Zaparcia – leczenie: dieta, domowe sposoby i środki przeczyszczające

Leczenie zaparć zaczyna się od zmiany nawyków: diety, ilości płynów, ruchu i sposobu korzystania z toalety. U większości osób z zaparciami czynnościowymi, czyli niewynikającymi z choroby narządowej, to wystarcza lub przynajmniej wyraźnie pomaga. Jeśli nie, dołącza się środki przeczyszczające dobrane do rodzaju problemu, a w uporczywych przypadkach także leczenie specjalistyczne, takie jak terapia biofeedbackiem czy leki na receptę.

Ten artykuł opisuje sposoby postępowania krok po kroku. O tym, czym są zaparcia, skąd się biorą i które objawy wymagają badań, piszemy w artykule Zaparcia – objawy, przyczyny i kiedy iść do lekarza. Jeśli zaparcia są nowe, towarzyszy im krew w stolcu, utrata masy ciała lub silny ból brzucha, najpierw zgłoś się do lekarza, zamiast leczyć się samodzielnie.

Jak leczyć zaparcia – plan krok po kroku

Kolejność działań ma znaczenie. Najpierw sprawdź, czy przyczyną nie są leki lub choroba, którą trzeba leczyć osobno. Potem wprowadź zmiany w stylu życia i obserwuj efekty przez kilka tygodni. Jelito reaguje wolno, a poprawa po pierwszych dniach bywa niewielka. Dopiero gdy to nie wystarcza, sięgnij po leki, najlepiej po rozmowie z lekarzem lub farmaceutą.

1. Wyklucz przyczyny, którymi trzeba zająć się osobno – przejrzyj z lekarzem przyjmowane leki, a przy objawach alarmowych zrób badania.
2. Popraw dietę i nawodnienie – więcej produktów roślinnych, stopniowo, i regularne picie.
3. Dodaj ruch i uporządkuj nawyki toaletowe – stała pora, odpowiednia pozycja, brak ponaglania.
4. Jeśli to nie wystarcza, dołącz łagodny środek przeczyszczający – zwiększający objętość stolca lub osmotyczny.
5. Przy braku poprawy skonsultuj się z lekarzem – zbadanie czynności dna miednicy, zmiana leku, leczenie specjalistyczne.

Jak zmienić dietę przy zaparciach?

Dieta przy zaparciach powinna być bogata w błonnik, ale wprowadzany stopniowo, i dostarczać odpowiedniej ilości płynów. Błonnik zwiększa objętość stolca i czyni go bardziej miękkim, co ułatwia wypróżnienie. Zmiany diety są podstawą leczenia zaparć czynnościowych, ale nie zawsze wystarczają.

Błonnik pokarmowy

Dorosłym zaleca się zwykle około 25 g błonnika dziennie, a wiele osób spożywa znacznie mniej. Źródła to pełnoziarniste pieczywo i kasze, płatki owsiane, warzywa, owoce, suszone śliwki, rośliny strączkowe i siemię lniane. Wyjaśnienie, czym jest błonnik rozpuszczalny i nierozpuszczalny, oraz tabelę zawartości w produktach znajdziesz w artykule Błonnik pokarmowy: co to jest, działanie, źródła i dieta.

Błonnik wprowadzaj stopniowo, w ciągu 2–3 tygodni. Nagłe zwiększenie jego ilości może nasilić wzdęcia i bóle brzucha. Warto też wiedzieć, że nie każdy rodzaj błonnika pomaga tak samo. U części osób z przewlekłymi zaparciami, zwłaszcza przy bardzo wolnym pasażu jelitowym lub zaburzeniach wypróżniania, duże ilości błonnika mogą pogarszać objawy. Jeśli po kilku tygodniach nie ma poprawy lub czujesz się gorzej, nie zwiększaj dalej ilości błonnika, tylko skonsultuj się z lekarzem.

