Mikroelementy: żelazo, cynk, selen, jod, fluor i inne pierwiastki

Mikroelementy, nazywane też pierwiastkami śladowymi, to składniki mineralne potrzebne organizmowi w niewielkich ilościach, od ułamków miligrama do kilku miligramów dziennie. Mimo małych dawek są niezbędne: wchodzą w skład enzymów, hormonów i białek transportujących tlen, chronią komórki przed uszkodzeniami i warunkują odporność. Do najważniejszych należą żelazo, cynk, selen, jod, fluor, miedź, mangan, molibden i chrom.

Dla większości mikroelementów przedział między ilością niedoborową a nadmierną jest wąski, więc „im więcej, tym lepiej” nie obowiązuje. Zapotrzebowanie zależy od wieku, płci, ciąży i karmienia piersią; aktualne wartości podają polskie normy żywienia. Składniki potrzebne w większych ilościach opisaliśmy w artykule o makroelementach. Poniżej każdy mikroelement jest omówiony osobno: rola w organizmie, niedobór, grupy ryzyka, nadmiar, źródła, suplementacja i interakcje.

Czym są mikroelementy i dlaczego ich bilans jest tak delikatny?

Mikroelementy (pierwiastki śladowe) stanowią łącznie niewielki ułamek masy ciała, ale kontrolują kluczowe procesy: transport tlenu we krwi (żelazo), pracę hormonów tarczycy (jod, selen), odporność i gojenie (cynk), twardość szkliwa (fluor) czy wytwarzanie energii (miedź, mangan). Organizm nie potrafi ich wytworzyć, więc muszą pochodzić z diety, wody i – w niewielkim stopniu – z powietrza.

Wiele mikroelementów konkuruje o wchłanianie w jelicie lub wpływa na gospodarkę innych: nadmiar cynku obniża poziom miedzi, nadmiar wapnia utrudnia wchłanianie żelaza, selen uczestniczy w przemianach jodu. Dlatego suplementowanie kilku pierwiastków naraz, „na wszelki wypadek”, bywa nie tylko zbędne, ale i szkodliwe. Zawartość pierwiastków w żywności zależy też od gleby (np. selen), regionu (jod, fluor w wodzie) i sposobu przetworzenia produktu.

Żelazo – najczęstszy niedobór na świecie

Żelazo jest składnikiem hemoglobiny (barwnika krwi przenoszącego tlen) i mioglobiny w mięśniach, a także wielu enzymów. Występuje w dwóch postaciach: hemowej (w mięsie i rybach, wchłaniane dobrze) i niehemowej (w roślinach, wchłaniane słabiej).

Objawy niedoboru żelaza

Niedobór prowadzi najpierw do wyczerpania zapasów, a potem do niedokrwistości z niedoboru żelaza: osłabienia, bladości, zadyszki, kołatania serca, bólów głowy, zawrotów, wypadania włosów, łamliwych paznokci, zimnych dłoni i stóp, nadmiernej senności, pogorszenia koncentracji, a u dzieci do zaburzeń rozwoju i koncentracji. Czasem pojawiają się niecodzienne objawy: popęd do jedzenia lodu, ziemi lub krochmalu (pica), zespół niespokojnych nóg, zajady w kącikach ust. Zob. wypadanie włosów – przyczyny i leczenie oraz choroby paznokci.

Kto jest narażony na niedobór?

Najczęstszą przyczyną u dorosłych jest utrata krwi: obfite miesiączki (zob. obfite miesiączki – przyczyny i leczenie), krwawienia z przewodu pokarmowego, np. z wrzodów, hemoroidów lub raka jelita grubego, dlatego niedokrwistość u mężczyzn i u kobiet po menopauzie zawsze wymaga wyjaśnienia przyczyny. Grupy ryzyka to kobiety w wieku rozrodczym, kobiety w ciąży, niemowlęta i małe dzieci, nastolatki, osoby na diecie roślinnej, osoby z celiakią i chorobami zapalnymi jelit (zob. zapalenie jelit – objawy i leczenie), po operacjach żołądka, honorowi dawcy krwi, osoby przyjmujące długotrwale inhibitory pompy protonowej oraz sportowcy wytrzymałościowi.

Jak rozpoznaje się niedobór?

Podstawą jest morfologia krwi (hemoglobina, objętość krwinek) oraz ferrytyna, czyli wskaźnik zapasów żelaza; uzupełniają je żelazo i wysycenie transferyny. Ferrytyna rośnie w stanach zapalnych, więc jej wynik trzeba interpretować z uwzględnieniem innych badań. Zakresy referencyjne zależą od laboratorium. Rozpoznanie niedoboru wymaga też poszukiwania jego przyczyny.

