Objawy chorej tarczycy – niedoczynność i nadczynność

Objawy chorej tarczycy zależą od tego, czy gruczoł pracuje zbyt wolno (niedoczynność), czy zbyt intensywnie (nadczynność). Przy niedoczynności typowe są zmęczenie, senność, nadwaga, uczucie zimna, suchość skóry i zaparcia, a przy nadczynności – kołatanie serca, drażliwość, drżenie rąk, nadmierna potliwość i chudnięcie mimo dobrego apetytu.

Choroby tarczycy są częste, zwłaszcza u kobiet, a ich objawy bywają niespecyficzne i łatwo je przypisać stresowi, przepracowaniu lub wiekowi. Rozpoznanie opiera się na prostych badaniach krwi, a leczenie jest dziś skuteczne i w większości przypadków pozwala wrócić do normalnego życia.

Co robi tarczyca i jak się psuje?

Tarczyca to niewielki gruczoł w kształcie motyla, położony z przodu szyi, poniżej krtani. Produkuje hormony – tyroksynę (T4) i trijodotyroninę (T3) – które regulują tempo przemiany materii: wpływają na pracę serca, temperaturę ciała, trawienie, nastrój, wzrost u dzieci i funkcjonowanie układu nerwowego. Pracą tarczycy steruje przysadka mózgowa, wydzielając hormon TSH (tyreotropinę).

Choroby tarczycy mogą polegać na zaburzeniu wydzielania hormonów (niedoczynność lub nadczynność), na jej powiększeniu (wole), na obecności guzków albo na stanie zapalnym. Wiele z nich ma podłoże autoimmunologiczne, czyli układ odpornościowy atakuje własną tkankę gruczołu. Do wytwarzania hormonów potrzebny jest jod, o którym piszemy w artykule o mikroelementach.

Jakie są objawy niedoczynności tarczycy?

Niedoczynność tarczycy rozwija się powoli, zwykle przez miesiące lub lata, dlatego jej objawy narastają niepostrzeżenie. Metabolizm zwalnia, a organizm działa jakby „na oszczędnym biegu".

Najczęściej występują:

• zmęczenie, senność, osłabienie, spowolnienie myślenia i pogorszenie pamięci;
• przyrost masy ciała lub trudności z jej zmniejszeniem mimo niezmienionej diety;
• nadwrażliwość na zimno;
• sucha, szorstka skóra, łamliwe paznokcie, matowe i wypadające włosy;
• zaparcia;
• spowolnienie czynności serca, a czasem podwyższony cholesterol;
• obrzęk twarzy, chrypka, obrzęki powiek;
• obniżony nastrój, drażliwość, czasem objawy podobne do depresji;
• bóle mięśni i stawów, drętwienie rąk;
• zaburzenia miesiączkowania i kłopoty z zajściem w ciążę.

Takie objawy nie są swoiste. Zmęczenie czy przyrost masy ciała mają wiele innych przyczyn, dlatego bez badania krwi nie można stwierdzić niedoczynności tarczycy. Powiązania z innymi stanami opisujemy w artykułach o zaparciach, wysokim cholesterolu, depresji i wypadaniu włosów, bo niedoczynność tarczycy bywa jedną z przyczyn każdego z tych problemów.

Najczęstsze przyczyny niedoczynności

W Polsce i w innych krajach, gdzie jodu w diecie jest dość, najczęstszą przyczyną niedoczynności jest choroba Hashimoto, czyli przewlekłe autoimmunologiczne zapalenie tarczycy. Inne przyczyny to usunięcie tarczycy lub leczenie jodem promieniotwórczym, napromienianie szyi, niektóre leki (na przykład zawierające jod w dużych ilościach lub lit), a także rzadziej wady wrodzone czy choroby przysadki. Ciężki niedobór jodu również prowadzi do niedoczynności, choć w naszym kraju dzięki jodowaniu soli jest dziś rzadszy.

Jakie są objawy nadczynności tarczycy?

Nadczynność tarczycy oznacza nadmiar hormonów, który przyspiesza przemianę materii. Objawy zwykle pojawiają się szybciej niż w niedoczynności i bywają dla chorego bardziej uciążliwe.

• kołatanie serca, przyspieszony lub nieregularny puls, czasem migotanie przedsionków;
• drażliwość, niepokój, drżenie rąk, trudności z koncentracją;
• nadmierna potliwość i nietolerancja ciepła;
• chudnięcie mimo prawidłowego lub zwiększonego apetytu;
• częste, luźne stolce lub biegunka;
• zaburzenia snu i osłabienie mięśni, zwłaszcza ud i ramion;
• cieńsze, wypadające włosy, ciepła i wilgotna skóra;
• skrócenie lub zanik miesiączek, zmniejszenie libido.

Uporczywe kołatanie, przyspieszone tętno i problemy ze snem to kolejny powód, by zbadać tarczycę, zanim sięgnie się po środki uspokajające.

