Prostata – co to jest, gdzie leży i jakie choroby ją dotyczą

Prostata, czyli gruczoł krokowy (stercz), to niewielki gruczoł występujący wyłącznie u mężczyzn, położony tuż pod pęcherzem moczowym i otaczający początkowy odcinek cewki moczowej. Wytwarza znaczną część płynu, z którego powstaje nasienie, dlatego należy do układu rozrodczego, choć jej choroby najczęściej dają się we znaki jako kłopoty z oddawaniem moczu.

U młodego, zdrowego mężczyzny prostata jest wielkości kasztana lub dużego orzecha włoskiego. Z wiekiem zwykle się powiększa, a to właśnie jest najczęstszy powód, dla którego mężczyźni po pięćdziesiątce zaczynają o nią pytać. W tym przewodniku wyjaśniamy, jak gruczoł krokowy jest zbudowany, do czego służy, jakie choroby może dotykać, jak je rozpoznać i leczyć oraz kiedy nie warto zwlekać z wizytą u lekarza. Przy każdym zagadnieniu odsyłamy do osobnych, szczegółowych artykułów.

Gdzie znajduje się prostata?

Prostata leży w miednicy mniejszej, poniżej pęcherza moczowego i przed końcowym odcinkiem jelita grubego, czyli odbytnicą. Od przodu przylega do kości łonowej, od tyłu do ściany odbytnicy. Środkiem gruczołu przebiega cewka moczowa, którą mocz odpływa z pęcherza na zewnątrz, a także przewody wytryskowe doprowadzające nasienie.

Ta budowa wyjaśnia dwie praktyczne sprawy. Po pierwsze, każde powiększenie prostaty może uciskać cewkę i utrudniać oddawanie moczu, jak zaciśnięta dłoń na wężu ogrodowym. Po drugie, ponieważ tylna ściana gruczołu graniczy z odbytnicą, lekarz może ją obmacać palcem przez odbyt, co jest podstawą badania opisanego w artykule badanie prostaty.

Tuż nad prostatą, po obu jej stronach, leżą pęcherzyki nasienne. Poniżej gruczołu znajduje się mięsień zwieracz cewki, a jeszcze niżej mięśnie dna miednicy. Wszystkie te struktury współpracują przy oddawaniu moczu, wytrysku i erekcji, więc problem w jednym miejscu bywa odczuwany w kilku naraz.

Jak zbudowana jest prostata?

Prostata składa się z tkanki gruczołowej, która wytwarza wydzielinę, oraz z tkanki mięśniowej i łącznej, tworzącej tzw. zrąb. Całość otacza cienka torebka. W opisach anatomicznych wyróżnia się kilka stref gruczołu, a ich znaczenie jest bardzo praktyczne, bo różne choroby zaczynają się w różnych miejscach.

Strefa	Położenie	Co się tam najczęściej dzieje
Strefa przejściowa	wokół cewki moczowej	rozwija się tu łagodny rozrost, dlatego tak szybko wpływa na strumień moczu
Strefa centralna	wokół przewodów wytryskowych	rzadziej zajmowana przez choroby
Strefa obwodowa	tylna i boczna część, bliżej odbytnicy	powstaje tu większość raków, a także zmiany zapalne; ta część jest dostępna dla palca przy badaniu przez odbyt
Zrąb mięśniowo-włóknisty	przednia część gruczołu	zawiera mięśnie gładkie, na które działają niektóre leki stosowane przy rozroście

Taki podział tłumaczy, dlaczego łagodny rozrost od razu daje uciążliwe objawy, a wczesny rak prostaty, rozwijający się na obwodzie, często pozostaje bezobjawowy. Jest to jeden z powodów, dla których brak dolegliwości nie przesądza, że gruczoł jest zdrowy.

Do czego służy prostata?

Najważniejsza funkcja prostaty to produkcja wydzieliny, która stanowi znaczącą część objętości nasienia. Płyn ten zawiera m.in. enzymy, cynk i kwas cytrynowy oraz tworzy środowisko, w którym plemniki zachowują ruchliwość. Jednym z enzymów jest PSA (antygen swoisty dla gruczołu krokowego), który upłynnia świeżo wydzielone nasienie. Jego stężenie we krwi jest wykorzystywane w diagnostyce chorób prostaty.

Gruczoł bierze też udział w samym wytrysku. Mięśnie prostaty kurczą się, wypychając wydzielinę do cewki, a jednocześnie zamyka się szyja pęcherza, dzięki czemu nasienie nie cofa się do pęcherza. Gdy ten mechanizm zostaje zaburzony, np. po niektórych zabiegach lub pod wpływem leków, może dojść do wytrysku wstecznego, zwykle niegroźnego dla zdrowia, ale ważnego dla mężczyzn planujących dzieci.