Nadmiar żelaza

Organizm nie ma sprawnego sposobu usuwania żelaza, więc nadmiar odkłada się w wątrobie, sercu i trzustce. Dotyczy to zwłaszcza hemochromatozy, genetycznej choroby zwiększającej wchłanianie żelaza, oraz osób przyjmujących suplementy bez potrzeby lub wielokrotnie przetaczanych. Przewlekłe przeładowanie uszkadza wątrobę, serce i trzustkę (zob. wątroba – budowa i choroby). Ostre przedawkowanie, szczególnie u dzieci, jest groźnym zatruciem (wymioty, bóle brzucha, zaburzenia krążenia, uszkodzenie wątroby), dlatego preparaty żelaza trzeba przechowywać poza zasięgiem dzieci.

Źródła żelaza i czynniki wpływające na wchłanianie

Wątroba i czerwone mięso, drób, ryby, jajka, rośliny strączkowe, kasze, pestki dyni, zielone warzywa liściaste, suszone morele. Wchłanianie żelaza z roślin poprawia witamina C, zob. witamina C – działanie i źródła, a utrudniają je fityniany (z pełnych ziaren i strączkowych), polifenole z herbaty i kawy (także z zielonej herbaty), a także duże ilości wapnia przy tym samym posiłku. Praktyczna zasada: herbatę i kawę pij między posiłkami, a do dań bogatych w żelazo dodawaj papryczkę, natkę pietruszki, cytrusy lub kiszonki.

Suplementacja żelaza

Suplementacja powinna wynikać z badań krwi i zaleceń lekarza; dawkę, formę i czas leczenia ustala się indywidualnie, a po kilku tygodniach kontroluje się wyniki. Preparaty żelaza często powodują dolegliwości żołądkowo-jelitowe (nudności, bóle brzucha, zaparcia, zob. zaparcia) i ciemne stolce, co jest niegroźne. Żelazo zaburza wchłanianie niektórych leków (np. lewotyroksyny, fluorochinolonów, tetracyklin), więc przyjmuje się je w odstępie. W ciąży przyjmowanie żelaza zależy od wyników badań, zob. suplementy w ciąży.

Cynk – odporność, skóra i smak

Cynk jest składnikiem lub aktywatorem setek enzymów. Bierze udział w podziałach komórek, syntezie białek i DNA, gojeniu ran, funkcjonowaniu układu odpornościowego, wydzielaniu insuliny oraz w odczuwaniu smaku i zapachu.

Niedobór cynku

Objawia się obniżoną odpornością, wolnym gojeniem ran, wypadaniem włosów, zmianami skórnymi (np. wokół ust i na kończynach), biegunką, zaburzeniami smaku i apetytu, a u dzieci opóźnieniem wzrostu i dojrzewania. Zagrożone są osoby na dietach roślinnych (fityniany utrudniają wchłanianie), z zaburzeniami wchłaniania, przewlekłymi biegunkami, chorobami wątroby i nerek, alkoholizmem, a także seniorzy. Poziom cynku we krwi jest trudny do interpretacji i nie zawsze odzwierciedla zasoby organizmu.

Czy cynk leczy przeziębienie?

Dowody są niejednoznaczne i dotyczą określonych form (np. pastylek do ssania) przyjmowanych krótko, tuż po wystąpieniu objawów; część badań wskazuje na niewielkie skrócenie choroby, ale efekty bywają niespójne, a preparaty mogą powodować nudności i metaliczny posmak. O innych sposobach radzenia sobie z infekcją piszemy w artykule o domowych sposobach na przeziębienie.

Nadmiar cynku

Duże dawki z suplementów powodują nudności, wymioty i bóle brzucha, a przyjmowane długo zaburzają wchłanianie miedzi i prowadzą do jej niedoboru (niedokrwistość, neutropenia, objawy neurologiczne). Mogą też zmniejszać wchłanianie niektórych antybiotyków (fluorochinolonów, tetracyklin) i innych leków.

Źródła cynku

Ostrygi, czerwone mięso, drób, ryby i owoce morza, nabiał, jajka, rośliny strączkowe, pestki dyni, orzechy, produkty pełnoziarniste. Cynk z produktów zwierzęcych wchłania się lepiej niż z roślin.

