Zaparcia u dzieci: przyczyny, objawy i jak im pomóc

Zaparcia u dzieci to bardzo częsty problem: stolec jest twardy, suchy i trudny do oddania, a wypróżnienia bywają rzadsze niż zwykle lub bolesne. U zdecydowanej większości dzieci nie ma za tym żadnej choroby. Mówi się wtedy o zaparciach czynnościowych. Zwykle dają się dobrze leczyć, ale wymagają cierpliwości i właściwego rozpoznania, bo nieleczone potrafią się utrwalić na miesiące, a nawet lata.

Ogólne informacje o zaparciach znajdziesz w artykule Zaparcia – objawy, przyczyny i kiedy iść do lekarza oraz w opisie leczenia osób dorosłych: Zaparcia – leczenie: dieta, domowe sposoby i środki przeczyszczające. U dzieci obowiązują jednak inne zasady, szczególnie w stosowaniu leków. Poniżej opisujemy, jak rozpoznać zaparcia u niemowlęcia, przedszkolaka i ucznia, co je wywołuje oraz jak pomóc dziecku bez błędów, które pogłębiają problem.

Kiedy mówimy o zaparciach u dziecka, a kiedy to norma?

Liczba wypróżnień nie jest najważniejsza. Zdrowe dziecko może oddawać stolec kilka razy dziennie albo co 2–3 dni, o ile stolec jest miękki i oddawany bez bólu. O zaparciu przemawia raczej to, jak wypróżnienie przebiega, niż jak często do niego dochodzi.

Lekarze posługują się kryteriami rzymskimi, według których zaparcie czynnościowe u dziecka rozpoznaje się, gdy przez co najmniej miesiąc występują co najmniej dwa z poniższych objawów:

• dwa lub mniej wypróżnień w tygodniu,
• co najmniej jeden epizod nietrzymania stolca w tygodniu u dziecka, które już korzysta z toalety,
• zatrzymywanie stolca, czyli wstrzymywanie wypróżnienia, np. prostowanie nóg, napinanie pośladków, chowanie się w kącie,
• bolesne lub twarde stolce,
• duża masa stolca wyczuwalna w odbytnicy,
• stolce tak duże, że mogą zatkać toaletę.

Jak wygląda stolec dziecka z zaparciem?

Typowy stolec przy zaparciu jest twardy, suchy, w postaci kulek lub grudek, albo bardzo duży i szeroki. Może też pojawić się smuga świeżej krwi na stolcu lub papierze toaletowym, zwykle z drobnej szczeliny odbytu. Do oceny kształtu stolca służy skala bristolska, którą opisaliśmy w artykule o zaparciach u dorosłych. Typy 1 i 2, czyli twarde kulki i grudkowata kiełbaska, wskazują na zaparcie.

Jakie są objawy zaparć u dzieci?

Objawy mogą być mniej oczywiste, niż się wydaje. Rodzice często zauważają dopiero ich skutki, a nie samo zaparcie:

• ból i płacz przy wypróżnianiu, wyraźne parcie, unikanie toalety,
• bóle brzucha, wzdęcie, mniejszy apetyt,
• smugi świeżej krwi na stolcu lub papierze,
• zabrudzenia bielizny luźnym stolcem, które bywają mylone z biegunką,
• nawracające zakażenia dróg moczowych lub moczenie, które mogą wynikać z ucisku pełnej odbytnicy na pęcherz,
• zmiany nastroju, rozdrażnienie, wycofanie się dziecka.

Zaparcie z przelewaniem i zabrudzenia bielizny

Przy długim zaleganiu twardych mas w odbytnicy odbytnica rozciąga się, a czucie parcia słabnie. Płynna treść jelitowa może wtedy przeciskać się obok zalegającego stolca i brudzić bieliznę. Dziecko nie robi tego umyślnie, często nawet nie czuje, że to się dzieje. Zjawisko to bywa mylone z biegunką, a „leczenie biegunki" pogłębiłoby zaparcie. Jeśli dziecko ma ciągle brudną bieliznę i jednocześnie rzadko oddaje stolec, zgłoś się do pediatry. Niektóre biegunki opisuje artykuł Biegunka – przyczyny, nawadnianie, leczenie i kiedy iść do lekarza.

