Zapalenie jelit: objawy, przyczyny i leczenie

Zapalenie jelit to określenie, pod którym kryją się różne choroby. Najczęściej chodzi o ostre zakażenie jelit, czyli tzw. grypę żołądkową: biegunkę, wymioty i bóle brzucha, które mijają po kilku dniach. Znacznie rzadziej – ale poważniej – dotyczy przewlekłych nieswoistych chorób zapalnych jelit, takich jak choroba Leśniowskiego-Crohna i wrzodziejące zapalenie jelita grubego. Ich przebieg, rokowanie i leczenie są zupełnie inne, dlatego warto je rozróżniać.

Stan zapalny jelit może też wywołać niedokrwienie, niektóre leki, promieniowanie, antybiotyki (przez namnożenie bakterii Clostridioides difficile) i inne rzadsze czynniki. Poniżej omawiamy dwie najważniejsze grupy.

Ostre zapalenie jelit (zakażenie jelitowe)

Skąd się bierze i jakie daje objawy?

Najczęściej wywołują je wirusy, takie jak norowirusy i rotawirusy, rzadziej bakterie (na przykład Salmonella, Campylobacter, E. coli) lub pasożyty. Do zakażenia dochodzi przez zanieczyszczoną żywność lub wodę, brudne ręce i kontakt z osobą chorą. Typowe objawy to biegunka, nudności, wymioty, skurczowe bóle brzucha, czasem gorączka i osłabienie. Wirusowe zakażenia mijają zwykle w ciągu kilku dni. Szerzej o przyczynach i postępowaniu przy samej biegunce piszemy w artykule biegunka – przyczyny i leczenie.

Jak postępować?

Najważniejsze jest nawadnianie, bo największe ryzyko to odwodnienie. Pij małymi porcjami, często; najlepsze są gotowe doustne płyny nawadniające z apteki, które zawierają odpowiednią ilość wody, glukozy i elektrolitów. Gdy wymioty miną, wróć do normalnego jedzenia – nie trzeba głodzić się dłużej niż kilka godzin, a lekkostrawne posiłki są zwykle lepiej tolerowane. Alkohol, bardzo tłuste potrawy i duże ilości słodkich napojów lepiej na razie odłożyć.

Antybiotyki nie są potrzebne w większości zakażeń, a w wirusowych w ogóle nie działają; włącza je lekarz w wybranych przypadkach. Leki hamujące perystaltykę (loperamid) mogą być stosowane doraźnie u dorosłych, ale nie przy gorączce i krwi w stolcu, a u dzieci wyłącznie po zaleceniu lekarza.

Jak się chronić?

• myj ręce po toalecie, przed jedzeniem i przygotowywaniem posiłków,
• przechowuj żywność w odpowiedniej temperaturze, mięso, jaja i drób poddawaj pełnej obróbce cieplnej,
• oddzielaj surowe mięso od innych produktów,
• w czasie choroby nie przygotowuj posiłków innym i unikaj bliskiego kontaktu,
• małe dzieci można zaszczepić przeciw rotawirusom – szczegóły omawia pediatra.

Kiedy do lekarza?

Zgłoś się po pomoc, gdy pojawią się objawy odwodnienia (silne pragnienie, bardzo mała ilość moczu, zawroty głowy, suche usta, u niemowląt brak łez i zapadnięte ciemiączko), biegunka z krwią, wysoka gorączka, silny lub narastający ból brzucha, wymioty uniemożliwiające picie albo biegunka trwająca dłużej niż kilka dni. Szczególnie ostrożni powinni być rodzice niemowląt i małych dzieci, osoby starsze, kobiety w ciąży oraz osoby z chorobami przewlekłymi lub osłabioną odpornością. Biegunka po antybiotykoterapii także wymaga konsultacji.

