większe, gdy alergię ma rodzic lub rodzeństwo, a największe, gdy chorują oboje rodzice. Dziedziczy się raczej skłonność do uczuleń (atopia) niż uczulenie na konkretny alergen. Osoba z atopią może mieć łącznie kilka chorób: alergiczny nieżyt nosa, astmę i atopowe zapalenie skóry.

Duże znaczenie ma także środowisko. Do czynników, które są powiązane z częstszymi alergiami lub nasileniem objawów, zalicza się:

• dym tytoniowy, także w okresie ciąży i w otoczeniu małego dziecka,
• zanieczyszczenie powietrza, które drażni drogi oddechowe i może nasilać dolegliwości,
• wilgoć i pleśń w mieszkaniu,
• wywiad rodzinny w kierunku chorób atopowych,
• współistnienie innych chorób alergicznych, na przykład atopowego zapalenia skóry w dzieciństwie.

Nie ma jednej prostej odpowiedzi na pytanie, dlaczego jedna osoba się uczula, a druga nie. Wiele popularnych teorii (zbyt czysty dom, zbyt wczesne lub zbyt późne wprowadzanie pokarmów) jest badanych, lecz nie pozwala dziś na proste, uniwersalne zalecenia dla każdego dziecka.

Jakie są najczęstsze alergeny?

Alergeny dzieli się według drogi, którą dostają się do organizmu. Poniższa tabela porządkuje najczęstsze z nich.

Rodzaj alergenu	Przykłady	Typowe objawy
Wziewne sezonowe	pyłki drzew, traw i chwastów, zarodniki niektórych grzybów	katar, kichanie, swędzenie i łzawienie oczu w sezonie pylenia
Wziewne całoroczne	roztocza kurzu domowego, pleśnie, naskórek i sierść zwierząt	przewlekły katar i zatkany nos, kaszel, nasilenie w domu lub w nocy
Pokarmowe	mleko, jaja, orzechy, ryby, skorupiaki, pszenica, soja	świąd jamy ustnej, pokrzywka, wymioty, biegunka, a czasem anafilaksja
Jady owadów	osy, pszczoły	obrzęk w miejscu użądlenia, rzadziej reakcja ogólna
Leki	niektóre antybiotyki, leki przeciwbólowe	wysypka, pokrzywka, obrzęk, rzadziej anafilaksja
Kontaktowe	nikiel, lateks, składniki kosmetyków i środków czystości	wyprysk, zaczerwienienie i świąd skóry w miejscu kontaktu

Jak rozpoznać objawy alergii?

Objawy alergii zależą od tego, którędy alergen dostał się do organizmu i które narządy zaatakował. Najczęściej dotyczą nosa, oczu, skóry, dróg oddechowych i przewodu pokarmowego. Charakterystyczny jest związek z czasem lub miejscem: dolegliwości nasilają się w sezonie pylenia, po wejściu do domu ze zwierzęciem albo po zjedzeniu konkretnego produktu.

Alergiczny nieżyt nosa i zapalenie spojówek

Typowe są napady kichania, wodnisty katar, uczucie zatkanego nosa i świąd w nosie lub podniebieniu. Często towarzyszy im alergiczne zapalenie spojówek: pieczenie, zaczerwienienie i łzawienie oczu. W sezonie pylenia mówi się potocznie o katarze siennym. Nieleczony nieżyt nosa może przewlekle pogarszać sen, koncentrację i samopoczucie, a u części chorych poprzedza astmę.

Skóra

Alergia może dawać pokrzywkę (swędzące bąble, które szybko się pojawiają i znikają), obrzęki warg, powiek lub twarzy oraz wypryski. Przewlekły, nawracający, swędzący stan zapalny skóry u osób z predyspozycją opisujemy w artykule o atopowym zapaleniu skóry. Trzeba pamiętać, że nie każda pokrzywka jest alergiczna: często wywołują ją infekcje, leki, stres lub czynniki fizyczne, jak ucisk czy zimno.

Drogi oddechowe i astma

Uporczywy kaszel, świszczący oddech, uczucie ucisku w klatce piersiowej i duszność, zwłaszcza w nocy, po wysiłku lub po kontakcie z alergenem, mogą świadczyć o astmie alergicznej. Więcej o tej chorobie przeczytasz w artykule o objawach i leczeniu astmy. Kaszel bywa też jedynym objawem alergii dróg oddechowych; o jego przyczynach piszemy w opracowaniu kaszel – domowe sposoby i kiedy iść do lekarza.

