Chrapanie i bezdech senny – przyczyny, objawy i leczenie

Chrapanie to głośny dźwięk powstający podczas snu, gdy powietrze przepływa przez zwężone drogi oddechowe w gardle i wprawia w drgania miękkie tkanki. Samo w sobie bywa tylko uciążliwe dla otoczenia, ale u części osób jest objawem obturacyjnego bezdechu sennego, czyli choroby, w której gardło w czasie snu zapada się i oddychanie na chwilę ustaje.

Chrapie wiele osób, a bezdech dotyczy mniejszej ich części, dlatego najważniejsze jest odróżnienie jednego od drugiego. Poniżej wyjaśniamy, skąd bierze się chrapanie, kiedy jest niegroźne, po czym poznać bezdech, jak się go rozpoznaje i leczy oraz co faktycznie pomaga, a co nie.

Dlaczego ludzie chrapią?

W czasie snu mięśnie gardła rozluźniają się i światło dróg oddechowych się zmniejsza. Przepływające szybciej powietrze wprawia w drgania podniebienie miękkie, języczek i tylną ścianę gardła, co daje charakterystyczny dźwięk. Im węższe gardło lub nos, tym łatwiej o chrapanie.

Chrapanie jest częstsze u mężczyzn, u osób po 40. roku życia i nasila się z wiekiem, ponieważ napięcie tkanek gardła maleje. U kobiet staje się częstsze po menopauzie i w ciąży.

Jakie są czynniki ryzyka chrapania i bezdechu?

Czynniki, które sprzyjają chrapaniu, w dużej mierze dotyczą także bezdechu sennego:

• nadwaga i otyłość, zwłaszcza odkładanie tłuszczu w okolicy szyi i brzucha;
• spanie na plecach, gdy język i podniebienie opadają ku tyłowi gardła;
• alkohol i leki uspokajające lub nasenne przyjmowane wieczorem, które dodatkowo rozluźniają mięśnie gardła;
• palenie tytoniu, które drażni i obrzmiewa błony śluzowe;
• niedrożność nosa: nieżyt, skrzywienie przegrody, polipy, alergia;
• powiększone migdałki, szczególnie u dzieci, oraz budowa gardła i żuchwy, na przykład cofnięta żuchwa;
• płeć męska, wiek, zmiany hormonalne po menopauzie;
• występowanie bezdechu w rodzinie.

Chrapanie nasila się także przy przeziębieniu i alergii, gdy nos jest zatkany. Więcej o chorobach, które mogą powodować niedrożność nosa, przeczytasz w artykule o alergii.

Kiedy chrapanie jest niegroźne?

Chrapanie bez przerw w oddychaniu, bez nadmiernej senności w dzień i bez porannych bólów głowy najczęściej nie szkodzi zdrowiu, choć może pogarszać sen partnera i prowadzić do konfliktów. Takie chrapanie bywa okresowe: występuje po alkoholu, przy przeziębieniu, po bardzo męczącym dniu lub przy spaniu na plecach.

Określa się je czasem jako chrapanie pierwotne. Nie jest wtedy chorobą, lecz warto zadbać o czynniki, które je nasilają. Warto jednak pamiętać, że śpiący sam nie słyszy własnego chrapania i nie zauważa przerw w oddychaniu, więc ocena partnera bywa cenną wskazówką.

Czym jest obturacyjny bezdech senny?

Obturacyjny bezdech senny (OBS) to choroba, w której podczas snu drogi oddechowe w gardle zapadają się całkowicie lub częściowo, a przepływ powietrza zatrzymuje się lub wyraźnie się zmniejsza na co najmniej kilka–kilkanaście sekund. Zdarza się to wiele razy w ciągu nocy. Poziom tlenu we krwi spada, a mózg, by wznowić oddychanie, krótko wybudza śpiącego. Osoba zwykle nie pamięta tych mikroprzebudzeń, ale sen traci swoją głębię i ciągłość.

Obturacyjny bezdech różni się od bezdechu centralnego, w którym przyczyną jest zaburzenie sterowania oddychaniem przez mózg, a nie zapadanie się gardła. Ten drugi typ jest rzadszy i występuje zwykle przy chorobach serca, chorobach układu nerwowego czy po niektórych lekach; wymaga osobnej diagnostyki.

