Zespół jelita drażliwego: objawy, rozpoznanie i leczenie

Zespół jelita drażliwego (IBS) to czynnościowe zaburzenie jelit: powoduje nawracający ból brzucha i zmiany rytmu wypróżnień, a mimo to w badaniach nie widać w jelicie stanu zapalnego, owrzodzeń ani guza. Dolegliwości są prawdziwe i potrafią utrudniać życie, ale choroba nie niszczy jelit i nie zwiększa ryzyka raka jelita grubego. Nie ma jednego leku, który „leczy" IBS raz na zawsze, natomiast objawy da się w większości przypadków skutecznie złagodzić.

Z zespołem jelita drażliwego zmaga się wyraźna część populacji, częściej kobiety, a objawy zaczynają się zwykle w młodym lub średnim wieku. Odsetki podawane w różnych krajach i badaniach się różnią, dlatego nie ma sensu cytować jednej „pewnej" wartości. Poniżej opisujemy objawy, rozpoznanie, leczenie dietetyczne, farmakologiczne i psychologiczne oraz sygnały, które nie pasują do IBS.

Jakie są objawy zespołu jelita drażliwego?

Najważniejszym objawem jest ból lub dyskomfort w jamie brzusznej związany z oddawaniem stolca: często słabnie lub mija po wypróżnieniu, a jego pojawienie się zbiega się ze zmianą częstości albo wyglądu stolca. Towarzyszą mu zwykle wzdęcia, uczucie rozpierania, nadmierne oddawanie gazów i poczucie niepełnego wypróżnienia. Czasem w stolcu widać śluz.

Dolegliwości mają przebieg falujący: są tygodnie spokoju i okresy nasilenia, często po stresie, infekcji, zmianie diety lub podróży. Wiele osób zgłasza też zmęczenie, bóle głowy, zgagę, bóle mięśni czy problemy ze snem. Nie są one częścią definicji choroby, ale często z nią współistnieją.

Jakie są rodzaje IBS?

W zależności od przeważającego objawu wyróżnia się kilka postaci zespołu jelita drażliwego. Dla leczenia jest to ważne, bo inaczej postępuje się, gdy dominują zaparcia, a inaczej przy biegunkach.

• IBS z przewagą zaparć – twarde, grudkowate stolce, rzadkie wypróżnienia, wysiłek przy oddawaniu stolca,
• IBS z przewagą biegunek – luźne lub wodniste stolce, nagłe parcie, często rano lub po posiłku,
• IBS mieszany – okresy zaparć przeplatają się z biegunkami,
• IBS niesklasyfikowany – objawy nie pasują wyraźnie do żadnej z pozostałych postaci.

Postać choroby może się z czasem zmieniać. U jednej osoby w ciągu lat zaparcia ustępują miejsca biegunkom lub odwrotnie, dlatego dobór leczenia bywa elastyczny.

Skąd się bierze zespół jelita drażliwego?

Jedna, ustalona przyczyna nie jest znana. Uważa się, że znaczenie ma kilka czynników naraz: nadwrażliwość jelita na rozciąganie i bodźce, zaburzona współpraca jelit z mózgiem (tak zwana oś jelito–mózg), zmiany składu bakterii jelitowych, nieprawidłowa szybkość pasażu treści oraz niewielki, przewlekły wzrost pobudliwości układu nerwowego jelita.

U części osób objawy zaczynają się po przebytej infekcji żołądkowo-jelitowej. Rodzinne występowanie sugeruje pewne podłoże dziedziczne, ale także wpływ wzorców zachowań i jedzenia w rodzinie. Sprzyjać mogą również trudne doświadczenia życiowe, przewlekły stres i zaburzenia lękowe.

Czy stres powoduje IBS?

Stres nie jest przyczyną w prostym sensie, ale często nasila objawy, bo jelita „odpowiadają" na emocje przez układ nerwowy. Z drugiej strony przewlekłe dolegliwości same obniżają nastrój i sprzyjają lękowi, więc koło się zamyka. Jeśli towarzyszy temu stały smutek, utrata zainteresowań i zmęczenie, przeczytaj o objawach depresji.

Nie oznacza to, że IBS jest „wymyślony" ani „tylko nerwowy". Zmiany czynności jelita można zmierzyć, a leczenie obejmuje także metody zwyczajnie medyczne, a nie tylko relaksację.

Jak rozpoznaje się zespół jelita drażliwego?

Rozpoznanie opiera się głównie na wywiadzie i na wykluczeniu innych chorób podstawowymi badaniami. Lekarz pyta o charakter bólu, rytm wypróżnień, wygląd stolca i czas trwania objawów. Według stosowanych obecnie kryteriów ból powinien występować co najmniej raz w tygodniu przez ostatnie trzy miesiące, a pierwsze objawy pojawiły się wcześniej, zwykle przynajmniej pół roku wcześniej.

Jakie badania się zleca?