Alergia pokarmowa

Po zjedzeniu alergenu mogą wystąpić świąd i obrzęk jamy ustnej, pokrzywka, wymioty, bóle brzucha lub biegunka, a u niektórych osób objawy ze strony układu oddechowego i krążenia. Reakcja zwykle pojawia się w ciągu minut do dwóch godzin od posiłku. U osób uczulonych na pyłki brzozy lub traw często występuje zespół alergii jamy ustnej: świąd w ustach po zjedzeniu surowych jabłek, orzechów czy marchwi, wynikający z podobieństwa białek. Zwykle jest łagodny i dotyczy produktów surowych, a nie gotowanych.

Alergia na leki i jad owadów

Reakcja na lek może dawać wysypkę, pokrzywkę, obrzęk lub gorączkę, a w ciężkich przypadkach anafilaksję. Po użądleniu normalne jest miejscowe zaczerwienienie i obrzęk. Alergią nazywamy dopiero reakcję rozległą lub objawy ogólne, takie jak pokrzywka na całym ciele, duszność czy zawroty głowy. Każda taka sytuacja wymaga konsultacji u alergologa, bo ryzyko ciężkiej reakcji przy kolejnym użądleniu bywa realne.

Czym alergia różni się od nietolerancji pokarmowej?

Alergia pokarmowa to reakcja układu odpornościowego, a nietolerancja to problem z trawieniem danego składnika. Najlepiej znanym przykładem jest nietolerancja laktozy: wynika z niedoboru enzymu i daje wzdęcia, bóle brzucha i biegunkę, ale nie powoduje pokrzywki, obrzęku ani anafilaksji. Nietolerancja jest zwykle zależna od ilości spożytego produktu, a w alergii nawet śladowa ilość może wywołać reakcję.

Warto też wiedzieć, że komercyjne testy na tak zwane nietolerancje pokarmowe, oparte na oznaczaniu przeciwciał IgG, nie mają potwierdzonej wartości diagnostycznej i towarzystwa naukowe nie zalecają ich do rozpoznawania alergii ani nietolerancji. Dieta oparta na takim wyniku często prowadzi do niepotrzebnego wykluczenia wielu produktów. Jeśli podejrzewasz, że jakiś pokarm Ci szkodzi, lepiej poprowadzić dziennik objawów i omówić go z lekarzem.

Alergia czy przeziębienie – jak je odróżnić?

Alergia i przeziębienie dają podobny katar i kichanie, ale kilka cech pomaga je odróżnić. W alergii wydzielina z nosa jest zwykle wodnista i przejrzysta, występuje świąd nosa i oczu, a objawom nie towarzyszy gorączka ani ogólne rozbicie. Dolegliwości trwają tygodniami, dopóki działa alergen, i wracają o tej samej porze roku. Przeziębienie zwykle mija w ciągu około tygodnia; jak sobie z nim radzić, opisujemy w artykule o domowych sposobach na przeziębienie.

Wysoka gorączka, nagły początek, silne bóle mięśni i osłabienie wskazują raczej na grypę, którą omawiamy w opracowaniu o objawach i powikłaniach grypy. Przy podejrzeniu alergii nie warto samodzielnie zgadywać: jeśli „przeziębienie” wraca co sezon i trwa miesiącami, trzeba je zbadać.

Kiedy alergia jest niebezpieczna? Wstrząs anafilaktyczny

Anafilaksja to nagła, uogólniona i potencjalnie śmiertelna reakcja alergiczna. Najczęściej wywołują ją jad owadów, pokarmy i leki. Objawy pojawiają się zwykle w ciągu minut do godziny od kontaktu z alergenem i mogą dotyczyć kilku układów jednocześnie.

Wezwij pogotowie ratunkowe (numer 112 lub 999), jeśli po kontakcie z możliwym alergenem wystąpi:

• duszność, świszczący oddech, uczucie dławienia lub chrypka,
• obrzęk języka, gardła lub twarzy,
• zawroty głowy, osłabienie, omdlenie, bladość i zimne poty,
• pokrzywka połączona z wymiotami, silnym bólem brzucha lub zawrotami głowy.

Lekiem pierwszego wyboru w anafilaksji jest adrenalina podawana domięśniowo. Osoby, u których wcześniej doszło do takiej reakcji, otrzymują od lekarza zestaw z adrenaliną w automatycznym wstrzykiwaczu oraz instrukcję jego użycia. Po zastosowaniu wstrzykiwacza zawsze trzeba i tak wezwać pomoc medyczną, ponieważ objawy mogą powrócić. Do przyjazdu pogotowia chorego należy ułożyć na plecach z uniesionymi nogami (przy duszności w pozycji siedzącej), a przy utracie przytomności w pozycji bocznej ustalonej. Nie wolno go zostawiać samego ani stawiać do pionu.

Jak rozpoznaje się alergię?