Jakie są objawy bezdechu sennego?

Objawy dzielą się na nocne i dzienne. Najbardziej charakterystyczne są głośne, nieregularne chrapanie przerywane ciszą oraz chrapliwe łapanie powietrza, które zwykle zauważa partner.

Objawy w nocy

• głośne, nieregularne chrapanie z przerwami w oddychaniu;
• nagłe krztuszenie się, parskanie lub łapanie powietrza;
• niespokojny sen, częste zmiany pozycji, obfite pocenie się;
• częste oddawanie moczu w nocy;
• wybudzenia z uczuciem duszności lub kołatania serca.

Objawy w ciągu dnia

• nadmierna senność, zasypianie podczas czytania, oglądania telewizji, na spotkaniu lub, co szczególnie groźne, za kierownicą;
• poranne bóle głowy i suchość w ustach po przebudzeniu;
• zmęczenie mimo długiego pobytu w łóżku;
• problemy z koncentracją i pamięcią, rozdrażnienie, obniżony nastrój;
• spadek libido i zaburzenia erekcji.

Nie wszyscy chorzy mają wszystkie objawy. U kobiet bezdech częściej niż u mężczyzn objawia się zmęczeniem, bólami głowy, bezsennością czy obniżonym nastrojem niż klasycznym głośnym chrapaniem, przez co bywa rozpoznawany później.

Czy bezdech senny jest groźny?

Nieleczony bezdech senny może być groźny, bo powtarzające się spadki tlenu i mikroprzebudzenia obciążają organizm. Zwiększa ryzyko nadciśnienia tętniczego, zaburzeń rytmu serca (zwłaszcza migotania przedsionków), chorób serca i udaru mózgu oraz sprzyja cukrzycy typu 2. Nie wiadomo, w jakim stopniu każdy z tych związków jest bezpośrednio przyczynowy, ponieważ bezdech często współistnieje z otyłością, ale leczenie bezdechu pomaga kontrolować część z tych problemów.

Realnym i bezpośrednim zagrożeniem jest senność w dzień. Osoby z nieleczonym bezdechem częściej uczestniczą w wypadkach drogowych i w pracy. Przewlekle niedospany człowiek gorzej myśli, szybciej się męczy i częściej cierpi na obniżony nastrój. Więcej o nadciśnieniu przeczytasz w artykule o objawach nadciśnienia tętniczego, a o procesie, który uszkadza naczynia, w tekście o miażdżycy.

Jak rozpoznaje się bezdech senny?

Rozpoznanie wymaga badania snu. Lekarz zaczyna od wywiadu: pyta o chrapanie, przerwy w oddychaniu, senność w dzień, choroby i leki; często stosuje krótkie kwestionariusze oceniające senność i ryzyko bezdechu. Ocenia też masę ciała, obwód szyi, ciśnienie tętnicze oraz budowę nosa i gardła. Na tej podstawie decyduje o badaniu snu.

• Poligrafia domowa – uproszczone badanie, w którym przez noc rejestruje się oddychanie, saturację (nasycenie krwi tlenem) i chrapanie; zakłada się je zwykle w domu.
• Polisomnografia – pełne badanie w pracowni snu, które dodatkowo rejestruje fale mózgowe, ruchy oczu i kończyn oraz pracę serca; jest bardziej szczegółowe i konieczne w trudniejszych przypadkach.

Wynik opisuje liczbę zaburzeń oddychania na godzinę snu; na tej podstawie ocenia się, czy bezdech jest łagodny, umiarkowany czy ciężki. Przedziały zależą od przyjętych kryteriów, więc interpretację zostaw lekarzowi. Czasem potrzebne są też badania laryngologiczne i ocena ogólna, na przykład ciśnienia i cukru.

Jak leczy się bezdech senny?

Sposób leczenia zależy od nasilenia choroby, objawów i przyczyn. Bezdechu zwykle nie da się wyleczyć raz na zawsze, ale objawy można znacząco złagodzić.