Płyny

Błonnik działa prawidłowo, gdy organizm jest dobrze nawodniony. Pij regularnie w ciągu dnia: wodę, słabe napary, rozcieńczone soki. Nie ma uniwersalnej ilości „na zaparcia". Ważne, by nie być odwodnionym, a przy zwiększaniu błonnika nieco zwiększyć także ilość płynów. Picie ponad potrzeby nie rozwiąże problemu u osoby, która nie jest odwodniona. Ciepły napój wypity rano na czczo bywa dla wielu osób sygnałem do wypróżnienia, bo pobudza odruch żołądkowo-okrężniczy.

Produkty, które mogą pomagać

Produkt	Jak może działać	Uwagi
Suszone śliwki	błonnik oraz sorbitol działający osmotycznie	w badaniach okazały się pomocne; u niektórych nasilają wzdęcia
Kiwi	błonnik i enzym wpływający na ruchy jelit	kilka badań wskazuje na korzystny wpływ regularnego spożycia
Siemię lniane	śluzy tworzące żel i zatrzymujące wodę w stolcu	zalewaj wodą, pij więcej płynów
Płatki owsiane	błonnik rozpuszczalny (β-glukany)	dobrze tolerowane, także w owsiance na śniadanie
Fermentowane produkty mleczne, probiotyki	wpływ na florę jelitową	dowody niejednoznaczne, efekt zależy od szczepu

Warto ograniczyć produkty, które u niektórych osób nasilają zaparcia: duże ilości białego pieczywa, wyrobów przetworzonych, tłustych potraw, sera żółtego. Nie ma jednak „zakazanych" produktów dla wszystkich. Obserwuj własną reakcję i nie rezygnuj z całych grup produktów bez powodu.

Jakie nawyki toaletowe i ruch pomagają?

Regularny ruch, taki jak spacery, jazda na rowerze czy pływanie, pobudza perystaltykę jelit. Nie trzeba intensywnych treningów, liczy się codzienność. Długie siedzenie i leżenie sprzyjają zaparciom.

Duże znaczenie ma także sposób, w jaki korzystasz z toalety:

• nie odkładaj potrzeby wypróżnienia, bo im częściej ją ignorujesz, tym słabszy staje się odruch,
• wypracuj stałą porę, najlepiej po posiłku (po śniadaniu jelito jest naturalnie bardziej pobudzone), i daj sobie kilka spokojnych minut,
• przyjmij pozycję z lekko uniesionymi kolanami powyżej bioder; pomaga podnóżek pod stopami, który ułatwia rozluźnienie mięśni dna miednicy,
• nie siedź na toalecie długo i nie przyciskaj z całej siły, bo długie parcie sprzyja hemoroidom (hemoroidy – objawy, leczenie domowe i kiedy iść do lekarza),
• unikaj telefonu w toalecie, który wydłuża pobyt.

Technika parcia i masaż brzucha

Prawidłowe parcie nie polega na zaciskaniu się i wstrzymywaniu oddechu. Pochyl się lekko do przodu, oprzyj łokcie na udach, rozluźnij brzuch i wypchnij go lekko do przodu, oddychając spokojnie. Pomaga też delikatny masaż brzucha, wykonywany zgodnie z kierunkiem pracy jelita grubego, czyli po prawej stronie w górę, poprzecznie w lewo i po lewej stronie w dół. Nie jest to metoda o udowodnionej wysokiej skuteczności, ale jest bezpieczna i może przynieść ulgę.

Biofeedback i ćwiczenia dna miednicy

Przy zaburzeniach koordynacji mięśni dna miednicy, czyli dyssynergii, zamiast rozluźnienia podczas parcia dochodzi do zaciśnięcia zwieracza. Takie zaparcia słabo reagują na środki przeczyszczające. Pomocna jest terapia biofeedbackiem prowadzona przez wykwalifikowanego fizjoterapeutę. Uczy ona prawidłowego rozluźniania mięśni, a w badaniach dawała lepsze wyniki niż same leki. Jeśli masz wrażenie, że stolec jest miękki, a mimo to nie możesz go oddać, zapytaj lekarza o takie leczenie.

Jakie są rodzaje środków przeczyszczających?