Rozwój i praca prostaty zależą od męskich hormonów płciowych, zwłaszcza testosteronu i jego aktywnej postaci, dihydrotestosteronu. Dlatego u chłopców gruczoł jest niewielki i rośnie dopiero w okresie dojrzewania. Sama prostata nie jest „ośrodkiem męskości" ani niezbędnym warunkiem życia, ale jej choroby potrafią znacząco wpływać na komfort codziennego funkcjonowania i życie seksualne.

Jak zmienia się prostata z wiekiem?

Gruczoł krokowy rośnie w okresie dojrzewania, osiąga wielkość dorosłą w wieku około dwudziestu lat, a od mniej więcej czterdziestego–pięćdziesiątego roku życia u wielu mężczyzn zaczyna powoli się powiększać. Jest to proces w dużej mierze naturalny i związany z hormonami, a nie z trybem życia czy aktywnością seksualną. Nie każdy powiększony gruczoł powoduje dolegliwości, ale z czasem coraz więcej mężczyzn odczuwa jego skutki.

Z wiekiem rośnie też ryzyko raka prostaty, który najczęściej rozpoznaje się u mężczyzn po sześćdziesiątce. Zapalenie prostaty natomiast może dotyczyć także młodszych panów. Z tego powodu pytania o prostatę nie ograniczają się do seniorów, choć to oni stanowią największą grupę pacjentów gabinetów urologicznych.

Czy choroby prostaty wpływają na płodność?

Ponieważ prostata wytwarza część nasienia, jej choroby mogą wpływać na jego jakość, ale zwykle nie są główną przyczyną niepłodności. Przy ostrym zakażeniu parametry nasienia mogą się przejściowo pogorszyć, a po zabiegach na prostacie częsty jest wytrysk wsteczny, przez który nasienie trafia do pęcherza zamiast na zewnątrz. Mężczyźni planujący dzieci powinni o tym porozmawiać z urologiem przed wyborem metody leczenia, bo czasem można wybrać postępowanie mniej obciążające dla płodności.

Jakie choroby dotyczą prostaty?

Najczęściej spotyka się trzy grupy problemów, które mają odrębne przyczyny i różny przebieg. Warto je odróżniać, bo wymagają innego postępowania, a mylenie ich prowadzi do niepotrzebnego lęku albo, przeciwnie, do lekceważenia ważnych objawów.

Łagodny rozrost prostaty

To niezłośliwe powiększenie gruczołu, bardzo częste u mężczyzn po pięćdziesiątce. Powiększona prostata uciska cewkę i zaburza odpływ moczu. Nie jest nowotworem i nie zamienia się w raka, choć obie choroby mogą występować jednocześnie. Szczegółowo opisujemy je w artykule przerost prostaty – objawy, rozpoznanie i leczenie.

Zapalenie prostaty

Może mieć postać ostrego zakażenia bakteryjnego z gorączką i silnym bólem albo przewlekłego zespołu bólu miednicy, który trwa miesiącami i nie zawsze ma związek z bakteriami. Rodzaje, objawy i sposoby leczenia znajdziesz w artykule zapalenie prostaty.

Rak prostaty

To nowotwór złośliwy gruczołu krokowego. Często rośnie wolno i długo nie daje objawów, ale bywa też agresywny. Rozpoznanie opiera się na badaniu przez odbyt, PSA, rezonansie i biopsji, a leczenie dobiera się do zaawansowania choroby, wieku i ogólnego stanu zdrowia. Zagadnienie omawiamy w artykule rak prostaty – objawy i leczenie.

Choroby sąsiednie, które dają podobne objawy

Pokrewnym problemem, choć dotyczącym już nie samego gruczołu, jest zwężenie cewki moczowej, które powoduje m.in. słaby strumień moczu. Podobne dolegliwości mogą wynikać także z zakażenia dróg moczowych, kamicy, cukrzycy, chorób neurologicznych, niewydolności serca (nocne oddawanie moczu) oraz z działania niektórych leków, na przykład moczopędnych.

Czym różnią się trzy główne choroby prostaty?