Zmiana stylu życia

Przy nadwadze redukcja masy ciała jest jednym z najskuteczniejszych sposobów zmniejszenia bezdechu; u części osób nasilenie choroby wyraźnie spada, choć nie zawsze znika. Pomaga też unikanie alkoholu wieczorem, rzucenie palenia, unikanie leków nasennych i uspokajających bez konsultacji oraz spanie na boku. Zasady odchudzania bez diet-cud opisujemy w artykule co jest dobre na odchudzanie.

Terapia CPAP

Przy umiarkowanym i ciężkim bezdechu leczeniem pierwszego wyboru jest CPAP (ciągłe dodatnie ciśnienie w drogach oddechowych). Podczas snu chory nosi maskę połączoną z urządzeniem, które delikatnie tłoczy powietrze i dzięki temu utrzymuje drożność gardła. Poprawa senności i samopoczucia bywa wyraźna już po kilku dniach lub tygodniach. Urządzenie działa tylko wtedy, gdy jest używane, więc kluczowe jest dobranie maski i przyzwyczajenie się do niej. Typowe kłopoty to suchość w nosie i gardle, otarcia, nieszczelność maski; zwykle da się je rozwiązać, zmieniając maskę lub ustawienia, dlatego nie rezygnuj bez rozmowy z lekarzem lub zespołem opiekującym się chorym.

Aparaty wewnątrzustne

Przy łagodnym i umiarkowanym bezdechu lub gdy CPAP nie jest tolerowany, można rozważyć aparat zakładany na noc, który przesuwa żuchwę do przodu i poszerza gardło. Dobiera go lekarz lub dentysta przeszkolony w tej dziedzinie po rozpoznaniu. Aparat może powodować ból żuchwy czy zmiany w zgryzie, a jego skuteczność jest zwykle mniejsza niż CPAP.

Leczenie operacyjne

Zabiegi laryngologiczne, takie jak usunięcie powiększonych migdałków, korekta przegrody nosa czy zabiegi na podniebieniu, mogą pomóc w wybranych przypadkach, szczególnie gdy istnieje wyraźna, usuwalna przyczyna zwężenia. U dorosłych wyniki operacji na gardle są niejednoznaczne: u części osób poprawa jest wyraźna, u innych niewielka lub przemijająca, i nie zawsze wystarcza. Zabiegi na żuchwie i szczęce oraz stymulacja nerwu podjęzykowego są rozważane w wybranych, cięższych przypadkach w wyspecjalizowanych ośrodkach. O kwalifikacji decyduje zespół specjalistów po badaniu.

Czy można samodzielnie zmniejszyć chrapanie?

Tak, jeśli chrapanie nie wynika z bezdechu. Pomaga:

• redukcja masy ciała, jeśli jest nadwaga;
• spanie na boku (można uniemożliwić obracanie się na plecy, np. przez wygodną poduszkę ułożoną z tyłu);
• unikanie alkoholu i leków uspokajających wieczorem;
• leczenie niedrożności nosa i alergii;
• zaprzestanie palenia;
• wyższe ułożenie głowy u niektórych osób, choć efekt bywa niewielki.

Warto zachować rozsądek: jeśli chrapanie jest głośne, nieregularne i wiąże się z sennością w dzień, same domowe sposoby nie wystarczą i trzeba zbadać, czy nie ma bezdechu.

Co nie działa lub działa słabo?

Rynek oferuje wiele gadżetów na chrapanie. Plastry rozszerzające nos mogą pomóc osobom, u których przyczyną jest niedrożność nosa, ale nie rozwiązują chrapania wynikającego z zapadania się gardła. Sprzedawane bez recepty spraye i krople do gardła, specjalne poduszki, „ćwiczenia języka" i podobne rozwiązania mają słabe lub niejednoznaczne dowody skuteczności; mogą pomóc niektórym osobom, ale nie leczą bezdechu. Nie warto też sięgać po tabletki nasenne czy alkohol, żeby „lepiej spać", bo mogą chrapanie i bezdech pogarszać.