Zaparcia u niemowląt – co jest normalne?

Niemowlę karmione piersią może oddawać stolec codziennie lub tylko raz na kilka dni i nadal być zdrowe, jeśli stolec jest miękki, a dziecko dobrze przybiera na wadze. Jeśli maluch napina się, czerwieni i płacze, a stolec jest miękki lub papkowaty, zwykle jest to niedojrzałość koordynacji mięśni, a nie zaparcie. Dzieci uczą się, jak jednocześnie przeć i rozluźniać mięśnie dna miednicy.

Częściej do zaparć dochodzi u dzieci karmionych mlekiem modyfikowanym oraz w okresie rozszerzania diety, gdy do jadłospisu wchodzą nowe produkty, a ilość płynów bywa niewystarczająca. Karmienie piersią zmniejsza ryzyko twardych stolców (więcej o karmieniu w artykule Karmienie piersią – korzyści, początki, problemy i gdzie szukać pomocy). Gdy pojawia się twardy stolec, nie zmieniaj mleka modyfikowanego ani nie rozcieńczaj go samodzielnie. Zmianę mleka zawsze omów z pediatrą.

Skąd się biorą zaparcia u dzieci?

Najczęstszy mechanizm to zatrzymywanie stolca. Raz oddany bolesny stolec sprawia, że dziecko zaczyna się bać kolejnego wypróżnienia i je wstrzymuje. Stolec długo zalegający w jelicie staje się jeszcze twardszy i większy, a to jeszcze bardziej boli. Koło się zamyka. Do zaparć mogą prowadzić:

• nauka korzystania z nocnika lub toalety, zwłaszcza jeśli dziecko jest ponaglane albo odczuwa presję,
• rozpoczęcie przedszkola lub szkoły, niechęć do korzystania z publicznych toalet, brak intymności i pośpiech,
• zmiana diety: przejście z mleka matki na mieszankę, rozszerzanie diety, mało błonnika i płynów, dużo produktów wysoko przetworzonych,
• mała aktywność fizyczna i dużo czasu przed ekranem,
• przebyta choroba z gorączką lub odwodnieniem,
• niektóre leki oraz rzadsze choroby, takie jak niedoczynność tarczycy, celiakia czy zaburzenia neurologiczne,
• uwarunkowania rodzinne, bo zaparcia często występują w jednej rodzinie.

Trzy momenty szczególnie ryzykowne

Zaparcia najczęściej zaczynają się przy trzech zmianach: rozszerzaniu diety w pierwszym roku życia, nauce korzystania z toalety w wieku około 2–4 lat oraz po rozpoczęciu nauki w szkole. Warto wtedy zwrócić uwagę na to, jak dziecko się wypróżnia, i zareagować, zanim zaparcie się utrwali.

Czy zaparcia u dziecka mogą oznaczać chorobę?

Choroba jest przyczyną zaparć u mniejszości dzieci, ale warto znać sygnały, które na nią wskazują. Mogą to być zaparcia od pierwszych tygodni życia lub opóźnione odejście smółki, czyli pierwszych stolców noworodka. Wskazują na nie także słaby przyrost masy ciała, wymioty, wzdęty brzuch, a także nieprawidłowości w okolicy krzyżowej lub osłabienie nóg. Wśród rzadkich przyczyn wymienia się wrodzoną chorobę Hirschsprunga (brak zwojów nerwowych w końcowym odcinku jelita), celiakię, niedoczynność tarczycy, alergię na białka mleka krowiego i choroby rdzenia kręgowego. Rozpoznanie wymaga badań zleconych przez lekarza.

Jak pomóc dziecku z zaparciami?