Cecha	Łagodny rozrost	Zapalenie	Rak
Typowy wiek	po pięćdziesiątce	każdy wiek dorosły, także młodzi	najczęściej po sześćdziesiątce
Główne objawy	słaby strumień, nocne oddawanie moczu	ból w kroczu, pieczenie, w ostrej postaci gorączka	długo brak objawów; później zaburzenia mikcji, krew, ból kości
Przyczyna	wiek i hormony	bakterie lub złożone mechanizmy bólu miednicy	zmiany nowotworowe komórek gruczołu
Podstawa leczenia	obserwacja, leki, zabiegi	antybiotyk lub leczenie objawowe i fizjoterapia	zależnie od zaawansowania: obserwacja, operacja, radioterapia, leki hormonalne

Tabela jest tylko uproszczeniem: u jednego mężczyzny mogą współistnieć dwie lub trzy z tych chorób, dlatego rozpoznanie zawsze ustala lekarz.

Jak prostata wpływa na oddawanie moczu?

Pęcherz moczowy to elastyczny zbiornik, który napełnia się, a potem kurczy, wypychając mocz przez cewkę. Aby to się udało, szyja pęcherza i zwieracz muszą się rozluźnić, a droga przez gruczoł krokowy musi być drożna. Gdy prostata powiększa się, cewka ulega zwężeniu, a pęcherz musi pracować mocniej. Z czasem jego mięsień grubieje i staje się nadwrażliwy, stąd częste parcie i nocne wstawanie, które mogą utrzymywać się nawet po zmniejszeniu przeszkody.

Jeśli pęcherz nie opróżnia się całkowicie, w nim pozostaje mocz zalegający, który sprzyja zakażeniom i kamicy. Dlatego lekarze oceniają nie tylko wielkość prostaty, ale też to, jak funkcjonuje cały układ: pęcherz, cewka i nerki.

Jakie objawy mogą wskazywać na chorobę prostaty?

Choroby prostaty często zaczynają się od zaburzeń oddawania moczu. Lekarze określają je wspólnym terminem „objawy ze strony dolnych dróg moczowych". Dzieli się je na dwie grupy: utrudnione opróżnianie pęcherza oraz objawy podrażnieniowe.

• osłabiony, przerywany lub cienki strumień moczu,
• trudność w rozpoczęciu mikcji i potrzeba parcia,
• częste oddawanie moczu, także w nocy,
• nagła, silna potrzeba oddania moczu, której trudno się oprzeć,
• uczucie niecałkowitego opróżnienia pęcherza,
• dokapywanie moczu pod koniec mikcji.

Do tego mogą dołączać objawy zapalne: ból lub pieczenie przy oddawaniu moczu, ból w kroczu, w okolicy krzyżowej, w jądrach lub pachwinach, ból przy wytrysku, a także krew w nasieniu.

Najważniejsze, co trzeba wiedzieć: objawy te nie pozwalają odróżnić poszczególnych chorób. Taki sam obraz może dawać łagodny rozrost, zapalenie, zwężenie cewki, a czasem także rak. Wczesny rak prostaty często nie powoduje żadnych dolegliwości, dlatego brak objawów nie wyklucza choroby, a ich obecność nie oznacza automatycznie nowotworu.

Czy częste oddawanie moczu w nocy to już problem z prostatą?

Niekoniecznie. Wstawanie raz w nocy do toalety jest częste i zwykle nie jest powodem do niepokoju, zwłaszcza w starszym wieku. Powodem do konsultacji jest nasilenie tego objawu, wielokrotne budzenie się lub pogorszenie snu. Nocne oddawanie moczu może wynikać z rozrostu prostaty, ale też z cukrzycy, niewydolności serca, bezdechu sennego, picia dużych ilości płynów wieczorem czy leków moczopędnych.

Kilka prostych obserwacji pomaga lekarzowi: ile płynów pijesz i o jakiej porze, ile razy oddajesz mocz w dzień i w nocy, czy strumień jest słaby oraz czy zdarzają się niekontrolowane wycieki. Pomocny bywa kilkudniowy dzienniczek mikcji, który wypełnia się samodzielnie przed wizytą. Więcej o snu i jego zaburzeniach znajdziesz w artykule brak snu: bezsenność i chrapanie, bo przerwy w oddychaniu podczas snu także zwiększają nocną produkcję moczu.

Kiedy pilnie zgłosić się po pomoc?

Niektóre sytuacje nie mogą czekać na planową wizytę. Niezwłocznej pomocy wymagają:

• całkowita niemożność oddania moczu mimo pełnego pęcherza i bólu w podbrzuszu (ostre zatrzymanie moczu) – to stan nagły, należy jechać na szpitalny oddział ratunkowy,
• gorączka z dreszczami, silny ból w kroczu i trudności w oddawaniu moczu – możliwe ostre bakteryjne zapalenie prostaty,
• krew w moczu lub w nasieniu,
• uporczywy ból kości (np. kręgosłupa, miednicy, żeber) u starszego mężczyzny, zwłaszcza z zaburzeniami oddawania moczu,
• ból okolicy lędźwiowej z gorączką, nudnościami lub znacznie zmniejszoną ilością moczu,
• osłabienie nóg, zaburzenia czucia w kroczu lub utrata kontroli nad zwieraczami – to wymaga natychmiastowej oceny.