Leki na zaparcia różnią się mechanizmem działania i profilem bezpieczeństwa. Wiele z nich jest dostępnych bez recepty, ale to nie znaczy, że wszystkie są odpowiednie dla każdego. Poniżej omawiamy grupy leków bez podawania dawek. Dawkę zawsze sprawdź w ulotce lub ustal z lekarzem.

Grupa	Przykłady substancji	Jak działa	Na co uważać
Zwiększające objętość stolca	łuska babki płesznik (psyllium), metyloceluloza, dekstryna pszenna	wiążą wodę, zwiększają masę stolca	trzeba popijać dużą ilością płynu, możliwe wzdęcia
Osmotyczne	makrogole, laktuloza, sole magnezu	zatrzymują wodę w jelicie	laktuloza może wzdymać; magnez ostrożnie przy chorobach nerek
Pobudzające	bisakodyl, pikosiarczan sodu, senes	nasilają perystaltykę i wydzielanie wody	skurcze brzucha, utrata elektrolitów; krótko lub doraźnie
Zmiękczające i miejscowe	dokusat, czopki z glicerolem, wlewki	zmiękczają lub pobudzają odbytnicę	doraźnie, nie na stałe
Na receptę	prukalopryd, linaklotyd, lubiproston i inne	pobudzają motorykę lub wydzielanie płynu	decyduje lekarz, zależnie od rodzaju zaparcia

Preparaty zwiększające objętość stolca

Do tej grupy należą preparaty z łuską nasion babki płesznik (psyllium), metyloceluloza i dekstryna pszenna. Wiążą wodę w jelicie i zwiększają masę stolca. Działają łagodnie, po kilku dniach, nie powodują nawyku. Trzeba je przyjmować z dużą ilością płynu, bo bez niego mogą utrudniać pasaż. U osób ze zwężeniem przełyku lub jelita są przeciwwskazane. U niektórych nasilają wzdęcia. Mogą też zmniejszać wchłanianie leków przyjętych w tym samym czasie, więc zachowaj odstęp, który podaje ulotka.

Środki osmotyczne

Zatrzymują wodę w jelicie, dzięki czemu stolec jest bardziej miękki i objętościowy. To między innymi laktuloza, makrogole (glikol polietylenowy) oraz sole magnezu. Makrogole są jednymi z najlepiej przebadanych i uznawanych za bezpieczne przy dłuższym stosowaniu. Często wymienia się je jako leczenie pierwszego wyboru. Laktuloza może powodować wzdęcia i skurcze brzucha (wskazówki dotyczące wzdęć: Wzdęcia: domowe sposoby, które mają sens, i kiedy iść do lekarza). Preparaty magnezowe należy ostrożnie stosować u osób z chorobami nerek.

Środki pobudzające (stymulujące)

Należą do nich bisakodyl, pikosiarczan sodu oraz związki roślinne zawierające antranoidy, na przykład senes (liść sennej) czy kora kruszyny. Pobudzają perystaltykę i wydzielanie wody. Działają szybko i skutecznie, ale mogą powodować bolesne skurcze, a przy długotrwałym stosowaniu utratę elektrolitów, przede wszystkim potasu. Zaleca się je krótko lub doraźnie. W odniesieniu do ziół z antranoidami obowiązują ograniczenia, między innymi w ciąży, w okresie karmienia piersią i u dzieci. Bez konsultacji z lekarzem ich nie stosuj. Nie należy ich też łączyć z innymi lekami, które obniżają poziom potasu, bez wiedzy lekarza.

Środki zmiękczające i czopki

Dokusat zmiękcza stolec, jednak jego skuteczność w przewlekłych zaparciach jest ograniczona. Czopki z glicerolem i małe wlewki doodbytnicze działają miejscowo i szybko. Przydają się przy kamieniach kałowych lub jednorazowo, gdy stolec zalega w odbytnicy. Nie należy ich stosować na stałe. Dawniej stosowano parafinę ciekłą, ale obecnie raczej się jej nie zaleca ze względu na ryzyko powikłań i zaburzeń wchłaniania witamin rozpuszczalnych w tłuszczach.