Skuteczne leczenie opiera się zwykle na trzech elementach: edukacji i oswojeniu toalety, zmianach w diecie oraz, gdy trzeba, na leczeniu farmakologicznym prowadzonym pod kontrolą lekarza. Same zmiany w diecie rzadko wystarczają, gdy zaparcie już się utrwaliło, ale są ważne dla zapobiegania nawrotom.

Oswojenie toalety

To najważniejszy element leczenia. Zachęcaj dziecko do siadania na nocniku lub toalecie na kilka minut po posiłkach, kiedy jelito jest najbardziej aktywne. Zapewnij podparcie stóp (np. stołeczek), spokój i prywatność. Nie karz, nie wyśmiewaj i nie ponaglaj. Nagradzaj próby, a nie tylko efekt. Wypadki w majtkach nie są złośliwością, tylko skutkiem zalegania stolca. Pomocny bywa prosty kalendarz wypróżnień z naklejkami, który zmienia toaletę we wspólny projekt rodzica i dziecka.

Dieta i płyny

Dziecko powinno jeść zróżnicowane produkty z odpowiednią ilością błonnika: warzywa, owoce (na przykład gruszki, śliwki, morele), pieczywo i kasze pełnoziarniste, płatki owsiane, rośliny strączkowe w tolerowanych ilościach. Podstawowym napojem powinna być woda. Mleko krowie w dużych ilościach u małych dzieci może nasilać zaparcia, dlatego warto pilnować rozsądnych porcji. Błonnik i jego źródła opisujemy w artykule Błonnik pokarmowy: co to jest, działanie, źródła i dieta.

U niemowląt poniżej 6. miesiąca życia nie podawaj wody, soków ani ziół bez zalecenia pediatry. Dla starszych dzieci szczególnie przydatne są owoce suszone, jabłka i gruszki, ale w ilościach, które nie powodują wzdęć (sposoby na wzdęcia znajdziesz w artykule Wzdęcia: domowe sposoby, które mają sens, i kiedy iść do lekarza).

Ruch

Codzienna zabawa na świeżym powietrzu i bieganie pobudzają pracę jelit. U niemowląt pomaga delikatne „pedałowanie" nóżkami i masaż brzuszka zgodnie z ruchem wskazówek zegara.

Czy dziecku można podawać leki przeczyszczające?

Tak, ale tylko po konsultacji z lekarzem. Przy utrwalonych zaparciach samo „zjadanie jabłek" często nie wystarcza i potrzebne jest leczenie farmakologiczne. Zwykle przebiega ono w dwóch etapach.

1. Usunięcie zalegającego stolca – w pierwszej fazie lekarz może zalecić silniejsze leczenie, aby opróżnić odbytnicę z twardych mas.
2. Leczenie podtrzymujące – przez dłuższy czas utrzymuje się miękką konsystencję stolca, aby wypróżnienia przestały boleć, a odbytnica wróciła do normalnych rozmiarów i czucia.

Najczęściej stosuje się preparaty osmotyczne, na przykład makrogol lub laktulozę. Dawkę ustala lekarz zależnie od wieku i masy ciała dziecka. Nie wolno kopiować dawkowania dla dorosłych ani używać środków przeznaczonych dla dorosłych. Leczenie bywa długie i trwa miesiącami. Zbyt wczesne odstawienie leku jest częstą przyczyną nawrotów. Środki z tej grupy nie powodują nawyku ani nie „rozleniwiają" jelit, więc obawa przed ich długim stosowaniem nie powinna skłaniać rodziców do przerywania leczenia na własną rękę.

Czego nie robić?

• nie stosuj lewatyw ani czopków „na wszelki wypadek", bez zalecenia lekarza,
• nie podawaj olejów i ziołowych środków przeczyszczających, takich jak senes,
• nie wywołuj wypróżnienia termometrem ani innymi przedmiotami,
• nie karz i nie zawstydzaj dziecka za wypadki,
• nie ograniczaj płynów w obawie przed moczeniem,
• nie zmieniaj mleka modyfikowanego bez porozumienia z lekarzem.

Jak zapobiegać nawrotom?