Nieswoiste choroby zapalne jelit

To przewlekłe choroby, w których układ odpornościowy nieprawidłowo atakuje ścianę jelita. Dokładna przyczyna nie jest znana; rolę odgrywają predyspozycje genetyczne, zaburzona odpowiedź immunologiczna i czynniki środowiskowe, w tym skład flory jelitowej. Najczęściej zaczynają się w młodym wieku, choć mogą ujawnić się później.

• Wrzodziejące zapalenie jelita grubego obejmuje błonę śluzową odbytnicy i jelita grubego w sposób ciągły. Dominują biegunka z krwią i śluzem, parcie na stolec i bóle brzucha.
• Choroba Leśniowskiego-Crohna może dotyczyć każdego odcinka przewodu pokarmowego, najczęściej końcowego odcinka jelita cienkiego i jelita grubego, i obejmuje całą grubość ściany. Objawia się bólem brzucha, biegunką, chudnięciem, zmęczeniem, a czasem przetokami i ropniami okolicy odbytu.

W obu chorobach mogą występować objawy pozajelitowe: bóle stawów, zmiany skórne, zapalenie oczu, a także niedokrwistość i niedobory składników odżywczych. Przebieg jest zwykle falujący, z okresami zaostrzeń i remisji.

Jak się je rozpoznaje?

Podstawą są badania krwi, ocena stanu zapalnego, badanie kału (w tym kalprotektyna, która odróżnia zapalenie od zaburzeń czynnościowych), wykluczenie zakażeń oraz kolonoskopia z pobraniem wycinków. W chorobie Crohna stosuje się też badania obrazowe jelita cienkiego. Przy przewlekłej biegunce, krwi w stolcu, chudnięciu i bólach brzucha trzeba je wykonać, a nie leczyć się domowymi sposobami. Podobne dolegliwości mogą dawać też celiakia i infekcje, a także zespół jelita drażliwego, który – w przeciwieństwie do nieswoistych zapaleń – nie powoduje uszkodzeń błony śluzowej (zobacz zespół jelita drażliwego – leczenie).

Jak się je leczy?

Leczenie prowadzi gastroenterolog i polega na wygaszeniu zapalenia oraz utrzymaniu remisji. Stosuje się różne grupy leków: pochodne kwasu 5-aminosalicylowego (głównie we wrzodziejącym zapaleniu), glikokortykosteroidy w zaostrzeniach, leki immunosupresyjne oraz leki biologiczne i inne leczenie ukierunkowane na mechanizmy zapalenia. Czasem potrzebna jest operacja, na przykład gdy leczenie zawodzi lub pojawiają się powikłania, takie jak zwężenie, przetoka czy ciężki rzut. Leczenie bywa długotrwałe, a regularne kontrole są ważne, także ze względu na zwiększone ryzyko niektórych powikłań, na przykład raka jelita grubego przy wieloletnim przebiegu wrzodziejącego zapalenia.

Dieta nie wywołuje tych chorób ani ich nie leczy, ale może wpływać na samopoczucie. W okresie zaostrzenia część osób lepiej toleruje posiłki lekkostrawne i uboższe w błonnik, a w remisji zwykle zaleca się dietę zróżnicowaną; dobór jest indywidualny i warto skonsultować go z dietetykiem. Nie wolno jednak ograniczać się do „diety na jelita" i rezygnować z leków. Palenie tytoniu pogarsza przebieg choroby Crohna. Informacje o błonniku znajdziesz w tekście co to jest błonnik.