Leki przepisywane przez lekarza

Gdy nie pomagają podstawowe środki, lekarz może zdecydować o leku o innym mechanizmie. Przykładem jest prukalopryd (lek pobudzający motorykę jelita) czy linaklotyd i lubiproston (zwiększają wydzielanie płynu do światła jelita). Dostępność i wskazania zależą od przepisów oraz rodzaju zaparcia. Są też preparaty stosowane przy zaparciach wywołanych opioidami, które blokują działanie opioidów w jelicie, a nie osłabiają działania przeciwbólowego. Wybór terapii należy do lekarza.

Czy środki przeczyszczające uzależniają?

Preparaty zwiększające objętość stolca, osmotyczne i zmiękczające nie powodują uzależnienia w sensie fizjologicznym. Przy środkach pobudzających ryzyko „rozleniwienia jelit" przy krótkim stosowaniu jest niewielkie. Długotrwałe, codzienne ich używanie bez nadzoru bywa jednak niewskazane i może zaburzać gospodarkę elektrolitową. Z drugiej strony obawa przed lekami nie powinna prowadzić do cierpienia, bo przewlekłe zaparcia często wymagają regularnego leczenia, tak jak inne choroby przewlekłe. Dobór leku i czasu jego stosowania najlepiej ustalić z lekarzem.

Jak długo trwa leczenie zaparć i kiedy spodziewać się poprawy?

Zmiany diety i nawyków przynoszą efekt zwykle po kilku dniach lub tygodniach, a pełną ocenę można zrobić po 3–4 tygodniach. Preparaty zwiększające objętość stolca działają po kilku dniach, osmotyczne po jednym–dwóch dniach, a pobudzające po kilku godzinach. Przy zaparciach przewlekłych leczenie bywa długie, a nagłe odstawienie leku często kończy się nawrotem. Nie jest to porażka, tylko cecha problemu.

Domowe sposoby na zaparcia – co ma sens, a co nie?

Pomocne bywają łagodne metody: ciepły napój po przebudzeniu, kilka suszonych śliwek, kiwi, siemię lniane zalane wodą, delikatny masaż brzucha, spacer po posiłku. Nie szkodzą, a część ma poparcie w badaniach. Nie mają natomiast uzasadnienia popularne kuracje oczyszczające z płukaniem jelit, głodówkami czy ziołowymi mieszankami przeczyszczającymi o nieznanym składzie. Opisaliśmy je w artykule Oczyszczanie organizmu z toksyn – fakty i mity. Preparaty ziołowe o działaniu przeczyszczającym są po prostu środkami pobudzającymi i niosą te same zagrożenia.

Ayurwedyjska mieszanka owoców, triphala, bywa polecana na zaparcia, ale dowody na jej skuteczność są ograniczone, a jej skład i jakość bywają niejednorodne. Podobnie nie ma wiarygodnych dowodów na działanie oleju rycynowego w zaparciach przewlekłych, a może on wywoływać silne skurcze, dlatego nie zaleca się go stosować na własną rękę. Nie wlewaj do jelit domowych roztworów i nie stosuj lewatyw częściej niż zaleca lekarz.

Częste błędy w leczeniu zaparć

• gwałtowne zwiększenie ilości błonnika bez zwiększenia płynów,
• codzienne sięganie po środek pobudzający zamiast zmiany nawyków,
• ignorowanie potrzeby wypróżnienia „bo nie ma czasu",
• długie siedzenie i parcie na siłę,
• leczenie nowych zaparć po 50. roku życia bez badań,
• przerwanie leczenia zaraz po poprawie.

Leczenie zaparć w szczególnych sytuacjach

Ciąża i karmienie piersią

Zaparcia są w ciąży częste. W pierwszej kolejności zmienia się dietę i nawyki, a leki dobiera się z lekarzem. Część środków uznaje się za bezpieczniejsze, inne, zwłaszcza pobudzające i zioła z antranoidami, ogranicza się. Szczegóły: Zaparcia w ciąży: przyczyny i bezpieczne sposoby radzenia sobie.

