Karmienie piersią – korzyści, początki, problemy i gdzie szukać pomocy

Karmienie piersią to naturalny sposób żywienia noworodków i niemowląt: mleko matki zapewnia dziecku pokarm dopasowany do jego potrzeb, a mamie wiąże się z kilkoma korzyściami zdrowotnymi. Zalecenia towarzystw naukowych mówią, aby w miarę możliwości karmić wyłącznie piersią przez około pierwsze sześć miesięcy życia, a potem stopniowo wprowadzać pokarmy uzupełniające i kontynuować karmienie, dopóki mama i dziecko tego chcą.

To jednak decyzja osobista, a nie obowiązek. Nie każda kobieta może lub chce karmić piersią, a karmienie mlekiem modyfikowanym jest w pełni wartościowym wyborem, który zapewnia dziecku prawidłowy rozwój. Poniżej znajdziesz informacje o korzyściach, początkach, typowych kłopotach, żywieniu mamy oraz o tym, gdzie szukać pomocy. O okresie tuż po porodzie piszemy w artykule połóg.

Jakie korzyści daje karmienie piersią?

Mleko matki zawiera składniki odżywcze, przeciwciała i inne substancje, a jego skład zmienia się wraz z rozwojem dziecka. U dzieci karmionych piersią obserwuje się mniejsze ryzyko niektórych infekcji, m.in. przewodu pokarmowego, uszu i dróg oddechowych. U mam karmienie wiąże się z szybszym obkurczaniem się macicy po porodzie oraz, według obserwacji, z nieco mniejszym ryzykiem niektórych chorób w późniejszym życiu, np. raka piersi i jajnika oraz cukrzycy typu 2.

Warto jednak patrzeć na te dane z perspektywą. Opisane różnice dotyczą ryzyka na poziomie całej populacji, a nie losów pojedynczego dziecka. Dzieci karmione butelką nie są „gorsze" – zdecydowana większość z nich rozwija się zdrowo. Karmienie piersią ma też wymiar praktyczny i emocjonalny: pokarm jest zawsze dostępny, ma właściwą temperaturę i nie wymaga przygotowania, a bliskość podczas karmienia sprzyja budowaniu więzi.

Jak zacząć karmić piersią?

Najlepszy start to możliwie wczesny kontakt skóra do skóry po porodzie i pierwsze przystawienie dziecka do piersi w ciągu pierwszych godzin, jeśli stan mamy i dziecka na to pozwala. Pierwszy pokarm, czyli siara, jest gęsty i pojawia się w małych ilościach, ale w pełni wystarcza noworodkowi. Pełna laktacja rozwija się zwykle po kilku dniach, często z odczuwalnym nawałem pokarmu.

Kilka zasad ułatwia początki:

• przystawiaj dziecko często i na żądanie – w pierwszych tygodniach zwykle co kilka godzin lub częściej, także w nocy,
• zwracaj uwagę na prawidłowe przystawienie: dziecko powinno objąć ustami nie tylko brodawkę, ale także dużą część otoczki, a broda i nos powinny dotykać piersi,
• wybierz wygodną pozycję, z podparciem pleców i ramion,
• pamiętaj, że karmienie nie powinno boleć – ból zwykle sugeruje nieprawidłowe przystawienie,
• obserwuj dziecko: regularne mokre pieluchy i stolce oraz stopniowy przyrost masy ciała świadczą o tym, że się najada; ocenę zostaw położnej lub pediatrze.

Noworodki w pierwszych dniach tracą nieco na wadze, po czym zaczynają ją odzyskiwać. Jeżeli masz wątpliwości, czy dziecko się najada, nie czekaj – skontaktuj się z położną lub pediatrą.

Jak często i jak długo karmić?

Noworodek zwykle domaga się piersi bardzo często, nawet kilkanaście razy na dobę, a długość karmień jest różna. Nie ma uniwersalnego grafiku, który pasowałby każdemu dziecku. Najlepiej reagować na sygnały głodu: poruszanie ustami, szukanie piersi, ssanie piąstek, a dopiero na końcu płacz.

Niektóre dzieci jedzą szybko, inne długo i leniwie. Częste karmienia nie świadczą o tym, że mleka jest za mało, szczególnie w okresach tzw. skoków rozwojowych, gdy dziecko chce być przy piersi częściej przez kilka dni. Nocne karmienia są w pierwszych miesiącach normalne i wspierają utrzymanie laktacji.

Pozycje do karmienia

Dobór pozycji zależy od wygody i sytuacji. Do najczęściej stosowanych należą pozycja klasyczna (kołyska), pozycja spod pachy, zwana też piłkarską (przydatna m.in. po cięciu cesarskim) oraz karmienie na leżąco. Wszystkie powinny zapewniać, że dziecko ma całe ciało zwrócone ku Tobie, a głowa i tułów są w jednej linii.

Jakie są najczęstsze problemy z karmieniem piersią?