Przyczyny nadczynności

Najczęstszą przyczyną jest choroba Gravesa-Basedowa, w której przeciwciała stymulują tarczycę do nadmiernej produkcji hormonów. Może jej towarzyszyć charakterystyczna zmiana w oczach: wytrzeszcz, uczucie piasku pod powiekami, łzawienie, a czasem podwójne widzenie (orbitopatia tarczycowa). Inne przyczyny to wole guzkowe z autonomicznie czynnymi guzkami, zapalenia tarczycy z przejściowym uwalnianiem hormonów oraz nadmierne przyjmowanie jodu lub hormonów tarczycy. Nadczynność może wywołać również nadmiar jodu, na przykład ze środków kontrastowych lub niektórych leków.

Czy objawy tarczycy u kobiet i mężczyzn są takie same?

Objawy są podobne, ale choroby tarczycy znacznie częściej rozpoznaje się u kobiet. U kobiet zaburzenia hormonalne tarczycy mogą dawać dodatkowo nieregularne lub obfite miesiączki, trudności z zajściem w ciążę i nasilone objawy w okresie okołomenopauzalnym, które łatwo pomylić z menopauzą. Szersze omówienie znajdziesz w artykule o nieregularnych miesiączkach.

U mężczyzn objawy bywają niespecyficzne: spadek energii, obniżone libido, zaburzenia nastroju, problemy z erekcją. Dlatego również tutaj warto rozważyć oznaczenie TSH, jeśli dolegliwości utrzymują się i nie mają innego wyjaśnienia. U osób starszych niedoczynność bywa mylona z naturalnym starzeniem się, a nadczynność może objawiać się głównie arytmią i chudnięciem.

Powiększona tarczyca i guzki – co to znaczy?

Powiększenie tarczycy, czyli wole, może wystąpić przy prawidłowej, zbyt niskiej lub zbyt wysokiej czynności gruczołu. Niekiedy powoduje uczucie ucisku w gardle, trudności w połykaniu, chrypkę, a duże wole także duszność. Zaobserwowanie guzka na szyi nie musi więc oznaczać nowotworu.

Guzki tarczycy są bardzo częste, a zdecydowana większość z nich jest łagodna. Wykrywa się je często przypadkiem podczas USG szyi. Ocenia się ich wygląd w USG, a niektóre – zależnie od cech – wymagają biopsji cienkoigłowej, aby ustalić, czy komórki są łagodne. Rak tarczycy należy do nowotworów o względnie dobrym rokowaniu, szczególnie przy wczesnym wykryciu, ale każdy podejrzany guzek trzeba ocenić. Szybko rosnący guzek, twarda masa na szyi, uporczywa chrypka lub powiększone węzły chłonne to powody do szybkiej konsultacji.

Jakie badania wykonać przy podejrzeniu choroby tarczycy?

Podstawowym badaniem jest oznaczenie TSH we krwi. To najczulszy wskaźnik pracy tarczycy: przy niedoczynności jest zwykle podwyższone, a przy nadczynności obniżone. Jeśli wynik wykracza poza zakres referencyjny, lekarz zleca zwykle oznaczenie hormonów wolnych: fT4 i, w razie potrzeby, fT3.

Badanie	Do czego służy
TSH	badanie przesiewowe i podstawowe; wskazuje, czy tarczyca pracuje prawidłowo
fT4, fT3	potwierdzają i oceniają stopień niedoczynności lub nadczynności
Przeciwciała anty-TPO i anty-TG	wskazują na autoimmunologiczne zapalenie tarczycy (Hashimoto)
Przeciwciała anty-TSHR (TRAb)	pomagają rozpoznać chorobę Gravesa-Basedowa
USG tarczycy	wielkość, struktura, guzki
Biopsja cienkoigłowa, scyntygrafia	ocena wybranych guzków i przyczyny nadczynności

Zakresy referencyjne zależą od laboratorium i metody, a u kobiet w ciąży są inne niż poza ciążą, więc wynik trzeba czytać zgodnie z normą podaną na wyniku. Wpływ na wyniki mogą mieć niektóre leki oraz biotyna (witamina B7) przyjmowana w suplementach, która może zafałszować wyniki części testów. Jeśli ją stosujesz, powiedz o tym lekarzowi i laboratorium przed pobraniem krwi.

Jak się przygotować do badania?

TSH oznacza się o dowolnej porze, choć wartość zmienia się w ciągu doby i bywa najwyższa nocą i rano. Jeśli przyjmujesz lewotyroksynę, lekarz może zalecić pobranie krwi przed zażyciem tabletki. Wyniki mogą zmieniać się przy ciężkiej chorobie ogólnej, dlatego badanie najlepiej wykonać, gdy czujesz się względnie zdrowy.

Czy niedoczynność tarczycy jest groźna i da się ją wyleczyć?

Niedoczynność tarczycy, jeśli jest nieleczona, może prowadzić do podwyższenia cholesterolu, niedokrwistości, bradykardii, zaburzeń płodności, a w skrajnych przypadkach do zagrażającej życiu śpiączki hipometabolicznej. Dzięki leczeniu hormonalnym jest jednak dobrze kontrolowana, choć zazwyczaj przewlekła.