Dzieci

Dzieci wymagają innego podejścia: edukacji, odpowiedniej diety i często dłuższego leczenia pod kontrolą lekarza. Dawki leków dla dzieci zależą od wieku i masy ciała, więc nie wolno kopiować dawek dla dorosłych. Zob. Zaparcia u dzieci: przyczyny, objawy i jak im pomóc.

Osoby starsze

U osób starszych częściej przyczyną są leki, mała ruchliwość i choroby współistniejące. Kamienie kałowe zalegające w odbytnicy wymagają usunięcia przez personel medyczny, a nie kolejnych dawek leków doustnych. Warto zwrócić uwagę na odpowiednie nawodnienie, które w tym wieku często bywa zaniedbane.

Zaparcia wywołane lekami

Przy zaparciach po opioidach lub innych lekach zwykle nie odstawia się leku podstawowego, tylko dodaje leczenie wspomagające, na przykład środek osmotyczny, często z pobudzającym. Gdy to nie wystarcza, stosuje się leki blokujące działanie opioidów w jelicie. Decyzję podejmuje lekarz prowadzący.

Zespół jelita drażliwego

Leczenie dostosowuje się do dominujących objawów. Rozpuszczalny błonnik bywa pomocny, ale niektóre produkty mogą nasilać wzdęcia i ból. Więcej w artykule Zespół jelita drażliwego: objawy, rozpoznanie i leczenie.

Hemoroidy i szczeliny odbytu

Przy bólu przy wypróżnianiu lub krwawieniu zmiękczenie stolca jest podstawą leczenia, bo twarde stolce pogłębiają uszkodzenia. Wskazówki dotyczące leczenia samych zmian w okolicy odbytu znajdziesz w artykule Hemoroidy – objawy, leczenie domowe i kiedy iść do lekarza.

Kiedy leczenie domowe nie wystarcza i kiedy iść do lekarza?

Skontaktuj się z lekarzem, jeśli zaparcia trwają dłużej niż kilka tygodni mimo zmian w diecie, stale potrzebujesz środków przeczyszczających, zauważasz krew w stolcu, chudniesz bez powodu lub objawy pojawiły się po 50. roku życia. Pilnie wezwij pomoc, gdy zaparciu towarzyszą silny ból brzucha, wymioty, wzdęty brzuch i brak oddawania gazów, bo może to być niedrożność jelit. W takiej sytuacji nie stosuj środków przeczyszczających.

Gdy leczenie zawodzi, lekarz może zlecić badania oceniające czas pasażu jelitowego i czynność dna miednicy, a także rozważyć leczenie specjalistyczne. Zabiegi chirurgiczne stosuje się tylko w wyjątkowych, starannie wybranych przypadkach.

Pytania, które warto zadać lekarzowi

• Czy któryś z moich leków może nasilać zaparcia i czy da się go zamienić?
• Jaki środek przeczyszczający będzie dla mnie najbezpieczniejszy i jak długo mogę go stosować?
• Czy potrzebne są badania krwi albo kolonoskopia?
• Czy objawy mogą wskazywać na zaburzenia pracy dna miednicy i czy pomoże mi biofeedback?
• Po czym poznam, że leczenie działa i kiedy mam wrócić na kontrolę?

Najczęstsze pytania o leczenie zaparć

Co najszybciej pomaga na zaparcie?

Szybko działają czopki z glicerolem i małe wlewki doodbytnicze oraz środki pobudzające, ale służą do doraźnego użycia. Na dłuższą metę lepiej sprawdzają się dieta, płyny, ruch i łagodne leki osmotyczne.

Czy można stosować środki przeczyszczające codziennie?

Osmotyczne i zwiększające objętość stolca można stosować dłużej, według zaleceń lekarza lub ulotki. Środki pobudzające powinny być stosowane krótko lub doraźnie.

Czy probiotyki pomagają na zaparcia?

Dowody są niejednoznaczne. U niektórych osób niektóre szczepy łagodnie poprawiają rytm wypróżnień, ale efekt zależy od szczepu i nie jest gwarantowany.