Biegunka – przyczyny, nawadnianie, leczenie i kiedy iść do lekarza

Biegunka to oddawanie luźnych lub wodnistych stolców, zwykle co najmniej trzy razy w ciągu doby. Najczęściej jest objawem infekcji jelit i mija samoistnie w ciągu kilku dni. Głównym zagrożeniem nie jest sama biegunka, lecz utrata wody i soli mineralnych, czyli odwodnienie, które szczególnie szybko rozwija się u małych dzieci i osób starszych.

W tym artykule wyjaśniamy, skąd bierze się biegunka, jak ją przeczekać w domu, czym nawadniać, co jeść i kiedy konieczna jest wizyta u lekarza. Omawiamy też biegunkę u dzieci, seniorów, w ciąży i po antybiotyku oraz sytuacje, w których wskazana jest diagnostyka, bo za luźnymi stolcami stoi choroba przewlekła.

Co to jest biegunka i jak ją odróżnić od zwykłej zmiany rytmu wypróżnień?

Biegunka oznacza zwiększoną liczbę wypróżnień (zwykle trzy lub więcej na dobę) z oddawaniem stolców o zmniejszonej konsystencji: papkowatych albo płynnych. Sama jedna luźniejsza porcja po bogatym posiłku biegunką nie jest. Liczy się zmiana w stosunku do własnej normy, bo rytm wypróżnień bywa bardzo różny u różnych osób.

Biegunka jest objawem, a nie osobną chorobą. Jelita w ten sposób mogą pozbywać się drobnoustrojów, reagować na lek, na nietolerowany pokarm albo na przewlekły stan zapalny. Dlatego ważniejsze od samego faktu jej wystąpienia jest to, jak długo trwa i z jakimi objawami się łączy.

Biegunka ostra, przedłużająca się i przewlekła – jak długo trwa?

Biegunka ostra trwa do 14 dni, a najczęściej kilka dni. Przewlekła utrzymuje się dłużej niż cztery tygodnie. Okres pośredni nazywa się biegunką przedłużającą się. Od tego podziału zależy postępowanie.

Biegunka ostra jest zwykle infekcyjna i wystarcza nawadnianie oraz lekka dieta. Biegunka przewlekła ma inne przyczyny niż zwykła infekcja i zawsze wymaga diagnostyki. Nie warto tygodniami leczyć jej na własną rękę ani przypisywać „wrażliwemu żołądkowi".

Jakie są najczęstsze przyczyny biegunki?

Do najczęstszych przyczyn należą infekcje wirusowe, zatrucia pokarmowe, leki i nietolerancje pokarmowe. Rzadziej za biegunką stoją choroby przewlekłe jelit, trzustki lub tarczycy. Poniżej zestawienie najważniejszych przyczyn.

• Infekcje wirusowe (norowirusy, rotawirusy) – zdecydowanie najczęstsza przyczyna ostrej biegunki; zakażenie łatwo się przenosi między domownikami i w placówkach dla dzieci.
• Zakażenia bakteryjne i zatrucia pokarmowe – po zjedzeniu niedogotowanego mięsa, jaj, nieświeżych potraw lub źle przechowywanej żywności. Objawy pojawiają się od kilku godzin do kilku dni po posiłku.
• Pasożyty – w praktyce częściej po podróżach lub po piciu niepewnej wody; zwykle dają biegunkę przedłużającą się.
• Leki – przede wszystkim antybiotyki, ale także niektóre leki na cukrzycę, preparaty z magnezem czy środki przeczyszczające używane bez potrzeby.
• Nietolerancje i nadwrażliwości pokarmowe – nietolerancja laktozy, nadmiar fruktozy lub słodzików typu poliole (sorbitol, ksylitol), a także celiakia.
• Zespół jelita drażliwego – nawracające biegunki z bólem brzucha, bez zmian zapalnych w jelicie.
• Nieswoiste choroby zapalne jelit – choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego, często z krwią i śluzem w stolcu.
• Inne choroby – nadczynność tarczycy, choroby trzustki, rzadziej nowotwory jelita.

Jak odróżnić biegunkę wirusową od bakteryjnej?

Na podstawie samych objawów nie da się tego pewnie rozstrzygnąć. Biegunka wirusowa jest zwykle wodnista, często z nudnościami i wymiotami, i mija w ciągu kilku dni. Biegunka bakteryjna częściej wiąże się z wyższą gorączką, silniejszym bólem brzucha, a czasem z krwią lub śluzem w stolcu.