Wrzodziejące zapalenie jelita grubego a choroba Leśniowskiego-Crohna

Cecha	Wrzodziejące zapalenie jelita grubego	Choroba Leśniowskiego-Crohna
Zajęty odcinek	odbytnica i jelito grube, zmiany ciągłe	dowolny odcinek przewodu pokarmowego, zmiany odcinkowe
Głębokość zapalenia	błona śluzowa	cała grubość ściany jelita
Typowe objawy	biegunka z krwią i śluzem, parcie na stolec	ból brzucha, biegunka, chudnięcie, zmiany w okolicy odbytu
Częste powikłania	ciężki rzut, rozdęcie jelita grubego	zwężenia, przetoki, ropnie
Rola operacji	usunięcie jelita grubego może być leczeniem	zabieg nie leczy choroby, bo ta może nawracać

Powikłania pozajelitowe i długotrwałe konsekwencje

Przewlekłe zapalenie może prowadzić do niedokrwistości z niedoboru żelaza, niedoborów witaminy B12 (zwłaszcza po operacjach końcowego odcinka jelita cienkiego), witaminy D i innych składników odżywczych oraz do zaburzeń wzrostu u dzieci. Zwiększa też ryzyko osteoporozy, także z powodu leczenia sterydami. Dlatego pacjenci z nieswoistym zapaleniem jelit wymagają regularnych kontroli, badań krwi i, przy długim przebiegu choroby, okresowej kolonoskopii.

Czym jest biegunka po antybiotyku i zakażenie Clostridioides difficile?

Antybiotyki zaburzają skład flory jelitowej, co może prowadzić do biegunki, zwykle łagodnej. Czasem jednak namnażają się bakterie Clostridioides difficile, które wytwarzają toksyny uszkadzające ścianę jelita. Objawia się to uporczywą, wodnistą biegunką, bólami brzucha i gorączką, a w ciężkich przypadkach groźnym zapaleniem jelita grubego. Do zakażenia dochodzi najczęściej w szpitalu lub po antybiotykoterapii. Rozpoznaje się je badaniem kału, a leczy swoistym antybiotykiem. Biegunka trwająca po kuracji antybiotykowej wymaga konsultacji lekarskiej, a nie leczenia lekami hamującymi perystaltykę.

Inne rodzaje zapalenia jelit

• Niedokrwienne zapalenie jelita grubego – wynika z niedostatecznego ukrwienia jelita, częściej u osób starszych z chorobami naczyń; objawia się nagłym bólem brzucha i krwistą biegunką.
• Mikroskopowe zapalenie jelita grubego – daje przewlekłą wodnistą biegunkę, a zmiany widać dopiero w badaniu mikroskopowym wycinków; częściej u osób starszych.
• Popromienne zapalenie jelit – może wystąpić po radioterapii jamy brzusznej lub miednicy.
• Zapalenie związane z lekami – część leków, zwłaszcza niesteroidowe leki przeciwzapalne, może drażnić błonę śluzową jelit.
• Zapalenie uchyłków – dotyczy wypukleń ściany jelita grubego, daje ból zwykle w lewym dole brzucha, gorączkę i zaburzenia wypróżnień.

Jak odróżnić zapalenie jelit od zespołu jelita drażliwego?

Zespół jelita drażliwego powoduje bóle brzucha, wzdęcia i zmiany rytmu wypróżnień, ale nie uszkadza błony śluzowej i nie daje krwawienia, gorączki ani chudnięcia. W zapaleniu jelit pojawiają się stan zapalny w badaniach, krew w stolcu i często utrata masy ciała. W różnicowaniu pomagają kalprotektyna w kale, badania krwi i kolonoskopia. Jeśli dolegliwości jelitowe trwają długo i nie masz jeszcze rozpoznania, nie traktuj ich jako „nerwów" bez konsultacji lekarskiej. Z kolei zaparcia, które mogą współistnieć z różnymi chorobami jelit, opisuje artykuł Zaparcia – objawy, przyczyny i kiedy iść do lekarza.

Zapalenie jelit u dzieci

U dzieci najczęściej występują ostre zakażenia wirusowe, a największym zagrożeniem jest szybkie odwodnienie, zwłaszcza u niemowląt. Dziecko z biegunką i wymiotami należy nawadniać małymi porcjami doustnego płynu nawadniającego, a przy objawach odwodnienia, krwi w stolcu, wysokiej gorączce lub apatii pilnie zgłosić się do lekarza. Przewlekła biegunka, chudnięcie lub zahamowanie wzrostu u dziecka mogą oznaczać chorobę zapalną jelit lub celiakię i wymagają diagnostyki. Przy zaparciach u dzieci obowiązują inne zasady, opisane w artykule o zaparciach u dzieci.