Podstawą jest rozmowa z lekarzem: kiedy i w jakich sytuacjach pojawiają się objawy, jak długo trwają, czy ktoś w rodzinie ma alergię, jak wygląda mieszkanie i otoczenie, czy występują zwierzęta, wilgoć, dym. Pomocny bywa dziennik objawów z zapisem posiłków, miejsc i leków. Następnie lekarz, zwykle alergolog, może zlecić badania.

• Skórne testy punktowe – na skórę nanosi się niewielkie ilości alergenów i obserwuje reakcję po kilkunastu minutach. Dają szybki wynik i dotyczą głównie alergenów wziewnych i pokarmowych.
• Badania krwi – oznaczenie swoistych przeciwciał IgE przeciwko wybranym alergenom, a także całkowitego IgE. Są przydatne, gdy testy skórne są niemożliwe, na przykład przy rozległych zmianach skóry lub gdy nie można odstawić leków.
• Testy płatkowe – przy podejrzeniu alergii kontaktowej; plastry z alergenami zakłada się na skórę pleców na dwa–trzy dni.
• Próby prowokacyjne – na przykład pokarmowe, wykonywane wyłącznie pod nadzorem w warunkach medycznych, ponieważ mogą wywołać silną reakcję.
• Spirometria – gdy występują objawy ze strony oskrzeli, aby ocenić, czy nie rozwija się astma.

Sam dodatni wynik testu nie oznacza jeszcze choroby: można być uczulonym bez żadnych objawów. Wynik zawsze ocenia się łącznie z historią dolegliwości. Przed testami skórnymi zwykle trzeba na kilka dni odstawić leki przeciwhistaminowe, o czym poinformuje lekarz lub rejestracja. Nie należy odstawiać leków na własną rękę bez takiej instrukcji, zwłaszcza wziewnych leków na astmę.

Jak leczy się alergię?

Leczenie opiera się na trzech filarach: unikaniu alergenu, leczeniu objawów i, w wybranych sytuacjach, immunoterapii alergenowej.

Unikanie alergenu

Tam, gdzie to możliwe, jest to najskuteczniejsza metoda. Przy alergii na roztocza pomaga regularne pranie pościeli w wysokiej temperaturze, ograniczenie dywanów, ciężkich zasłon i innych elementów zbierających kurz, odkurzanie z użyciem filtra i wietrzenie. Przy uczuleniu na pyłki warto sprawdzać prognozy pylenia, po powrocie do domu zmieniać odzież i myć włosy, a w sezonie wietrzyć mieszkanie krótko i raczej wieczorem. Przy pleśni kluczowe jest usunięcie źródła wilgoci. Przy alergii pokarmowej konieczne jest dokładne czytanie składu produktów, a dietę eliminacyjną należy prowadzić wyłącznie po rozpoznaniu, by nie wykluczać niepotrzebnie ważnych produktów, zwłaszcza u dzieci.

Leki łagodzące objawy

Stosuje się między innymi leki przeciwhistaminowe (tabletki, krople do oczu, spraye do nosa). Nowsze preparaty z tej grupy słabiej zaburzają koncentrację i powodują mniej senności niż starsze. W alergicznym nieżycie nosa podstawą leczenia przy nasilonych objawach są glikokortykosteroidy donosowe, które działają miejscowo, a nie ogólnie. Przy zapaleniu spojówek stosuje się krople do oczu. W astmie stosuje się leki wziewne. Dobór leku i sposób stosowania powinien ustalić lekarz: wiele preparatów jest dostępnych bez recepty, ale nie każdy nadaje się dla małych dzieci, kobiet w ciąży, osób z jaskrą, chorobami serca lub przyjmujących inne leki. Przewlekłe używanie obkurczających kropli do nosa jest błędem, bo prowadzi do nasilenia obrzęku po ich odstawieniu.

Immunoterapia alergenowa (odczulanie)

To jedyna metoda, która wpływa na mechanizm choroby, a nie tylko na objawy. Polega na długotrwałym podawaniu stopniowo zwiększanych dawek alergenu, w postaci zastrzyków podskórnych lub tabletek podjęzykowych. Trwa zwykle kilka lat. Stosuje się ją między innymi w alergii na pyłki, roztocza kurzu domowego i jad owadów, a kwalifikuje do niej wyłącznie lekarz alergolog po potwierdzeniu, że objawy rzeczywiście wynikają z danego uczulenia. W przypadku alergii na jad owadów odczulanie może być metodą ratującą życie. Nie stosuje się jej w niektórych sytuacjach, na przykład przy ciężkiej, niekontrolowanej astmie czy niektórych chorobach autoimmunologicznych.