Bolesne, popękane brodawki

Najczęstszą przyczyną jest nieprawidłowe przystawienie. Popraw pozycję i sposób chwytania piersi, a jeśli ból trwa, poproś o ocenę położną lub doradcę laktacyjnego. Po karmieniu możesz zostawić na brodawce kroplę własnego pokarmu do wyschnięcia. Czasem przyczyną bólu jest krótkie wędzidełko u dziecka lub zakażenie drożdżakowe, a ocena należy do specjalisty. Unikaj preparatów, które trzeba zmywać przed karmieniem, i przed użyciem jakiejkolwiek maści zapytaj położną lub farmaceutę.

Nawał pokarmu

Po kilku dniach od porodu piersi mogą stać się twarde, ciężkie i bolesne. Pomaga częste przystawianie dziecka, delikatne odciągnięcie niewielkiej ilości mleka, by zmiękczyć okolicę brodawki, ciepły prysznic przed karmieniem i chłodne okłady po karmieniu. Nawał zwykle mija w ciągu kilku dni. Nie przerywaj karmienia, bo zastój pokarmu tylko nasili problem.

Zastój pokarmu i zapalenie piersi

Zastój to bolesne zgrubienie w piersi, które powstaje, gdy mleko nie jest dostatecznie odprowadzane. Jeśli nie ustąpi, może przejść w zapalenie piersi (mastitis): pierś jest czerwona, gorąca i bolesna, a do tego pojawia się gorączka, dreszcze i złe samopoczucie. Karmienie lub odciąganie mleka nadal jest bezpieczne i pomaga w leczeniu. Do lekarza trzeba zgłosić się tego samego dnia, bo często potrzebny jest antybiotyk zgodny z karmieniem. Gdy pojawia się twardy, bardzo bolesny guz z silnym zaczerwienieniem i gorączką, może to oznaczać ropień piersi, który wymaga pilnej oceny.

Mało pokarmu

Obawa, że pokarmu jest za mało, jest bardzo częsta, choć prawdziwy niedobór zdarza się rzadziej. Miękka pierś, częste karmienia czy okresy wzmożonego głodu dziecka nie oznaczają braku mleka. Najlepiej pomaga częste, skuteczne opróżnianie piersi. Jeśli się martwisz, poproś o ocenę przyrostów masy ciała dziecka. Zioła i preparaty „na laktację" mają niejasne dowody skuteczności, a część może szkodzić, dlatego przed ich użyciem zapytaj lekarza lub doradcę laktacyjnego.

Zakażenie drożdżakowe i niedrożne przewody

Pieczenie lub ostry, przeszywający ból brodawek, który utrzymuje się mimo prawidłowego przystawiania, może wynikać z zakażenia drożdżakowego u mamy i dziecka. Wymaga ono rozpoznania i leczenia obojga. Z kolei niedrożny przewód mlekowy objawia się ograniczonym, tkliwym zgrubieniem w piersi, które często ustępuje po częstym opróżnianiu piersi; jeśli nie mija, skonsultuj się z położną lub lekarzem.

Co jeść i pić podczas karmienia piersią?

Nie obowiązuje specjalna „dieta matki karmiącej". Wystarczy urozmaicone, regularne jedzenie z warzywami, owocami, produktami zbożowymi i białkiem oraz odpowiednia ilość płynów – pij, gdy czujesz pragnienie. Zapotrzebowanie energetyczne jest nieco wyższe niż przed ciążą. Nie trzeba wykluczać produktów „wzdymających" ani ostrych potraw, chyba że zauważysz powtarzalny związek z dolegliwościami dziecka.

W razie podejrzenia alergii na białka mleka krowiego u dziecka decyzję o diecie eliminacyjnej podejmuje lekarz – nie wprowadzaj ograniczeń na własną rękę, bo mogą osłabić Twoje odżywienie. Ogólne zasady żywienia opisuje artykuł dieta w ciąży, których duża część pozostaje aktualna po porodzie. Kwestię suplementów omawia suplementy w ciąży; podczas karmienia o ich stosowaniu decyduje lekarz.

• Alkohol – najlepiej go unikać; jeśli zdecydujesz się na niego, omów zasady z lekarzem.
• Kofeina – umiarkowane ilości kawy i herbaty zwykle nie szkodzą, ale u wrażliwych dzieci mogą nasilać pobudzenie.
• Papierosy – rzuć palenie; jeśli nie możesz, nadal lepiej karmić piersią niż zrezygnować z karmienia, ale nie pal przy dziecku.
• Ryby – wybieraj gatunki o małej zawartości rtęci.

Czy podczas karmienia piersią można przyjmować leki?

Większość leków przenika do mleka w niewielkich ilościach i nie wymaga przerywania karmienia, ale część jest niewskazana. Nigdy nie odstawiaj ważnego leku ani nie przerywaj karmienia na własną rękę. Przed zażyciem jakiegokolwiek leku, zioła lub suplementu poinformuj lekarza, farmaceutę lub położną, że karmisz piersią.