Zapalenie jelit w ciąży

Ostre zakażenie jelitowe w ciąży wymaga szczególnie uważnego nawadniania i wcześniejszego kontaktu z lekarzem, bo odwodnienie jest niebezpieczne. Kobiety z chorobą zapalną jelit mogą zachodzić w ciążę, a najlepiej, gdy choroba jest w remisji. Leków nie należy odstawiać na własną rękę, bo zaostrzenie bywa groźniejsze dla matki i dziecka niż kontynuacja leczenia. Decyzje podejmuje gastroenterolog razem z ginekologiem.

Czy zapalenie jelit jest zaraźliwe?

Ostre zakażenia jelitowe tak, bo szerzą się drogą pokarmową i przez kontakt z osobą chorą. Zakażony może zarażać przez kilka dni, a norowirusy nawet jeszcze krótko po ustąpieniu objawów. Nieswoiste choroby zapalne jelit nie są zaraźliwe. Nie przenoszą się przez kontakt ani przez jedzenie.

Czy stres i dieta powodują zapalenie jelit?

Stres i niewłaściwa dieta nie są przyczyną nieswoistych chorób zapalnych jelit, choć u niektórych osób stres lub konkretne pokarmy nasilają dolegliwości. W ostrych zapaleniach jelit decydują zakażenia drobnoustrojami, więc znaczenie ma przede wszystkim higiena i bezpieczeństwo żywności. Tłuste lub obfite jedzenie może najwyżej wywołać przejściowe dolegliwości, ale nie powoduje zapalenia jelit.

Wzdęcia i inne niezapalne dolegliwości jelitowe opisuje artykuł o domowych sposobach na wzdęcia.

Co jeść przy zapaleniu jelit?

Dieta zależy od tego, czy chodzi o ostre zakażenie, czy chorobę przewlekłą. W ostrej biegunce najważniejsze są płyny, a jedzenie powinno być lekkostrawne i dobrze tolerowane. W chorobach zapalnych jelit w czasie zaostrzenia zwykle lepiej tolerowane są posiłki mniejsze, częstsze i uboższe w błonnik, a w remisji zaleca się dietę zróżnicowaną. Nie ma jednej „diety na zapalenie jelit" i nie należy rezygnować z wielu grup produktów bez konsultacji z dietetykiem, bo grozi to niedoborami. Przy przewlekłej biegunce lub niedoborach lekarz może zalecić suplementację, na przykład żelaza czy witaminy B12.

Kiedy zapalenie jelit nie jest tym, czym się wydaje?

Ból brzucha, wymioty i biegunka mogą wynikać także z innych chorób, na przykład zapalenia wyrostka robaczkowego, zapalenia trzustki (objawy chorób trzustki), kamicy żółciowej, zatrucia pokarmowego lub celiakii. Kilkudniowy nasilający się ból w jednym miejscu brzucha, szczególnie z gorączką, wymaga pilnej oceny i nie powinien być leczony samodzielnie. Podobnie krwawienie z odbytu nie zawsze oznacza hemoroidy (hemoroidy – objawy, leczenie domowe i kiedy iść do lekarza), może pochodzić z jelita grubego.

Kiedy zgłosić się pilnie?

Wezwij pomoc lub zgłoś się na szpitalny oddział ratunkowy przy bardzo silnym bólu brzucha, twardym, wzdętym brzuchu, uporczywych wymiotach, wysokiej gorączce z dreszczami, obfitym krwawieniu z odbytu, objawach odwodnienia lub osłabieniu i zawrotach głowy z omdleniem. U osoby z rozpoznaną chorobą zapalną jelit takie objawy mogą oznaczać groźne powikłanie.