Selen – antyoksydant ważny dla tarczycy

Selen jest składnikiem selenobiałek, m.in. enzymów chroniących komórki przed utlenianiem oraz enzymów, które przekształcają hormony tarczycy do aktywnej postaci. Zawartość selenu w żywności zależy od jego ilości w glebie; na znacznej części Europy, w tym w Polsce, gleby ubogie w selen sprawiają, że dieta zawiera go niewiele.

Niedobór selenu i tarczyca

Niedobór sam w sobie rzadko daje wyraźne objawy, ale może osłabiać odporność, pogarszać pracę tarczycy i prowadzić do osłabienia mięśni. Ciężki niedobór wiąże się z chorobami serca i stawów (opisanymi np. w regionach Chin o bardzo ubogich glebach). Suplementacja selenem bywa rozważana w wybranych chorobach tarczycy, ale decyzję podejmuje lekarz; wpływ selenu na choroby autoimmunologiczne tarczycy, takie jak choroba Hashimoto, nie jest jednoznacznie potwierdzony. Więcej o chorobach tarczycy w artykule objawy chorej tarczycy.

Nadmiar selenu (selenoza)

Pojawia się przy długim przyjmowaniu dużych dawek: wypadanie włosów, łamliwość i zmiany paznokci, czosnkowy zapach z ust, nudności, zmęczenie i objawy neurologiczne. Zakres między ilością bezpieczną a toksyczną jest wąski. Bardzo bogate w selen są orzechy brazylijskie – już kilka sztuk dziennie przy regularnym jedzeniu może dostarczyć dużej ilości selenu, dlatego nie należy ich jeść w nadmiarze.

Źródła selenu

Orzechy brazylijskie (w umiarkowanych ilościach), ryby i owoce morza, podroby, jajka, mięso, pełne ziarna, grzyby. Zawartość w produktach roślinnych zależy od gleby, na której rosły.

Jod – niezbędny do pracy tarczycy

Jod jest składnikiem hormonów tarczycy (tyroksyny i trijodotyroniny), które regulują tempo przemiany materii i są niezbędne do rozwoju mózgu płodu i małego dziecka.

Niedobór jodu

Powoduje powiększenie tarczycy (wole), niedoczynność tarczycy z jej objawami (przyrost masy ciała, zmęczenie, zimnolubność, suchość skóry, zaparcia), a w ciąży grozi uszkodzeniem rozwoju układu nerwowego dziecka i zwiększa ryzyko poronienia. W Polsce od lat 90. prowadzi się profilaktykę jodową przez jodowanie soli kuchennej, co znacznie ograniczyło niedobory. Mimo to nie każdy produkt solny zawiera jod (sól przemysłowa w żywności przetworzonej bywa niejodowana), a osoby ograniczające sól, jedzące mało ryb i nabiału mogą dostarczać go niewiele.

Jod w ciąży i podczas karmienia

Kobiety w ciąży i karmiące mają zwiększone zapotrzebowanie. W rekomendacjach polskich towarzystw naukowych suplementacja jodu w ciąży bywa zalecana, ale o jej zakresie powinien zdecydować lekarz prowadzący, bo potrzeby zależą od diety i stanu tarczycy; zob. planowanie ciąży i suplementy w ciąży.

Nadmiar jodu

Zbyt duże ilości jodu (np. z suplementów, preparatów z wodorostami lub niektórych leków, takich jak amiodaron, i środków kontrastowych) mogą wywoływać zarówno nadczynność, jak i niedoczynność tarczycy oraz zapalenie tarczycy. Osoby z chorobami tarczycy nie powinny bez konsultacji przyjmować jodu ani spożywać dużych ilości wodorostów (kombu).

Źródła jodu

Jodowana sól kuchenna, ryby morskie (dorsz, morszczuk), owoce morza, nabiał, jajka, wodorosty (uwaga na bardzo zmienną i często wysoką zawartość). Jod ulatnia się częściowo podczas długiego gotowania i przechowywania soli w odkrytym naczyniu, więc sól warto trzymać w szczelnym pojemniku i solić pod koniec gotowania.

Fluor – zdrowe zęby, ale w rozsądnej ilości

Fluor wbudowuje się w szkliwo zębów i czyni je bardziej odpornym na działanie kwasów wytwarzanych przez bakterie, dzięki czemu zmniejsza ryzyko próchnicy. Największe znaczenie ma miejscowe działanie fluoru, czyli kontakt z zębami, na przykład z pastą do zębów.