Nie ma też sensu odkładać badania na później z powodu przekonania, że „to tylko chrapanie". Zabiegi laserowe i z użyciem fal radiowych na podniebieniu bywają stosowane u wybranych chorych, ale ich skuteczność jest ograniczona i różna u poszczególnych osób, a do zabiegu kwalifikuje laryngolog po badaniu.

Chrapanie i bezdech u dzieci

Chrapanie u dzieci jest dość częste, zwłaszcza przy infekcjach, i zwykle niegroźne. Niepokoić powinno jednak chrapanie głośne i codzienne, trwające tygodniami, szczególnie gdy towarzyszą mu przerwy w oddychaniu, spanie z otwartymi ustami, niespokojny sen z pocením, moczenie nocne, poranne zmęczenie, nadpobudliwość lub trudności w nauce w ciągu dnia.

Najczęstszą przyczyną bezdechu u dzieci jest przerost migdałków gardłowych i podniebiennych, a leczeniem bywa ich usunięcie, które często przynosi wyraźną poprawę. Dziecko z takimi objawami powinien zbadać lekarz, najlepiej laryngolog, a przy wątpliwościach wykonuje się badanie snu. Sen dzieci i kłopoty z zasypianiem to odrębna kwestia, opisana w artykule o bezsenności.

Chrapanie i bezdech w ciąży

W ciąży chrapanie staje się częstsze, ponieważ wzrasta masa ciała, błona śluzowa nosa obrzmiewa pod wpływem hormonów, a rośnie zapotrzebowanie na tlen. Nowe, głośne chrapanie w ciąży, zwłaszcza w drugiej połowie, warto zgłosić położnikowi, bo bywa związane z nadciśnieniem i innymi powikłaniami. Nieleczony bezdech może przebiegać z wyższym ryzykiem nadciśnienia i cukrzycy ciążowej, choć dowody dotyczące wpływu leczenia na przebieg ciąży są jeszcze ograniczone. Więcej o tych problemach przeczytasz w artykułach o nadciśnieniu w ciąży i cukrzycy ciążowej. W ciąży nie należy stosować na własną rękę żadnych leków ani ziół na chrapanie; pomaga spanie na boku i leczenie niedrożności nosa zaleconymi przez lekarza metodami.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Warto umówić wizytę u lekarza rodzinnego (który może skierować do laryngologa, pulmonologa lub pracowni snu), jeśli:

• chrapiesz głośno i masz nadmierną senność w ciągu dnia;
• partner widzi, że przestajesz oddychać podczas snu, lub słyszy krztuszenie i łapanie powietrza;
• budzisz się z bólem głowy, suchością w ustach lub kołataniem serca;
• masz trudne do kontrolowania nadciśnienie, choć przyjmujesz leki;
• chrapanie pojawiło się nagle lub wyraźnie się nasiliło;
• chrapie Twoje dziecko, a towarzyszą temu przerwy w oddychaniu, niespokojny sen lub kłopoty z koncentracją w dzień;
• chrapanie występuje w ciąży, zwłaszcza z obrzękami lub bólami głowy.

Pilnej pomocy wymagają: zasypianie podczas prowadzenia pojazdu (nie wolno wtedy siadać za kierownicą do czasu oceny lekarskiej), nocne uduszenie z uczuciem braku powietrza i bólem w klatce piersiowej, nagła duszność, sinica ust lub utrata przytomności. W takich sytuacjach należy zadzwonić pod numer alarmowy 112.

Przed wizytą poproś bliską osobę, by przez kilka nocy obserwowała Twój sen, albo nagraj chrapanie telefonem. Zanotuj, kiedy chrapanie jest najgłośniejsze, ile spożywasz alkoholu i jak się czujesz w ciągu dnia. Takie informacje przyspieszają rozpoznanie.

Jak zapobiegać chrapaniu?

Najlepszą profilaktyką jest utrzymanie prawidłowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna, unikanie alkoholu wieczorem i niepalenie. Warto też leczyć alergię i inne przyczyny niedrożności nosa oraz dbać o regularny sen. Jeśli chrapiesz i masz bezsenność lub nadmierną senność, nie lekceważ tego: przeczytaj również o bezsenności i higienie snu.