Objawy chorób trzustki: ból, tłuste stolce, żółtaczka

Objawy chorób trzustki to najczęściej ból w górnej części brzucha, często promieniujący do pleców, nudności, tłuste i cuchnące stolce, chudnięcie oraz żółtaczka. Trzustka leży głęboko w nadbrzuszu, za żołądkiem, i pełni dwie role: wytwarza enzymy trawienne, rozkładające tłuszcze, białka i węglowodany, oraz hormony regulujące poziom cukru we krwi, przede wszystkim insulinę. Gdy jest chora, dolegliwości bywają niespecyficzne i długo mylone z problemami żołądka.

Do najczęstszych chorób tego narządu należą ostre i przewlekłe zapalenie trzustki, torbiele oraz nowotwory. Każda z nich daje nieco inny obraz i jest leczona zupełnie inaczej. W artykule wyjaśniamy, jak je rozpoznać, jakie badania się wykonuje, co zmienić w stylu życia i kiedy trzeba pilnie jechać do szpitala.

Do czego służy trzustka i jak jest zbudowana?

Trzustka to gruczoł długości kilkunastu centymetrów, położony poprzecznie w głębi jamy brzusznej, między żołądkiem a kręgosłupem, w sąsiedztwie dwunastnicy, dróg żółciowych i śledziony. Jej większa część wytwarza sok trzustkowy z enzymami (lipaza, amylaza, proteazy), który trafia przewodem do dwunastnicy. Mniejsza część, tzw. wyspy trzustkowe, produkuje hormony: insulinę i glukagon.

Ta budowa tłumaczy, dlaczego choroby trzustki dają dwa rodzaje zaburzeń: trawienne (niedostateczne trawienie tłuszczów) i hormonalne (nieprawidłowy poziom cukru). Sąsiedztwo dróg żółciowych sprawia też, że kamica żółciowa i choroby wątroby wchodzą w grę przy zapaleniu trzustki; o samym narządzie możesz przeczytać w artykule wątroba – budowa, funkcje i choroby.

Jakie są objawy ostrego zapalenia trzustki?

Typowy jest silny, uporczywy ból w górnej części brzucha, nierzadko promieniujący do pleców „jak pas". Zwykle narasta w ciągu kilku godzin i nie mija po zmianie pozycji, choć niektórzy odczuwają ulgę w pozycji siedzącej z pochyleniem do przodu. Towarzyszą mu nudności, wymioty niedające ulgi, wzdęcie brzucha, a często także gorączka i przyspieszone tętno. Przy cięższym przebiegu może spaść ciśnienie, pojawić się duszność i odwodnienie.

Ostre zapalenie trzustki jest stanem wymagającym leczenia w szpitalu. Zwykle obejmuje ono nawadnianie, leczenie bólu, ścisłą obserwację chorego, a przy kamicy – usunięcie jej przyczyny. Większość przypadków ma łagodny przebieg, ale ciężka postać może prowadzić do martwicy trzustki, niewydolności narządów i bywa zagrożeniem życia.

Co powoduje zapalenie trzustki?

Do najczęstszych przyczyn ostrego zapalenia należą kamienie w drogach żółciowych, które zatykają ujście przewodu trzustkowego, oraz nadużywanie alkoholu. Rzadziej winne są bardzo wysokie stężenie triglicerydów we krwi, niektóre leki, urazy, zabiegi na drogach żółciowych, wysokie stężenie wapnia, a w części przypadków przyczyny nie udaje się ustalić.

Znaczenie mają też zakażenia, choroby autoimmunologiczne i uwarunkowania genetyczne, głównie w przewlekłym zapaleniu. Osoby po przebytym ostrym zapaleniu powinny omówić z lekarzem, co było przyczyną, bo to determinuje zapobieganie nawrotom. Wysokie stężenie tłuszczów we krwi opisuje artykuł cholesterol – normy i lipidogram.

Jak objawia się przewlekłe zapalenie trzustki?

To długotrwały, postępujący stan zapalny, który stopniowo niszczy tkankę gruczołu i zastępuje ją blizną. Podstawowym objawem jest nawracający lub stały ból w nadbrzuszu, często nasilający się po posiłkach. Z czasem, w miarę utraty funkcji narządu, pojawiają się:

• biegunki tłuszczowe – obfite, jasne, cuchnące stolce, które trudno spłukać, bo zawierają niestrawiony tłuszcz,
• chudnięcie mimo prawidłowego apetytu,
• wzdęcia i uczucie pełności,
• niedobory witamin rozpuszczalnych w tłuszczach (A, D, E, K), w tym witaminy D – więcej w artykule witaminy rozpuszczalne w tłuszczach,
• w późniejszym okresie cukrzyca, wynikająca z niedoboru insuliny.