Alergia u dzieci i w ciąży

U dzieci alergia często zaczyna się od atopowego zapalenia skóry lub alergii pokarmowej, a z wiekiem pojawia się nieżyt nosa i astma. Taki przebieg nazywa się marszem alergicznym, choć nie każde dziecko go przechodzi. Alergie pokarmowe na mleko i jajka częściej wygasają z wiekiem, a na orzechy i ryby zwykle utrzymują się dłużej. Dziecka nie należy „na wszelki wypadek” odchudzać z jadłospisu: eliminacja produktów bez rozpoznania może prowadzić do niedoborów. Zalecenia dotyczące karmienia piersią i wprowadzania nowych pokarmów warto omawiać z pediatrą. Pytania o to, czy skłonność do uczuleń wpływa na szczepienia, omów z lekarzem; ogólne informacje znajdziesz w artykule o szczepieniach dzieci.

W ciąży objawy alergii mogą się nasilić lub osłabnąć. Wiele leków dostępnych bez recepty nie jest zalecanych bez konsultacji, dlatego przed ich użyciem trzeba porozmawiać z lekarzem. Nie należy odstawiać leków na astmę, bo niekontrolowana astma jest groźniejsza dla matki i dziecka niż leczenie.

A co z metodami niekonwencjonalnymi?

Akupunktura, homeopatia, ziołolecznictwo czy medytacja bywają wybierane jako uzupełnienie leczenia. Wiarygodnych dowodów, że homeopatia leczy alergię, nie ma. Techniki relaksacyjne mogą poprawić samopoczucie, ale nie zastąpią leków ani odczulania. Płukanie nosa roztworem soli bywa pomocne, bo usuwa z błony śluzowej pyłki i wydzielinę, ma mało działań niepożądanych i można je stosować uzupełniająco. Preparaty ziołowe mogą same uczulać, a niektóre wchodzą w interakcje z lekami. Nie należy przerywać leczenia przepisanego przez lekarza ani zastępować go takimi metodami, zwłaszcza w astmie i przy ryzyku anafilaksji.

Czy alergię można wyleczyć?

Alergia jest zwykle chorobą przewlekłą, ale dobrze dobrane leczenie pozwala w większości przypadków kontrolować objawy i normalnie funkcjonować. Niektóre alergie pokarmowe, zwłaszcza na mleko i jajka u małych dzieci, z czasem same wygasają. Odczulanie może na długo ograniczyć objawy, choć nie daje gwarancji trwałego wyleczenia. Nieleczona alergia wziewna może prowadzić do astmy, przewlekłego zapalenia zatok i pogorszenia jakości życia, dlatego warto ją leczyć, a nie tylko „przeczekiwać” kolejne sezony.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza warto się zgłosić, gdy objawy powtarzają się, utrudniają sen, naukę lub pracę, gdy leki bez recepty nie pomagają albo gdy pojawia się kaszel i świszczący oddech. Pilnej konsultacji wymaga każda podejrzewana alergia pokarmowa u dziecka oraz każda reakcja na jad owada lub lek, która wykraczała poza miejsce kontaktu. Objawy anafilaksji, opisane wyżej, to zawsze wskazanie do wezwania pogotowia.

Przed wizytą dobrze przygotować kilka informacji i pytań:

• kiedy zaczęły się objawy i czy nasilają się o konkretnej porze roku, w określonych miejscach lub po określonych produktach,
• jakie leki już stosujesz i czy pomagają,
• czy w rodzinie ktoś ma alergię, astmę lub atopowe zapalenie skóry,
• czy należy wykonać testy i jak przygotować się do badania,
• czy w moim przypadku wchodzi w grę odczulanie i jak długo trwa.

Inne choroby z działu „Choroby i objawy”

Objawy opisane w tym artykule bywają podobne do dolegliwości wielu innych schorzeń. Poniżej zebraliśmy pozostałe opracowania z tego działu.

• Astma – objawy, rozpoznanie i leczenie – choroba dróg oddechowych, która często towarzyszy alergii.
• Przeziębienie – domowe sposoby na katar, kaszel i ból gardła.
• Kaszel – przyczyny, domowe sposoby i sygnały alarmowe.
• Grypa A(H1N1) – objawy, powikłania, leczenie i szczepienie.
• Depresja – objawy, leczenie i gdzie szukać pomocy.
• Gruźlica – objawy, zakażenie, rozpoznanie i leczenie, ważna przy przewlekłym kaszlu.
• Choroby nerek – objawy, przyczyny i badania, które je wykrywają.
• Objawy chorej tarczycy – niedoczynność i nadczynność.
• Stwardnienie rozsiane – pierwsze objawy, rozpoznanie i leczenie.
• Bezsenność – przyczyny i leczenie; sen bywa zaburzony przy nieleczonym nieżycie nosa.
• Chrapanie i bezdech senny – kiedy chrapanie jest niegroźne, a kiedy wymaga diagnostyki.
• Szczepienia dzieci – obowiązkowe i zalecane, bezpieczeństwo.