Jeśli stolce są krwiste, gorączka jest wysoka, a objawy narastają zamiast słabnąć, lekarz może zlecić badanie kału. Rutynowo nie robi się go przy każdej krótkiej biegunce, bo wynik rzadko zmienia leczenie.

Co robić przy biegunce w pierwszej kolejności?

Najważniejsze jest uzupełnianie płynów i soli mineralnych oraz powrót do lekkiego jedzenia. Leki zatrzymujące biegunkę są dodatkiem, nie podstawą. Postępowanie krok po kroku:

1. Zacznij pić płyn nawadniający małymi łykami, często, także gdy pojawiają się wymioty.
2. Gdy mdłości miną, wróć do jedzenia lekkostrawnych posiłków w małych porcjach.
3. Obserwuj ilość moczu, pragnienie i samopoczucie – to najlepsze wskaźniki nawodnienia.
4. Myj ręce po każdej wizycie w toalecie, by nie zarazić domowników.
5. Jeśli biegunka nie słabnie po 2–3 dniach lub pojawiają się objawy alarmowe, skontaktuj się z lekarzem.

Czym nawadniać się przy biegunce?

Najlepszym wyborem są doustne płyny nawadniające dostępne w aptekach, o odpowiednio dobranym składzie wody, glukozy i elektrolitów, przygotowywane dokładnie według ulotki. Woda i herbata uzupełniają objętość, ale nie zastępują utraconych soli. Duże ilości słodkich napojów i soków mogą biegunkę nasilić, bo cukier ciągnie wodę do światła jelita.

Pij małymi porcjami, ale często. Po wymiotach dobrym sposobem jest podawanie płynu łyżeczką co kilka minut, także dziecku. Nawet jeśli część wypije się z powrotem, zwykle wystarcza to do nawodnienia. Napoje izotoniczne dla sportowców i domowe „mikstury" z solą i cukrem nie mają przewidywalnego składu, więc lepiej sięgnąć po preparat z apteki.

Co jeść podczas biegunki, a czego unikać?

Nie ma potrzeby głodzenia. Wczesny powrót do jedzenia skraca dolegliwości i sprzyja regeneracji jelit. Najlepiej tolerowane są lekkostrawne produkty: sucharki, ryż, kleik, gotowane ziemniaki, banany, chude gotowane mięso i zupa jarzynowa. Posiłki powinny być małe, ale częste.

Zwykle dobrze tolerowane	Lepiej ograniczyć na kilka dni
Sucharki, pieczywo jasne, kleik, ryż	Alkohol
Gotowane ziemniaki, marchew, dynia	Potrawy smażone i bardzo tłuste
Banany, jabłko pieczone lub utarte	Ostre przyprawy
Chude gotowane mięso i ryby	Słodycze, słodzone napoje, soki w dużej ilości
Zupa jarzynowa, chude buliony	Surowe warzywa i owoce w dużych porcjach, rośliny strączkowe

Mleko bywa gorzej tolerowane, bo jelito chwilowo gorzej trawi laktozę, ale nie trzeba go całkowicie wykluczać; dobrze znoszone bywają fermentowane napoje mleczne. Osoby, które zastanawiają się, jak włókno pokarmowe wpływa na stolec, znajdą więcej w artykule co to jest błonnik. Przy biegunce błonnik rozpuszczalny (np. w jabłku czy banane) bywa lepiej tolerowany niż nierozpuszczalny z otrębów.

Czy można brać leki na biegunkę?

U dorosłych doraźnie można zastosować loperamid, który zwalnia ruchy jelit, ale tylko w biegunce wodnistej, bez gorączki i bez krwi w stolcu. Nie wolno go stosować przy krwistej biegunce, wysokiej gorączce, silnym bólu brzucha ani gdy biegunka pojawiła się po antybiotyku, ponieważ zatrzymanie treści w jelicie może pogorszyć przebieg zakażenia. U małych dzieci loperamid stosuje się wyłącznie na zalecenie lekarza.

Inne środki dostępne bez recepty, na przykład węgiel czy preparaty wiążące wodę, mają ograniczone dowody skuteczności. Węgiel może dodatkowo wiązać leki przyjmowane w tym samym czasie. Dawkowanie zawsze sprawdzaj w ulotce lub zapytaj farmaceutę.

Czy antybiotyk pomaga na biegunkę?