Standardowym leczeniem jest uzupełnianie brakującego hormonu preparatem lewotyroksyny. Dawkę dobiera lekarz indywidualnie na podstawie TSH, masy ciała, wieku i chorób współistniejących, a kontrole wykonuje się początkowo co kilka tygodni, potem rzadziej. Lek przyjmuje się zwykle rano na czczo, z wodą, w odstępie od posiłku i od niektórych preparatów, na przykład z wapniem, żelazem czy magnezem, które zmniejszają jego wchłanianie.

Jak leczy się nadczynność tarczycy?

Leczenie nadczynności zależy od przyczyny, wieku, nasilenia objawów i planów dotyczących ciąży. Do wyboru są trzy główne metody: leki hamujące produkcję hormonów (tyreostatyki), leczenie jodem promieniotwórczym oraz operacja usunięcia tarczycy.

• Tyreostatyki (na przykład tiamazol) zmniejszają produkcję hormonów, ale wymagają kontroli, bo rzadko mogą wywołać groźne działania niepożądane, takie jak zaburzenia krwi lub uszkodzenie wątroby. Gorączka z bólem gardła w trakcie leczenia to sygnał do pilnej kontroli.
• Jod promieniotwórczy niszczy część komórek tarczycy; często prowadzi do późniejszej niedoczynności, wymagającej stałego uzupełniania hormonów.
• Operacja bywa wskazana przy dużym wolu, podejrzeniu raka lub niemożności zastosowania innych metod.

Objawy takie jak kołatanie serca i drżenie rąk można szybko złagodzić lekami z grupy beta-adrenolityków, przepisanymi przez lekarza. Orbitopatia tarczycowa wymaga często opieki okulisty i endokrynologa; pomaga zaprzestanie palenia tytoniu.

Czy dieta, suplementy i zioła pomagają na tarczycę?

Dieta nie zastąpi leczenia, ale ma znaczenie pomocnicze. Do prawidłowej pracy tarczycy potrzebny jest jod, który najlepiej pozyskiwać z soli jodowanej, ryb morskich i nabiału, a także selen i żelazo. Nie należy jednak stosować dużych dawek jodu ani preparatów z wodorostami, bo nadmiar jodu może wywołać zarówno nadczynność, jak i niedoczynność, a u chorych na Hashimoto nasilić stan zapalny.

Dowody na korzyść diet eliminacyjnych, na przykład bezglutenowej, u wszystkich osób z chorobą Hashimoto są ograniczone. Zalecana jest po prostu zbilansowana dieta, a odchudzanie warto prowadzić rozsądnie i bez diet-cud. Suplementy selenu bywają stosowane, ale dowody na ich skuteczność w ogólnej populacji są niejednoznaczne, a nadmiar selenu szkodzi. O suplementacji, ziołach „na tarczycę" i preparatach reklamowanych jako „leczące" Hashimoto lub Gravesa-Basedowa należy zawsze rozmawiać z lekarzem. Żadne zioło nie wyleczy chorób tarczycy.

Tarczyca w ciąży i przy planowaniu ciąży

Hormony tarczycy są ważne dla rozwoju mózgu płodu, zwłaszcza w pierwszym trymestrze, kiedy dziecko nie ma jeszcze własnej tarczycy. Dlatego nieleczona niedoczynność może zwiększać ryzyko powikłań, a nadczynność również wymaga ścisłej kontroli. Kobiety leczące się na tarczycę powinny omówić ciążę z lekarzem, zanim do niej dojdzie, ponieważ dawkę leku trzeba często zwiększyć już na początku ciąży.

Więcej o przygotowaniu do ciąży opisujemy w artykule o planowaniu ciąży. Zaburzenia pracy tarczycy bywają też jedną z przyczyn trudności z poczęciem, o czym piszemy w tekście o niepłodności. Po porodzie może wystąpić poporodowe zapalenie tarczycy, przejściowo dające objawy nadczynności, a potem niedoczynności.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza rodzinnego lub endokrynologa warto zgłosić się, jeśli:

• od dłuższego czasu masz niewyjaśnione zmęczenie, zmiany masy ciała, nietolerancję zimna lub ciepła, kołatanie serca lub zaburzenia miesiączkowania;
• zauważasz powiększenie szyi lub guzek;
• w rodzinie występowały choroby tarczycy, a Ty masz objawy;
• planujesz ciążę albo jesteś w ciąży i masz chorobę tarczycy lub objawy z nią związane;
• pojawiła się utrzymująca się chrypka, trudności w połykaniu albo uczucie ucisku na szyi.

Pilnej pomocy wymagają: bardzo szybkie lub nieregularne bicie serca z dusznością lub bólem w klatce piersiowej, wysoka gorączka z pobudzeniem, wymiotami lub splątaniem u osoby z nadczynnością (może to być przełom tarczycowy), oraz skrajna senność, spadek temperatury ciała, bardzo wolne tętno lub utrata przytomności u osoby z niedoczynnością. W takich sytuacjach trzeba wezwać pogotowie. Szybkie pogorszenie widzenia lub podwójne widzenie przy wytrzeszczu także wymaga niezwłocznej konsultacji.