Najczęstszą przyczyną jest długotrwałe nadużywanie alkoholu, ale znaczenie mają też palenie tytoniu, czynniki genetyczne i choroby autoimmunologiczne. Palenie i alkohol przyspieszają postęp choroby. Ból może z czasem słabnąć, ale to nie oznacza poprawy – bywa to skutek utraty funkcji narządu.

Jak odróżnić ból trzustki od bólu żołądka lub wątroby?

Ból trzustkowy jest zwykle umiejscowiony w nadbrzuszu pośrodku lub lekko po lewej stronie, promieniuje do pleców i często narasta po posiłku, zwłaszcza tłustym. Ból żołądka (choroba wrzodowa, refluks) bywa związany z głodem lub zgagą i poprawia się po lekach zmniejszających kwaśność. Ból z drogi żółciowej to częściej prawe podżebrze, kolka po posiłku.

Samodzielne odróżnienie nie jest pewne, bo objawy się nakładają. Dlatego uporczywy ból w nadbrzuszu, zwłaszcza z chudnięciem, wymiotami lub żółtaczką, zawsze wymaga oceny lekarskiej i badań. Przy dolegliwościach żołądkowo-jelitowych o innym charakterze pomocne mogą być artykuły o zapaleniu jelit i wzdęciach.

Dlaczego choroby trzustki są trudne do rozpoznania?

Trzustka leży za żołądkiem, w głębi jamy brzusznej, więc wczesne zmiany często nie dają wyraźnych sygnałów, a ją samą trudno zbadać palpacyjnie. Ból w nadbrzuszu i nudności mogą kojarzyć się z chorobą wrzodową, refluksem czy zespołem jelita drażliwego, dlatego diagnostyka wymaga badań dodatkowych.

Jakie badania się wykonuje?

• Badania krwi – w ostrym zapaleniu oznacza się aktywność enzymów trzustkowych (lipazy, amylazy), a także wskaźniki zapalne, czynność wątroby i nerek, stężenie glukozy, wapnia i triglicerydów.
• USG jamy brzusznej – pierwsze, proste badanie; ocenia też pęcherzyk żółciowy i drogi żółciowe, ale trzustka bywa przesłonięta gazami.
• Tomografia komputerowa i rezonans magnetyczny – dokładniej obrazują trzustkę, powikłania zapalenia, torbiele i guzy.
• Ultrasonografia endoskopowa – badanie od środka przewodu pokarmowego, bardzo czułe, pozwala też pobrać wycinek.
• Badanie stolca – w przewlekłym zapaleniu ocenia się enzym trzustkowy elastazę, który wskazuje na niewydolność zewnątrzwydzielniczą.

Wyniki enzymów i innych badań zawsze interpretuje się według zakresów referencyjnych konkretnego laboratorium i w kontekście objawów; sam podwyższony wynik nie rozstrzyga o rozpoznaniu.

Nowotwór trzustki – na co zwracać uwagę?

Rak trzustki długo rozwija się bez wyraźnych objawów, co utrudnia wczesne wykrycie. Niepokojące sygnały to:

• żółtaczka, czyli zażółcenie skóry i białkówek oczu, ciemny mocz i jasne stolce, czasem ze świądem skóry,
• uporczywy ból w nadbrzuszu lub plecach, nasilający się w nocy lub w pozycji leżącej,
• niezamierzona utrata masy ciała i brak apetytu,
• nowo rozpoznana cukrzyca u osoby starszej, zwłaszcza z chudnięciem,
• tłuste, jasne stolce, nudności i wczesne uczucie sytości.

Każdy z tych objawów może mieć wiele innych, częściej niegroźnych przyczyn, ale żaden nie powinien być odkładany na później. Do czynników ryzyka należą palenie papierosów, przewlekłe zapalenie trzustki, otyłość, cukrzyca oraz rodzinne występowanie nowotworów trzustki. Leczenie zależy od zaawansowania; w części przypadków możliwa jest operacja, w innych stosuje się chemioterapię i leczenie wspomagające. Rokowanie zależy od stopnia zaawansowania w chwili rozpoznania, dlatego szybka diagnostyka ma znaczenie.

Czym są torbiele trzustki?

To zbiorniki płynu w obrębie trzustki lub wokół niej. Mogą powstać po zapaleniu (tzw. torbiele rzekome) albo mieć inne pochodzenie, w tym nowotworowe. Małe, bezobjawowe zmiany często wykrywa się przypadkiem w badaniach obrazowych; część z nich wymaga jedynie obserwacji, inne – dalszej diagnostyki lub leczenia. Dopiero lekarz na podstawie wyglądu zmiany, jej wielkości, objawów i badań decyduje o postępowaniu.