Zwykle wykonuje się morfologię, oznaczenie wskaźników zapalnych (np. OB lub CRP) i badanie w kierunku celiakii. Czasem oznacza się też kalprotektynę w stolcu, która pomaga odróżnić IBS od nieswoistych chorób zapalnych jelit (patrz zapalenie jelit). U niektórych osób sprawdza się nietolerancję laktozy lub inne przyczyny biegunek. Zakres badań zależy od wieku, objawów i wywiadu rodzinnego, więc nie ma jednej listy dla wszystkich.

Kolonoskopia nie jest potrzebna każdemu. Wykonuje się ją przy objawach alarmowych oraz zgodnie z zaleceniami badań przesiewowych, które dotyczą osób po 50. roku życia lub młodszych z obciążonym wywiadem rodzinnym. Wyniki badań laboratoryjnych oceniaj zawsze według zakresów referencyjnych danego laboratorium.

Z czym można pomylić IBS?

Dolegliwości podobne do IBS mogą dawać inne choroby, dlatego nie należy rozpoznawać go samodzielnie. Najczęściej bierze się pod uwagę:

• celiakię, czyli nietolerancję glutenu o podłożu autoimmunologicznym,
• nietolerancję laktozy lub fruktozy,
• nieswoiste choroby zapalne jelit (choroba Leśniowskiego-Crohna, wrzodziejące zapalenie jelita grubego),
• nadmierny rozrost bakterii w jelicie cienkim,
• zaparcia czynnościowe (zaparcia – objawy i przyczyny),
• choroby tarczycy (objawy chorej tarczycy) i inne zaburzenia hormonalne,
• u kobiet – choroby ginekologiczne, w tym endometriozę, która może dawać cykliczny ból i objawy jelitowe.

Jakie objawy alarmowe nie pasują do IBS?

Poniższe sygnały nie są typowe dla zespołu jelita drażliwego i wymagają szybkiej diagnostyki:

• krew w stolcu lub czarne, smoliste stolce,
• niezamierzona utrata masy ciała,
• niedokrwistość stwierdzona w badaniach,
• gorączka,
• biegunki budzące w nocy,
• nasilający się ból, zwłaszcza gdy pojawił się dopiero po 50. roku życia,
• rak jelita grubego, celiakia lub nieswoista choroba zapalna jelit u najbliższych krewnych,
• wyczuwalny guz w jamie brzusznej lub trudności z połykaniem.

Silny ból brzucha z wymiotami, twardym brzuchem lub niemożnością oddania gazów i stolca to stan nagły – trzeba wezwać pomoc (112).

Jak wygląda leczenie zespołu jelita drażliwego?

Leczenie dobiera się do dominujących objawów i zwykle łączy kilka metod: zmianę nawyków, dietę, leki oraz wsparcie psychologiczne. Celem jest zmniejszenie dolegliwości i powrót do normalnego życia, a nie całkowite zniknięcie wszystkich objawów. Pierwszym krokiem jest zwykle wyjaśnienie, że choroba nie jest niebezpieczna – samo to bywa dla pacjenta dużą ulgą.

Efekty ocenia się po kilku tygodniach. Jeśli jakaś metoda nie pomaga, nie ma powodu stosować jej bez końca; lepiej zmienić plan razem z lekarzem lub dietetykiem.

Jak ułożyć dietę przy IBS?

Nie istnieje jedna dieta dobra dla wszystkich. Warto prowadzić dziennik objawów i jedzenia przez 2–4 tygodnie, by wychwycić konkretne wyzwalacze. Pomocne bywają regularne, niezbyt obfite posiłki, spokojne jedzenie i ograniczenie tłustych potraw, nadmiaru kawy, alkoholu oraz napojów gazowanych. Pomijanie posiłków i jedzenie „w biegu" zwykle nasila objawy.

Przy zaparciach i wzdęciach często stosuje się błonnik rozpuszczalny, na przykład łuski nasion babki płesznik, wprowadzany stopniowo i z odpowiednią ilością płynów. Więcej o rodzajach włókna znajdziesz w artykule co to jest błonnik. Błonnik nierozpuszczalny, jak otręby pszenne, u części osób nasila ból i wzdęcia, więc nie należy go zwiększać gwałtownie.

Na czym polega dieta low FODMAP?

FODMAP to fermentujące węglowodany, które w jelicie są intensywnie rozkładane przez bakterie i wytwarzają gazy oraz ściągają wodę. Znajdują się m.in. w cebuli, czosnku, części owoców, roślinach strączkowych, mleku z laktozą i słodzikach typu poliole. Dieta o niskiej zawartości FODMAP zmniejsza objawy u części chorych.

To dieta czasowa. Trwa kilka tygodni ścisłego ograniczenia, potem następuje stopniowe wprowadzanie poszczególnych grup produktów, aby ustalić, które szkodzą. Najlepiej prowadzić ją z dietetykiem, bo długotrwałe, rygorystyczne stosowanie zubaża jadłospis i niekorzystnie wpływa na florę jelitową. Dieta bez glutenu nie jest zalecana wszystkim; przed jej wprowadzeniem trzeba wykluczyć celiakię, bo odstawienie glutenu zafałszuje wyniki badań.