Szersze omówienie znajdziesz w artykule leki w ciąży i podczas karmienia piersią. Dotyczy to także antykoncepcji (zob. metody antykoncepcji), bo nie każda jej forma jest zalecana w okresie karmienia, zwłaszcza w pierwszych tygodniach. Zioła, także te powszechnie uznawane za łagodne, mogą przenikać do mleka lub wpływać na jego ilość, więc nie traktuj ich jako bezpiecznych z założenia.

Karmienie piersią a choroby i szczególne sytuacje

• Przeziębienie i infekcje – zwykle nie są powodem do przerwania karmienia; przeciwciała z mleka mogą wręcz wspierać odporność dziecka,
• cięcie cesarskie – karmić można także po cięciu, wybierając pozycje nieobciążające rany,
• wcześniaki i dzieci chore – o sposobie karmienia decyduje zespół neonatologiczny, często wspierając mamę w odciąganiu mleka,
• ciąża w trakcie karmienia – decyzję o kontynuowaniu karmienia omów z lekarzem,
• choroby mamy – niektóre choroby przewlekłe i leki wymagają indywidualnej oceny; nie rezygnuj z karmienia bez konsultacji.

Karmienie piersią bywa niewskazane w nielicznych sytuacjach, np. przy niektórych zakażeniach u mamy lub stosowaniu określonych leków. Zawsze podejmuje się wtedy decyzję razem z lekarzem.

Jak odciągać i przechowywać pokarm?

Odciąganie mleka przydaje się, gdy mama wraca do pracy, dziecko nie może ssać lub trzeba zmniejszyć nawał. Można je wykonywać ręcznie lub laktatorem. Zadbaj o czyste ręce i dokładnie umyty, wyparzony sprzęt. Najlepiej odciągać po karmieniu lub między karmieniami, w spokojnym miejscu.

Odciągnięty pokarm przechowuje się w czystych, przeznaczonych do tego pojemnikach, w lodówce lub zamrażarce, opisując datę. Dokładne czasy przechowywania i zasady rozmrażania poda położna lub doradca laktacyjny – zależą od temperatury i warunków. Sposób podawania odciągniętego mleka (butelka, kubeczek, łyżeczka) dobierz z położną lub doradcą laktacyjnym, zwłaszcza jeśli chcesz dalej karmić piersią.

Kiedy i jak odstawić dziecko od piersi?

Moment zakończenia karmienia zależy od mamy i dziecka. Najlepiej robić to stopniowo, zastępując po jednym karmieniu na kilka dni, co ogranicza ryzyko zastoju i zapalenia piersi oraz jest łagodniejsze dla dziecka. Nagłe odstawienie bywa bolesne dla piersi i trudne emocjonalnie.

Zmiany hormonalne po zakończeniu karmienia mogą wpływać na nastrój. Jeśli czujesz długotrwały smutek lub lęk, poszukaj wsparcia (zob. depresja – objawy). Pamiętaj, że po zakończeniu karmienia płodność wraca w pełni; o planach kolejnej ciąży piszemy w artykule planowanie ciąży.

Kiedy pilnie zgłosić się do lekarza?

• pierś jest zaczerwieniona, gorąca i bolesna, a Ty masz gorączkę lub dreszcze,
• w piersi wyczuwasz twardy guz, który nie ustępuje po opróżnieniu piersi, lub z brodawki wydobywa się ropa albo krew,
• dziecko jest bardzo senne, nie chce ssać, ma suche usta, rzadko oddaje mocz (mniej mokrych pieluch niż zwykle), jest wyraźnie żółte lub traci na wadze,
• dziecko ma gorączkę (u noworodków wymaga ona natychmiastowej oceny), obficie wymiotuje lub ma biegunkę z krwią,
• czujesz silny smutek, lęk lub brak sił, które utrudniają opiekę nad dzieckiem.

Gdzie szukać pomocy przy karmieniu?

Pomocy w karmieniu możesz szukać u położnej środowiskowej, w poradni laktacyjnej, u certyfikowanego doradcy lub konsultanta laktacyjnego, u pediatry oraz w szpitalu, w którym rodziłaś. Wsparcie dają także grupy mam i bliscy. Nie czekaj z prośbą o pomoc: wiele problemów, takich jak ból czy nieprawidłowe przystawienie, można szybko rozwiązać. Wcześniejszy etap, czyli poród, opisuje artykuł objawy porodu, a całość ciąży – ciąża miesiąc po miesiącu.

Karmienie mlekiem modyfikowanym to też dobry wybór

Zdarza się, że karmienie piersią nie jest możliwe albo nie jest tym, czego pragniesz: z powodów zdrowotnych, leków, trudności z laktacją, powrotu do pracy lub po prostu z własnego wyboru. Mleko modyfikowane jest opracowane tak, by zapewniać dziecku wszystko, czego potrzebuje, a jego dobrostan zależy w ogromnym stopniu od tego, że jest najedzone, bezpieczne i otoczone troską.

Można też łączyć oba sposoby karmienia. Wybór formy karmienia nie świadczy o tym, czy jesteś dobrą mamą. Jeśli chcesz zmienić sposób karmienia, porozmawiaj z położną lub pediatrą, by zrobić to bezpiecznie.