W większości biegunek nie. Antybiotyki nie działają na wirusy, a nawet w infekcjach bakteryjnych często organizm radzi sobie samodzielnie. Lekarz decyduje o antybiotyku tylko w wybranych sytuacjach, na przykład przy ciężkim przebiegu, u osób z obniżoną odpornością lub po potwierdzeniu konkretnego drobnoustroju. Leków tej grupy nie bierze się na własną rękę, także „z zapasów" po poprzedniej chorobie.

Czy probiotyki pomagają na biegunkę?

Niektóre szczepy probiotyków w badaniach nieznacznie skracały trwanie biegunki infekcyjnej u dzieci i zmniejszały ryzyko biegunki po antybiotyku. Efekt jest jednak umiarkowany, zależy od konkretnego szczepu, a wyniki badań bywają niejednoznaczne. Probiotyk nie zastępuje nawadniania.

U osób ciężko chorych, z bardzo obniżoną odpornością lub z wprowadzonymi cewnikami naczyniowymi probiotyki mogą być ryzykowne, dlatego użycie ich warto skonsultować z lekarzem. Nie wymieniamy tu konkretnych preparatów, bo skład i szczepy powinny być dobrane do sytuacji.

Czy zioła i domowe sposoby pomagają na biegunkę?

Tradycyjnie stosuje się napary z rumianku czy mięty, ciepłą herbatę, kleik ryżowy lub dietę z jabłek. Takie napoje mogą być przyjemne i uzupełniają płyny, ale nie zastępują płynu nawadniającego, a dowody na ich działanie przeciwbiegunkowe są ograniczone. O ziołach możesz poczytać w artykułach o rumianku i imbirze.

Uważaj na zioła o działaniu przeczyszczającym, które przy biegunce zaszkodzą. W ciąży, w czasie karmienia, u małych dzieci i przy lekach na stałe nie stosuj ziół bez porozumienia z lekarzem lub farmaceutą.

Biegunka u niemowląt i małych dzieci

U niemowląt i małych dzieci odwodnienie rozwija się szybko, dlatego nie wolno zwlekać. Dziecko karmione piersią powinno być karmione nadal, a płyn nawadniający podaje się dodatkowo, w małych porcjach, łyżeczką lub strzykawką. Nie podaje się dziecku leków zatrzymujących biegunkę bez zalecenia lekarza.

Niepokojące objawy odwodnienia u dziecka to senność i apatia, brak łez podczas płaczu, suche usta i język, wklęśnięte ciemiączko, mała ilość moczu (suche pieluchy przez kilka godzin) i odmowa picia. Gorączka u niemowlęcia poniżej trzech miesięcy wymaga pilnej oceny lekarskiej.

Przed częścią ciężkich biegunek, wywołanych rotawirusami, można dziecko zaszczepić. Ogólne informacje o kalendarzu i bezpieczeństwie szczepień znajdziesz w artykule szczepienia dzieci, a szczegóły szczepienia przeciw rotawirusom ustal z pediatrą.

Biegunka u osób starszych i w chorobach przewlekłych

U seniorów odwodnienie bywa mniej wyraźne: zamiast pragnienia pojawia się osłabienie, splątanie, zawroty głowy i spadek ciśnienia. Biegunka może też zaburzać działanie leków, zwłaszcza na nadciśnienie, cukrzycę czy moczopędnych, i nasilać problemy z nerkami (patrz objawy chorób nerek). Dlatego u osób starszych i przewlekle chorych zwlekanie z wizytą jest ryzykowne.

Jeżeli przyjmujesz leki moczopędne, na nadciśnienie albo na cukrzycę, a masz biegunkę z wymiotami i nie możesz pić, zapytaj lekarza, czy leki trzeba czasowo zmodyfikować. Nie odstawiaj ich samodzielnie.

Biegunka w ciąży

Przyczyny są zwykle takie same jak u innych osób, ale ryzyko odwodnienia jest większe. Nawadniaj się płynem z apteki, jedz lekkostrawnie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli biegunka trwa dłużej niż dzień lub dwa, towarzyszy jej gorączka, krew w stolcu, silny ból brzucha lub skurcze macicy. Zasady żywienia w tym okresie opisuje artykuł dieta w ciąży.

Biegunka po antybiotyku – co robić?

Luźne stolce pojawiają się u części osób w trakcie lub tuż po antybiotykoterapii, bo lek zaburza skład bakterii jelitowych. Zwykle są łagodne i mijają po zakończeniu leczenia. Jeżeli jednak biegunka jest nasilona, trwa, towarzyszą jej gorączka i ból brzucha, albo pojawiła się nawet kilka tygodni po zakończeniu kuracji, trzeba zgłosić się do lekarza.