Zaparcia u dzieci chętnie wracają, zwłaszcza po okresie poprawy, kiedy leczenie zostaje przerwane. Pomaga kilka zasad:

• stała pora wizyty w toalecie po głównych posiłkach,
• dieta z odpowiednią ilością błonnika i płynów,
• codzienna aktywność fizyczna,
• zadbanie o spokojny dostęp do toalety w przedszkolu i szkole,
• szybka reakcja, gdy stolec znów robi się twardy, zanim dziecko zacznie go wstrzymywać,
• stopniowe odstawianie leków zgodnie z zaleceniem lekarza, a nie z dnia na dzień.

Czy zaparcia u dziecka są groźne?

Przy odpowiednim leczeniu zwykle nie. Nieleczone mogą jednak prowadzić do szczeliny odbytu, bólu przy każdym wypróżnieniu, nawracających zakażeń dróg moczowych, nietrzymania stolca, a w skrajnych przypadkach do poważnego rozciągnięcia odbytnicy. Przewlekły ból i wstyd wpływają też na samopoczucie i zachowanie dziecka. Zaparcia mogą też sprzyjać powstawaniu zmian w okolicy odbytu (porównaj hemoroidy – objawy, leczenie domowe i kiedy iść do lekarza), choć u dzieci hemoroidy są rzadkie.

Zaparcia nie powodują „zatrucia organizmu". Złe samopoczucie dziecka wynika z rozciągnięcia jelita i zalegania stolca. Warto o tym pamiętać, gdy ktoś proponuje „oczyszczanie" czy zioła przeczyszczające.

Kiedy z dzieckiem z zaparciami trzeba iść do lekarza?

Skontaktuj się z pediatrą, gdy zaparcia trwają dłużej niż kilka tygodni, nawracają, powodują ból albo plamienie bielizny. Do lekarza warto też zgłosić się przy zaparciu u niemowlęcia poniżej kilku miesięcy życia. Szybkiej oceny wymagają:

• brak odejścia smółki w pierwszych dobach życia lub zaparcia od pierwszych tygodni życia,
• słaby przyrost masy ciała lub chudnięcie,
• wymioty, zwłaszcza żółtozielone, wzdęty twardy brzuch, gorączka,
• większa ilość krwi w stolcu lub stolec z krwią i śluzem (porównaj zapalenie jelit: objawy, przyczyny i leczenie),
• bardzo cienkie, wstęgowate stolce,
• osłabienie nóg, zaburzenia chodzenia lub nieprawidłowości w okolicy kości krzyżowej,
• zaparcia z nietrzymaniem moczu lub nawracającymi zakażeniami dróg moczowych.

Silny ból brzucha z wymiotami albo dziecko apatyczne, wyraźnie chore to wskazanie do pilnej pomocy lekarskiej, a w razie nasilenia objawów do wezwania pogotowia.

Najczęstsze pytania rodziców

Czy dziecko musi chodzić do toalety codziennie?

Nie. Ważniejsze są konsystencja stolca i brak bólu niż częstość. Jeśli stolec jest miękki i bezbolesny, wypróżnienie co dwa–trzy dni nie jest powodem do niepokoju.

Czy zaparcia mijają same?

Przejściowe tak, ale utrwalone zaparcia z zatrzymywaniem stolca zwykle same nie mijają i wymagają świadomego leczenia, często trwającego miesiącami.

Czy dziecko może rosnąć „z tego"?

U wielu dzieci problem słabnie z wiekiem, ale część ma zaparcia do dorosłości. Im szybciej zaparcie zostanie leczone, tym mniejsze ryzyko, że się utrwali.

Podsumowanie

Zaparcia u dziecka najczęściej wynikają z lęku przed bolesnym wypróżnieniem i zatrzymywania stolca, a nie z choroby. Pomaga spokojne oswojenie toalety, dieta z błonnikiem i płynami, ruch oraz, gdy trzeba, leczenie osmotyczne prowadzone przez dłuższy czas pod kontrolą lekarza. Zwróć uwagę na objawy alarmowe, a w razie wątpliwości skontaktuj się z pediatrą.