Niedobór nie wywołuje objawów ogólnych; skutkiem jest większa podatność zębów na próchnicę. Zalecenia dotyczące stosowania past z fluorem u dzieci (ilość pasty, wiek) są ustalane przez stomatologów i towarzystwa naukowe i warto je sprawdzić u dentysty lub pediatry.

Nadmiar: przewlekłe nadmierne spożycie w okresie rozwoju zębów (zwłaszcza połykanie pasty przez małe dzieci) powoduje fluorozę zębów, czyli białe lub brunatne plamy na szkliwie. Bardzo duże, wieloletnie ekspozycje, np. z wody w niektórych regionach świata, mogą prowadzić do fluorozy kostnej i zmian w stawach. Ostre zatrucie fluorkami jest rzadkie.

Źródła: pasty i płyny do płukania z fluorem, herbata, ryby morskie, woda pitna (zawartość zależy od regionu), sól fluorowana tam, gdzie jest dostępna.

Miedź – jedna z nieoczywistych potrzeb organizmu

Miedź jest składnikiem enzymów uczestniczących w wytwarzaniu energii, syntezie kolagenu i elastyny, wykorzystaniu żelaza, produkcji neuroprzekaźników i ochronie przed utlenianiem.

Niedobór jest rzadki. Objawia się niedokrwistością niereagującą na żelazo, spadkiem liczby białych krwinek (neutropenia), osłabieniem kości, zaburzeniami neurologicznymi (drętwienie, zaburzenia chodu). Pojawia się po operacjach bariatrycznych i resekcjach żołądka, przy zaburzeniach wchłaniania, przy długotrwałej, nadmiernej suplementacji cynku oraz w rzadkiej, dziedzicznej chorobie Menkesa.

Nadmiar: przewlekłe zatrucie występuje głównie w chorobie Wilsona, dziedzicznym zaburzeniu usuwania miedzi, które prowadzi do jej odkładania w wątrobie i mózgu i wymaga leczenia specjalistycznego; podejrzewa się ją u młodych osób z niewyjaśnionymi chorobami wątroby lub zaburzeniami neurologicznymi i psychicznymi. Ostre zatrucie (np. z wody z instalacji miedzianych lub kwaśnych napojów przechowywanych w miedzianych naczyniach) powoduje nudności, wymioty i bóle brzucha.

Źródła: podroby (wątroba), owoce morza, orzechy i nasiona, kakao i czekolada gorzka, rośliny strączkowe, pełne ziarna, suszone owoce.

Mangan – rzadko brakuje, łatwiej o nadmiar

Mangan jest składnikiem enzymów uczestniczących w wytwarzaniu kości i chrząstki, metabolizmie węglowodanów i aminokwasów oraz ochronie przed wolnymi rodnikami.

Niedobór u ludzi jest bardzo rzadko opisywany i przy zwykłej diecie praktycznie się nie zdarza; trudno go jednoznacznie rozpoznać.

Nadmiar: jest groźniejszy. Wdychanie pyłów manganu (spawacze, górnicy) lub bardzo duże jego ilości z wody pitnej mogą uszkadzać układ nerwowy, dając objawy podobne do choroby Parkinsona: drżenie, zaburzenia chodu i ruchu. Zagrożone są też osoby z chorobami wątroby i przyjmujące długotrwale żywienie pozajelitowe. Z żywności nie da się przedawkować manganu, a suplementy warto stosować tylko wtedy, gdy zaleci je lekarz.

Źródła: pełne ziarna, orzechy, rośliny strączkowe, herbata, szpinak, ananas.

Molibden – pierwiastek, o którym niewiele wiadomo

Molibden jest składnikiem kofaktora kilku enzymów biorących udział w rozkładzie aminokwasów zawierających siarkę, puryn (w tym tworzeniu kwasu moczowego) i w odtruwaniu siarczynów.

Niedobór w populacji ogólnej praktycznie nie występuje. Opisywano go u pacjentów na długotrwałym żywieniu pozajelitowym bez uzupełniania tego pierwiastka (przyspieszone tętno, zaburzenia świadomości) oraz w rzadkiej wrodzonej chorobie, w której brakuje kofaktora molibdenowego i która ciężko uszkadza mózg.

Nadmiar: bardzo duże ilości mogą zwiększać wydalanie miedzi i zaburzać jej gospodarkę, a w obserwacjach wiązano je z objawami podobnymi do dny moczanowej (zob. dna moczanowa – objawy i dieta). Ryzyko z żywności jest niewielkie.

Źródła: rośliny strączkowe, produkty zbożowe, orzechy, podroby, mleko.