Podejrzewa się wtedy zakażenie bakterią Clostridioides difficile, które wymaga badania i swoistego leczenia. Nie stosuj w tej sytuacji loperamidu na własną rękę i nie przerywaj antybiotyku bez porozumienia z lekarzem.

Biegunka podróżnych – jak jej zapobiegać?

Pojawia się zwykle w pierwszych dniach pobytu w krajach o gorszych warunkach sanitarnych i jest najczęściej bakteryjna. Mija zazwyczaj po kilku dniach. Zapobiegają jej: mycie rąk, picie wody butelkowanej lub przegotowanej, unikanie lodu w napojach, surowych warzyw i owoców, które nie dają się samodzielnie obrać, oraz potraw serwowanych na zimno ze źródeł o niepewnej jakości.

Leczenie jest takie samo jak przy innych biegunkach: nawadnianie i lekka dieta. Jeśli biegunka z gorączką lub krwią w stolcu trwa, a także po powrocie z podróży nie mija, trzeba zgłosić się do lekarza.

Jak zapobiegać zakażeniom jelit?

Najskuteczniejsze są podstawowe zasady higieny:

• mycie rąk wodą z mydłem po toalecie, po zmianie pieluchy i przed jedzeniem,
• dokładna obróbka cieplna mięsa, drobiu i jaj,
• przechowywanie żywności w lodówce i niepozostawianie potraw długo w temperaturze pokojowej,
• oddzielanie surowego mięsa od gotowych potraw i używanie osobnych desek,
• niedopuszczanie osoby chorej do przygotowywania posiłków innym,
• dezynfekcja powierzchni w łazience po chorobie, bo norowirusy łatwo się rozprzestrzeniają.

Kiedy biegunka jest objawem choroby przewlekłej?

Gdy luźne stolce trwają ponad cztery tygodnie, nawracają miesiącami albo towarzyszą im inne objawy, trzeba szukać przyczyny. W grę wchodzą na przykład zapalenie jelit (szerzej w artykule zapalenie jelit), zespół jelita drażliwego (zespół jelita drażliwego), celiakia, nietolerancja laktozy, choroby trzustki z tłustymi stolcami (objawy chorób trzustki) lub nadczynność tarczycy (objawy chorej tarczycy).

Lekarz zwykle zleca morfologię, wskaźniki zapalne, badania w kierunku celiakii, badanie kału (w tym kalprotektynę, pomagającą odróżnić stan zapalny od zaburzeń czynnościowych), a przy niepokojących objawach kolonoskopię. Czasem pytanie o nawrotową biegunkę na przemian z zaparciami prowadzi do rozpoznania zaburzeń czynnościowych.

Kiedy iść do lekarza z biegunką?

Zgłoś się do lekarza, jeśli:

• biegunka trwa dłużej niż 2–3 dni, nasila się lub nawraca,
• w stolcu jest krew, śluz albo jest on czarny i smolisty,
• masz wysoką gorączkę lub silny, narastający ból brzucha,
• biegunka pojawiła się po antybiotyku, po pobycie w szpitalu lub po podróży do odległych krajów,
• chudniesz, masz biegunki nocne lub dolegliwości trwające tygodniami,
• jesteś w ciąży, jesteś osobą starszą, chorujesz przewlekle lub masz obniżoną odporność,
• biegunkę ma małe dziecko.

Pilnie wezwij pomoc (112) przy objawach silnego odwodnienia: bardzo mała ilość moczu lub jej brak, zawroty głowy i omdlenia, splątanie, zapadnięte oczy, szybkie tętno, niemożność picia z powodu wymiotów, a u niemowląt wyraźna apatia i brak łez. Na pilną pomoc wskazuje też bardzo silny ból i twardy, wzdęty brzuch.

Jakie pytania warto zadać lekarzowi?

Przed wizytą zanotuj, od kiedy trwa biegunka, ile razy na dobę oddajesz stolec, jak on wygląda (krew, śluz, tłuszcz), jakie leki i suplementy przyjmujesz, czy niedawno stosowałeś antybiotyk, czy podróżowałeś i czy ktoś z domowników też choruje. Takie informacje często pozwalają ustalić przyczynę bez dużej diagnostyki.

Warto zapytać: jakie badania są potrzebne, czy mogę kontynuować przyjmowanie leków na stałe, kiedy wrócić do pracy lub szkoły oraz jakie objawy będą powodem do pilnego kontaktu.