Jak trzustka wiąże się z cukrzycą?

Komórki trzustki wytwarzają insulinę, dlatego choroby tego narządu mogą prowadzić do zaburzeń gospodarki cukrowej. Przewlekłe zapalenie, a także rozległe uszkodzenie po ciężkim ostrym zapaleniu czy operacji, mogą wywołać tzw. cukrzycę trzustkopochodną. Wymaga ona leczenia i kontroli glikemii, często również uzupełniania enzymów trawiennych.

Nie każda cukrzyca ma jednak związek z chorobą trzustki: typowa cukrzyca typu 2 ma inne podłoże i wynika głównie z insulinooporności i stylu życia, a cukrzyca typu 1 z autoimmunologicznego uszkodzenia komórek wytwarzających insulinę. Pojawienie się cukrzycy u osoby po pięćdziesiątce, szczególnie z chudnięciem, warto zawsze skonsultować, czy nie ma ukrytej przyczyny.

Jak leczy się choroby trzustki?

Leczenie zależy od rozpoznania. W ostrym zapaleniu podstawą jest hospitalizacja: nawadnianie, leczenie przeciwbólowe, wczesne żywienie doustne, jeśli stan na to pozwala, a w razie kamicy usunięcie kamieni lub pęcherzyka żółciowego. W cięższych przypadkach potrzebna jest intensywna terapia.

W przewlekłym zapaleniu zaleca się całkowitą rezygnację z alkoholu i papierosów, leczenie bólu, a przy niewydolności trzustki przyjmowanie enzymów trawiennych do posiłków (dobiera je lekarz) oraz suplementację niedoborów. Czasem stosuje się zabiegi endoskopowe lub operacje. W nowotworach leczenie ustala zespół onkologiczny: operacja, chemioterapia, a w niektórych sytuacjach radioterapia i leczenie objawowe.

Co jeść przy chorobie trzustki?

W ostrym zapaleniu żywienie ustala szpital. Po wyzdrowieniu i w przewlekłym zapaleniu zaleca się regularne, niewielkie posiłki, zróżnicowaną dietę, a tłuszcz nie powinien być całkowicie eliminowany, bo to prowadzi do niedoborów i chudnięcia; zwykle dobiera się go do tolerancji i działania enzymów. Całkowicie należy unikać alkoholu. Przy cukrzycy trzustkopochodnej dieta jest dostosowana do poziomu glukozy.

Nie ma jednej „diety trzustkowej" dla wszystkich, a zalecenia dobiera lekarz lub dietetyk kliniczny. Ogólne zasady zdrowego jadłospisu opisuje artykuł o zdrowym odżywianiu.

Jak dbać o trzustkę i zmniejszyć ryzyko jej chorób?

Nie ma suplementu ani diety, które „oczyszczą" lub „odnowią" trzustkę. Realne znaczenie mają:

• unikanie nadmiernego picia alkoholu (a po przebytym zapaleniu zwykle całkowita abstynencja),
• niepalenie,
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała i regularny ruch,
• leczenie kamicy pęcherzyka żółciowego, gdy daje objawy,
• kontrola stężenia tłuszczów we krwi, zwłaszcza triglicerydów,
• rozsądne stosowanie leków i uzgadnianie nowych z lekarzem.

Hasła o „oczyszczaniu" narządów wewnętrznych omawiamy w artykule oczyszczanie organizmu z toksyn – fakty i mity.

Kiedy zgłosić się do lekarza lub wezwać pomoc?

Pilnej pomocy wymaga silny ból brzucha, który nie ustępuje, zwłaszcza z wymiotami, gorączką, przyspieszonym tętnem, dusznością, zawrotami głowy lub zasłabnięciem – wezwij pogotowie (112) lub zgłoś się na szpitalny oddział ratunkowy. Szybkiej oceny wymaga także żółtaczka, bo może wskazywać na zatkanie dróg żółciowych.

Planowej wizyty wymagają nawracające bóle nadbrzusza, tłuste biegunki, chudnięcie bez przyczyny, nowo rozpoznana cukrzyca z objawami ogólnymi oraz utrzymujące się nudności. Nie czekaj, aż dolegliwości „same przejdą", jeśli trwają tygodniami lub narastają.

Jakie pytania warto zadać lekarzowi?

• Jaka jest prawdopodobna przyczyna moich dolegliwości i jakie badania je potwierdzą?
• Czy potrzebne jest badanie obrazowe lub endoskopowe?
• Czy muszę całkowicie zrezygnować z alkoholu i na jak długo?
• Czy będę potrzebować enzymów trawiennych albo kontroli poziomu cukru?
• Jakie objawy mają skłonić mnie do pilnej wizyty lub jazdy do szpitala?