Chrom – czy rzeczywiście pomaga w cukrzycy i odchudzaniu?

Chrom trójwartościowy bywał uważany za pierwiastek wspierający działanie insuliny. Do dziś nie ma jednak jednoznacznych dowodów, że jest niezbędny w diecie człowieka; niektóre instytucje nie uznają go za składnik niezbędny, a inne ustalają dla niego zalecenia ostrożnościowe. Niedobór, opisany u pacjentów na długotrwałym żywieniu pozajelitowym, jest skrajnie rzadki.

Suplementy chromu są reklamowane jako środki na odchudzanie, apetyt na słodycze lub obniżenie glukozy, ale badania nie wykazały istotnych korzyści w odchudzaniu, a w cukrzycy ewentualne efekty są niewielkie i niespójne. Nie zastępują leczenia ani diety; zasady zdrowego odchudzania opisuje artykuł co jest dobre na odchudzanie. Duże dawki mogą powodować dolegliwości żołądkowo-jelitowe, bóle głowy i zaburzenia glikemii, a u osób z cukrzycą mogą nasilać działanie leków. Chrom sześciowartościowy, spotykany w przemyśle, jest toksyczny i rakotwórczy, ale to inna substancja niż ta w żywności.

Źródła: pełne ziarna, brokuły, mięso, jajka, orzechy, niektóre przyprawy; zawartość jest niewielka i zmienna.

A co z kobaltem, borem, krzemem i innymi pierwiastkami?

Kobalt jest składnikiem witaminy B12 i nie trzeba go dostarczać osobno; jego związki w dużych dawkach są toksyczne. Bor, krzem, nikiel, wanad i inne pierwiastki bywają reklamowane w suplementach „na kości”, „na stawy” czy „na włosy”, ale ich niezbędność dla człowieka lub korzyści z suplementów nie zostały jednoznacznie wykazane. U zdrowej osoby zróżnicowana dieta dostarcza ich w ilościach śladowych. Zasada ostrożności jest taka sama jak przy innych mikroelementach: nie ma powodu przyjmować preparatów bez potrzeby, a w razie wątpliwości warto zapytać lekarza lub dietetyka.

Jak rozpoznaje się niedobory mikroelementów?

Niedobory mikroelementów rozpoznaje się na podstawie objawów, wywiadu żywieniowego i badań. Dla żelaza są to morfologia i ferrytyna, dla jodu i selenu pośrednio badania tarczycy (TSH, w razie wskazań także hormony tarczycy i przeciwciała), dla cynku i miedzi – oznaczenia we krwi, interpretowane ostrożnie, a w podejrzeniu choroby Wilsona – ceruloplazmina i miedź w moczu. Przy podejrzeniu niedoborów lekarz poszukuje także przyczyny: diety, utraty krwi, zaburzeń wchłaniania, leków. Samodzielne „badania włosów” czy testy z internetu nie są wiarygodnym sposobem oceny zasobów mikroelementów.

Kto jest w grupie ryzyka niedoborów?

Sytuacja	Mikroelementy, o które warto zadbać	Dlaczego
Kobiety w wieku rozrodczym, obfite miesiączki	Żelazo	Utrata żelaza z krwią
Ciąża i karmienie piersią	Żelazo, jod, cynk, selen	Większe zapotrzebowanie, rozwój dziecka
Dieta roślinna	Żelazo, cynk, jod, selen	Słabsze wchłanianie z roślin, brak produktów zwierzęcych i morskich
Seniorzy	Żelazo (przy chorobach), cynk, selen	Uboższy jadłospis, leki, słabsze wchłanianie
Choroby jelit, celiakia, operacje bariatryczne	Żelazo, cynk, miedź, selen	Zaburzone wchłanianie
Długotrwałe inhibitory pompy protonowej	Żelazo (oraz magnez i B12)	Mniejsze wchłanianie przy zmniejszonej kwasowości żołądka
Dzieci i nastolatki	Żelazo, cynk, jod, fluor (profilaktyka próchnicy)	Szybki wzrost, wybiórczość pokarmowa