Do lekarza warto zgłosić się także wtedy, gdy zaburzenia oddawania moczu utrzymują się dłużej niż kilka tygodni, narastają lub pogarszają jakość życia, nawet jeśli nie są groźne. Można je skutecznie łagodzić, a opóźnianie wizyty zwykle pogarsza sytuację.

Do jakiego lekarza iść z problemem prostaty?

Pierwszym krokiem może być lekarz rodzinny, który zbierze wywiad, zbada pacjenta, zleci badanie moczu i, jeśli to uzasadnione, PSA, a w razie potrzeby skieruje do urologa. Urolog to specjalista od chorób dróg moczowych i męskich narządów płciowych i to on prowadzi dalszą diagnostykę oraz leczenie. Przy raku prostaty w leczeniu uczestniczą dodatkowo onkolog i radioterapeuta, a przy przewlekłym bólu miednicy czasem fizjoterapeuta uroginekologiczny i psycholog.

Jak przygotować się do wizyty?

• Zapisz objawy: od kiedy trwają, jak się nasilają, czy budzą Cię w nocy.
• Spisz wszystkie leki i suplementy, także te kupowane bez recepty, bo niektóre nasilają zatrzymanie moczu.
• Zanotuj choroby przewlekłe, w tym cukrzycę, choroby serca i neurologiczne, oraz występowanie raka prostaty w rodzinie.
• Przynieś wcześniejsze wyniki PSA i badań moczu, jeśli je masz.
• Przygotuj pytania, np. czy potrzebne są dalsze badania i jakie są możliwości leczenia.

Jak sprawdza się stan prostaty?

Podstawą jest rozmowa z lekarzem, badanie przez odbyt i badanie ogólne moczu. Zwykle zleca się też oznaczenie PSA we krwi i kreatyniny oraz USG z oceną zalegania moczu po mikcji. Przy podejrzeniu raka wykonuje się rezonans magnetyczny prostaty, a rozpoznanie potwierdza biopsja. Przy objawach przewlekłego zapalenia lub zaburzeń przepływu moczu dołącza się posiewy i uroflowmetrię, czyli pomiar szybkości strumienia.

Wynik każdego z tych badań trzeba oceniać razem z objawami i wiekiem. Szczególnie ważne jest to w przypadku PSA, które bywa podwyższone nie tylko w raku. Wszystkie badania, ich przebieg i przygotowanie omawiamy w artykule badanie prostaty.

Jak leczy się choroby prostaty?

Sposób leczenia zależy od rozpoznania, a nie od samej wielkości gruczołu. W łagodnym rozroście, przy niewielkich objawach, wystarcza obserwacja i zmiana nawyków, potem dochodzą leki rozluźniające mięśnie wokół cewki lub zmniejszające prostatę, a w razie potrzeby zabiegi usuwające rozrośniętą tkankę. W bakteryjnym zapaleniu stosuje się antybiotyki, a w przewlekłym zespole bólu miednicy leczenie jest wieloczynnikowe: leki, fizjoterapia, ćwiczenia i techniki radzenia sobie z napięciem. W raku prostaty możliwości obejmują czujną obserwację, operację, radioterapię i leczenie hormonalne, zależnie od zaawansowania.

Zbiorczy przegląd metod, od leków po zabiegi, znajdziesz w artykule leczenie prostaty. Poszczególne choroby mają też swoje osobne opisy: przerost, zapalenie i rak prostaty.

Jak wygląda życie seksualne przy chorobach prostaty?

Choroby prostaty i ich leczenie mogą wpływać na życie seksualne, ale nie zawsze i nie w takim samym stopniu. Przy przewlekłym zapaleniu zdarza się ból przy wytrysku i obniżony popęd. Niektóre leki stosowane przy rozroście mogą zmniejszać popęd, pogarszać erekcję lub zmieniać wytrysk, a po zabiegach częsty jest wytrysk wsteczny. Po leczeniu raka prostaty zaburzenia erekcji i zmiany wytrysku są jednymi z najczęstszych następstw, a ich ryzyko zależy od rodzaju terapii.