Jakie leki stosuje się w IBS?

Dobór leków zależy od objawów i powinien wynikać z konsultacji lekarskiej. Nie podajemy dawek. Stosuje się między innymi:

• leki rozkurczowe przy bólu i skurczach,
• loperamid lub inne leki przeciwbiegunkowe w IBS z biegunką (szerzej w artykule biegunka – przyczyny i leczenie),
• łagodne środki przeczyszczające osmotyczne przy zaparciach (zaparcia – leczenie),
• w uporczywym bólu – małe dawki niektórych leków przeciwdepresyjnych, które działają na nadwrażliwość jelita niezależnie od wpływu na nastrój,
• w wybranych przypadkach leki wpływające na receptory w jelitach lub antybiotyk działający miejscowo w jelicie, przepisywany przez lekarza.

Leki przeciwdepresyjne w IBS nie oznaczają, że ktoś ma depresję; ich działanie przeciwbólowe na jelito dotyczy dawek zwykle niższych niż w leczeniu depresji, a przepisuje je lekarz. Leków przeciwbólowych z grupy opioidów należy unikać, bo nasilają zaparcia.

Czy zioła, olejek miętowy i probiotyki pomagają?

Olejek z mięty pieprzowej w kapsułkach dojelitowych w niektórych badaniach zmniejszał ból i wzdęcia, ale może nasilać zgagę i nie jest dla wszystkich. Napary z mięty, kopru włoskiego czy rumianku bywają przyjemne i łagodzą dyskomfort, ale ich skuteczność jest słabo udokumentowana; o rumianku przeczytasz w artykule rumianek – właściwości i przeciwwskazania.

Probiotyki mają ograniczone i niejednoznaczne dowody; skuteczność zależy od konkretnego szczepu. Jeśli ktoś ich próbuje, rozsądnie jest ocenić efekt po kilku tygodniach i odstawić preparat, jeśli poprawy brak. W ciąży, w czasie karmienia oraz przy przyjmowaniu leków na stałe nie stosuje się ziół i preparatów ziołowych bez porozumienia z lekarzem lub farmaceutą.

Psychoterapia i praca ze stresem

Terapia poznawczo-behawioralna i hipnoterapia ukierunkowana na jelita mają udokumentowaną skuteczność, szczególnie gdy objawy są uporczywe i nie ustępują po diecie i lekach. Nie znaczy to, że dolegliwości są „w głowie" – chodzi o wpływ na oś jelito–mózg i na sposób radzenia sobie z objawami.

Pomagają też regularna aktywność fizyczna, wystarczająca ilość snu i techniki relaksacyjne, takie jak oddychanie przeponowe czy ćwiczenia uważności. Aktywność w umiarkowanej dawce, na przykład szybki spacer kilka razy w tygodniu, bywa zaskakująco skuteczna w łagodzeniu wzdęć i zaparć.

Jak radzić sobie z wzdęciami przy IBS?

Wzdęcia są jednym z najbardziej uciążliwych objawów. Pomagają: wolniejsze jedzenie, ograniczenie napojów gazowanych i gumy do żucia, ruch po posiłku, ciepły okład na brzuch i identyfikacja produktów wyzwalających. Szczegółowe wskazówki znajdziesz w artykule o domowych sposobach na wzdęcia.

Czy IBS to choroba na całe życie?

Zwykle ma charakter przewlekły i nawracający, ale nie jest groźny dla życia i nie prowadzi do powikłań takich jak niedrożność czy rak jelita. Wiele osób po ustaleniu własnych wyzwalaczy i dobraniu leczenia osiąga długie okresy dobrego samopoczucia. U części objawy z wiekiem słabną.

Nawroty są częste, więc zamiast liczyć na jednorazowe „wyleczenie", lepiej mieć plan: wiedzieć, co zadziałało ostatnio, co robić przy zaostrzeniu i kiedy wrócić do lekarza. Warto też wiedzieć, że przy IBS badania w kierunku raka jelita grubego wykonuje się według tych samych zasad co u osób bez IBS.

Jakie pytania warto zadać lekarzowi?

• Jaka postać IBS najlepiej pasuje do moich objawów?
• Czy potrzebuję dodatkowych badań, na przykład w kierunku celiakii lub kolonoskopii?
• Jakie zmiany w diecie wprowadzić od razu i czy warto skorzystać z pomocy dietetyka?
• Jaki lek wybrać na ból, zaparcia lub biegunkę i jak długo go stosować?
• Jakie objawy będą powodem do ponownej wizyty?

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza warto zgłosić się, gdy dolegliwości jelitowe utrzymują się dłużej niż kilka tygodni, utrudniają codzienne funkcjonowanie lub zmieniły charakter. Szczególnie pilnie należy to zrobić przy objawach alarmowych opisanych wyżej: krwi w stolcu, chudnięciu, gorączce, niedokrwistości, biegunkach nocnych lub bólu, który zaczął się dopiero po 50. roku życia.