Mikroelementy w tabeli

Pierwiastek	Główne zadania	Skutki niedoboru	Ryzyko nadmiaru
Żelazo	Transport tlenu, enzymy	Niedokrwistość, osłabienie	Hemochromatoza, zatrucie preparatami
Cynk	Odporność, gojenie, smak	Infekcje, zmiany skórne, zaburzenia smaku	Niedobór miedzi, nudności
Selen	Antyoksydanty, hormony tarczycy	Osłabienie, problemy z tarczycą	Selenoza: wypadanie włosów, zapach czosnku
Jod	Hormony tarczycy	Wole, niedoczynność, zaburzenia rozwoju dziecka	Choroby tarczycy
Fluor	Szkliwo zębów	Próchnica	Fluoroza zębów i kości
Miedź	Enzymy, żelazo, tkanka łączna	Niedokrwistość, neutropenia	Choroba Wilsona, ostre zatrucie
Mangan	Enzymy, kości	Praktycznie nie występuje	Uszkodzenie układu nerwowego
Molibden	Kofaktor enzymów	Bardzo rzadkie	Zaburzenia gospodarki miedzi
Chrom	Rola niejasna	Skrajnie rzadkie	Dolegliwości żołądkowe, interakcje z lekami

Jak mikroelementy wchodzą w interakcje ze sobą i z lekami?

• Żelazo konkuruje o wchłanianie z wapniem, cynkiem i miedzią; herbata, kawa i fityniany je zmniejszają, a witamina C zwiększa.
• Długotrwałe duże dawki cynku wywołują niedobór miedzi, a nadmiar molibdenu zaburza gospodarkę miedzi.
• Żelazo, cynk, wapń i magnez obniżają wchłanianie lewotyroksyny, niektórych antybiotyków (fluorochinolonów, tetracyklin) i bisfosfonianów – takie leki przyjmuje się w odstępie od preparatów mineralnych, zgodnie z zaleceniem lekarza lub farmaceuty.
• Duże ilości jodu mogą zaburzać pracę tarczycy, w tym u osób przyjmujących amiodaron, a bez kontroli lekarskiej nie należy ich łączyć z lekami na tarczycę.
• Inhibitory pompy protonowej zmniejszają wchłanianie żelaza.
• Selen w dużych dawkach może wchodzić w interakcje z niektórymi lekami stosowanymi w chemioterapii, dlatego osoby w trakcie leczenia onkologicznego muszą omawiać każdą suplementację z onkologiem.

Jak zadbać o mikroelementy i kiedy suplementować?

Zróżnicowana dieta z produktami pełnoziarnistymi, roślinami strączkowymi, warzywami, orzechami, jajkami, rybami i niewielką ilością mięsa zwykle zapewnia wszystkie mikroelementy. Więcej o komponowaniu jadłospisu piszemy w artykule o zdrowym odżywianiu. Uwagi wymagają przede wszystkim żelazo (kobiety, dzieci, diety roślinne), jod (ciąża, osoby unikające soli jodowanej), cynk i selen oraz fluor w profilaktyce próchnicy.

Wiele mikroelementów konkuruje o wchłanianie, więc duże dawki jednego mogą zaburzać gospodarkę innego, jak cynk i miedź. Dlatego nie warto samodzielnie łączyć wielu preparatów ani przyjmować „na wszelki wypadek” suplementów z wieloma pierwiastkami w dużych dawkach. Suplementację dobiera się na podstawie objawów i badań, np. morfologii i ferrytyny dla żelaza, TSH dla tarczycy.

Pamiętaj, że niedobory często dotyczą kilku składników naraz. Uzupełnieniem opisanych tu pierwiastków są witaminy: o witaminach z grupy B (m.in. B12 i foliany, ważne w niedokrwistości) i witaminach rozpuszczalnych w tłuszczach piszemy w osobnych artykułach.

Kiedy zgłosić się do lekarza i jakie objawy są alarmowe?

Do lekarza należy zgłosić się, gdy występują: trwające osłabienie z bladością i zadyszką, obfite lub przedłużające się krwawienia, krew w stolcu lub czarne stolce, powiększenie szyi lub objawy choroby tarczycy, drętwienie i zaburzenia chodu, powtarzające się infekcje lub niegojące się rany, wyraźne wypadanie włosów oraz nasilone zmiany skórne i paznokci. Szczególnej uwagi wymaga niedokrwistość u mężczyzn i kobiet po menopauzie – należy ustalić jej przyczynę.

Pilnej pomocy wymagają: omdlenia, silna duszność lub ból w klatce piersiowej przy niedokrwistości, nagłe drżenia, zaburzenia świadomości, wymioty z krwią, silne bóle brzucha po przedawkowaniu oraz każde podejrzenie przedawkowania preparatów z żelazem, zwłaszcza u dziecka. W takiej sytuacji trzeba zadzwonić po pogotowie lub skontaktować się z ośrodkiem zatruć.