Warto zgłaszać te problemy lekarzowi, ponieważ często można im zaradzić, a dobór leczenia bywa możliwy z uwzględnieniem takich oczekiwań. Zagadnienie erekcji opisujemy osobno w artykule zaburzenia erekcji – przyczyny, diagnostyka i leczenie.

Czy masaż prostaty jest bezpieczny i potrzebny?

Masaż prostaty bywa przedstawiany jako sposób na „oczyszczenie" gruczołu lub leczenie każdego bólu w kroczu. W rzeczywistości jego miejsce w medycynie jest wąskie i ma wyraźne przeciwwskazania. Nie wolno go wykonywać przy ostrym zapaleniu, a niewłaściwie stosowany może zaszkodzić. Zasady, ryzyko i przeciwwskazania omawiamy w artykule masaż prostaty – rola w medycynie, ryzyko i przeciwwskazania.

Czy można zadbać o prostatę?

Nie ma sposobu, który gwarantuje, że prostata pozostanie zdrowa. Ogólne zasady zdrowego stylu życia są jednak korzystne dla całego organizmu i prawdopodobnie sprzyjają także zdrowiu dróg moczowych.

• utrzymuj prawidłową masę ciała, bo otyłość i zaburzenia metaboliczne wiążą się z nasileniem objawów rozrostu,
• ruszaj się regularnie, zwłaszcza jeśli pracujesz siedząc,
• jedz dużo warzyw i owoców, ogranicz przetworzone mięso i nadmiar tłuszczów zwierzęcych,
• ogranicz alkohol i kofeinę, zwłaszcza wieczorem, jeśli dokucza Ci częsta potrzeba oddawania moczu,
• nie pal tytoniu,
• kontroluj cukrzycę i ciśnienie,
• nie wstrzymuj długo moczu i nie ignoruj objawów zakażenia dróg moczowych.

Nie wykazano, by jakikolwiek suplement lub „odżywka na prostatę" zapobiegał chorobom gruczołu krokowego. Wyniki badań nad wyciągami roślinnymi stosowanymi przy rozroście są niespójne, a ich skuteczność ograniczona, więc nie powinny opóźniać wizyty u lekarza ani zastępować leków. Przed ich użyciem warto zapytać lekarza o możliwe interakcje.

Czy warto robić badania kontrolne bez objawów?

To zagadnienie, w którym nie ma jednej prostej odpowiedzi. Badanie PSA może wykryć raka we wczesnym stadium, ale bywa też podwyższone bez raka i może prowadzić do dalszej diagnostyki, a czasem do leczenia zmian, które nigdy nie sprawiłyby problemów. Dlatego decyzję o badaniach przesiewowych warto podjąć wspólnie z lekarzem, po omówieniu korzyści i wad.

Rozmowę o badaniach kontrolnych zaleca się szczególnie mężczyznom po pięćdziesiątce, a przy raku prostaty u ojca lub brata, a także w innych grupach podwyższonego ryzyka, ustalonych z lekarzem, wcześniej. Szczegółowo opisujemy to w artykule badanie prostaty.

Najczęstsze mity o prostacie

• „Przerost prostaty zamienia się w raka." Nie. To dwie odrębne choroby, choć mogą występować jednocześnie.
• „Zapalenie prostaty bierze się z siedzenia na zimnym." Przyczyną są najczęściej bakterie lub, w postaci przewlekłej, złożone mechanizmy z udziałem mięśni dna miednicy i układu nerwowego, a nie wychłodzenie.
• „Rzadkie lub częste współżycie powoduje choroby prostaty." Nie ma takiego dowodu w przypadku rozrostu.
• „Brak objawów oznacza zdrową prostatę." Wczesny rak często nie boli i nie daje dolegliwości.
• „Podwyższone PSA to rak." Wzrost może mieć wiele przyczyn, m.in. rozrost, zapalenie lub zakażenie dróg moczowych.
• „Suplementy na prostatę zapobiegają chorobom." Brak na to wiarygodnych dowodów.

Przegląd artykułów o prostacie

Poniżej zebraliśmy wszystkie opracowania z tego działu, aby łatwiej znaleźć potrzebne informacje.

• Przerost prostaty – objawy, rozpoznanie i leczenie łagodnego rozrostu.
• Badanie prostaty – PSA, badanie przez odbyt, USG i biopsja.
• Zapalenie prostaty – objawy, rodzaje i leczenie.
• Rak prostaty – objawy, rozpoznanie i leczenie.
• Leczenie prostaty – jak postępuje się w poszczególnych chorobach.
• Masaż prostaty – rola w medycynie, ryzyko i przeciwwskazania.
• Zwężenie cewki moczowej – przyczyny, objawy i leczenie.