Badanie prostaty – PSA, badanie przez odbyt, USG i biopsja

Badanie prostaty to zestaw prób, dzięki którym lekarz ocenia, czy gruczoł krokowy jest powiększony, zapalnie zmieniony lub podejrzany o nowotwór. Podstawą jest rozmowa o objawach, badanie palcem przez odbyt i oznaczenie PSA we krwi. W razie potrzeby dołącza się USG, rezonans magnetyczny i biopsję.

Żadne pojedyncze badanie nie daje pełnej odpowiedzi. Wynik trzeba oceniać w kontekście wieku, objawów, chorób współistniejących i przyjmowanych leków. Poniżej wyjaśniamy, kiedy badać prostatę, na czym polega każde z badań, jak się do niego przygotować i co oznaczają wyniki. Informacje o samym gruczole znajdziesz w artykule prostata – co to jest i jakie choroby ją dotyczą.

Kiedy warto zbadać prostatę?

Badanie jest wskazane, gdy pojawiają się objawy ze strony dróg moczowych: słaby strumień, częste oddawanie moczu, wstawanie w nocy, parcie na mocz, ból w kroczu, krew w moczu lub w nasieniu. Lekarz może je też zaproponować mężczyźnie bez dolegliwości w ramach profilaktyki raka prostaty, zwłaszcza jeśli choroba występowała w rodzinie (u ojca lub brata), a także u mężczyzn z grup podwyższonego ryzyka.

Badanie kontrolne warto wykonać także wtedy, gdy ktoś jest już leczony z powodu przerostu prostaty lub zapalenia prostaty i chce sprawdzić skuteczność terapii albo wykluczyć powikłania.

Czy badanie PSA bez objawów ma sens?

To temat, w którym nie ma jednej odpowiedzi dla wszystkich. Oznaczenie PSA może wykryć nowotwór we wczesnym stadium, ale zdarza się też, że prowadzi do rozpoznania i leczenia raków, które nigdy nie sprawiłyby problemów, oraz do wykonywania biopsji przy podwyższonym wyniku bez raka.

Dlatego badanie przesiewowe bez objawów najlepiej zaplanować wspólnie z lekarzem. W rozmowie warto omówić wiek, wywiad rodzinny, ogólny stan zdrowia i oczekiwania. Informacje o samym nowotworze znajdziesz w artykule rak prostaty – objawy i leczenie.

Na czym polega badanie prostaty palcem przez odbyt?

To najstarsza i najprostsza metoda, nazywana badaniem per rectum (DRE). Lekarz zakłada rękawiczkę, wprowadza nasmarowany palec do odbytnicy i przez jej przednią ścianę obmacuje tylną powierzchnię prostaty. Ocenia jej wielkość, kształt, spoistość oraz bolesność i sprawdza, czy nie wyczuwa guzków lub obszarów stwardnienia.

Badanie trwa kilkanaście sekund, bywa nieprzyjemne, ale nie powinno być bolesne. Wyraźny ból może świadczyć o zapaleniu. Zdrowa prostata jest sprężysta, gładka i niebolesna, a guzek lub twarde ognisko wymaga dalszej diagnostyki. Badanie nie wykrywa wszystkich raków, bo część zmian leży poza zasięgiem palca, dlatego zwykle uzupełnia się je PSA. Do badania nie trzeba się specjalnie przygotowywać.

Co to jest PSA i jak interpretować wynik?

PSA (antygen swoisty dla gruczołu krokowego) to białko wytwarzane przez komórki prostaty. Niewielka ilość trafia do krwi i można ją oznaczyć w zwykłej próbce. Podwyższone stężenie sugeruje, że coś dzieje się w gruczole, ale nie jest równoznaczne z rakiem. PSA jest swoiste dla prostaty, nie dla nowotworu.

Zakresy referencyjne zależą od laboratorium i od wieku, a w praktyce często posługuje się umownymi progami, które różnią się między ośrodkami. Wynik powyżej normy nie oznacza, że masz raka, a wynik w normie nie daje stuprocentowej pewności, że go nie ma. Lekarz bierze pod uwagę także tempo wzrostu PSA w kolejnych badaniach, stosunek PSA wolnego do całkowitego oraz objętość prostaty.

Dlaczego PSA może być podwyższone bez raka?

Stężenie rośnie nie tylko w raku, lecz także w łagodnym przeroście, w zapaleniu prostaty, w zakażeniu dróg moczowych, po cewnikowaniu lub zabiegach w obrębie cewki i po biopsji. Może wzrosnąć także po wytrysku, a według części zaleceń także po intensywnej jeździe na rowerze.

Z kolei leki z grupy inhibitorów 5-alfa-reduktazy (finasteryd, dutasteryd) obniżają PSA mniej więcej o połowę, co trzeba uwzględnić przy interpretacji. Dlatego zawsze informuj o przyjmowanych lekach osobę, która ocenia wynik.

Co dalej przy podwyższonym PSA?

Przy podwyższonym wyniku badanie zwykle się powtarza po kilku tygodniach, po wyleczeniu ewentualnego zakażenia i z zachowaniem zaleceń przygotowawczych. Jeżeli wartość nadal budzi niepokój, lekarz może zlecić oznaczenie dodatkowych wskaźników, a następnie rezonans magnetyczny prostaty. Dopiero na tej podstawie decyduje się o biopsji. Pojedynczy podwyższony wynik nie jest powodem do paniki.

Jakie badania obrazowe się wykonuje?

Badanie	Co pokazuje	Ograniczenia
USG przez powłoki brzuszne	wielkość prostaty, ilość moczu zalegającego w pęcherzu po mikcji, ewentualne kamienie w pęcherzu i stan nerek	mało dokładnie obrazuje strukturę gruczołu
USG przezodbytnicze (TRUS)	dokładniejsza struktura gruczołu; bywa wykorzystywane do prowadzenia igły przy biopsji	nie pozwala wiarygodnie odróżnić raka od zdrowej tkanki
Rezonans magnetyczny (MRI)	miejsca podejrzane o raka; pozwala skierować biopsję dokładnie tam	wymaga leżenia w aparacie; bywa niedostępny od ręki; wynik ocenia doświadczony radiolog

Rezonans magnetyczny jest obecnie jednym z najważniejszych badań przy podejrzeniu raka. Zwykle wykonuje się go przed biopsją, a opis zawiera ocenę stopnia podejrzenia zmian w skali punktowej. Wynik trzeba zawsze omówić z urologiem.

Na czym polega biopsja prostaty?

Biopsja to pobranie drobnych wycinków tkanki cienką igłą i ocena ich pod mikroskopem. Jest jedyną metodą, która potwierdza lub wyklucza raka. Zaleca się ją, gdy PSA lub badanie przez odbyt budzą podejrzenia, zwykle po wykonaniu rezonansu.

Wycinki pobiera się przez odbytnicę lub przez krocze, w znieczuleniu miejscowym lub ogólnym, zwykle z osłoną antybiotykową. Czasem pobiera się wycinki z miejsc wskazanych w rezonansie, a czasem dodatkowo z całego gruczołu. Zabieg trwa kilkanaście minut, a w wielu ośrodkach wraca się do domu tego samego dnia.

Co się dzieje po biopsji?

Często pojawia się krew w moczu, w stolcu lub w nasieniu, która może utrzymywać się nawet kilka tygodni (w nasieniu dłużej). Rzadziej dochodzi do zakażenia lub zatrzymania moczu. Lekarz poinformuje, jak długo należy odstawić leki przeciwzakrzepowe, jeśli je przyjmujesz; nie rób tego samodzielnie.

Pilnie skontaktuj się z lekarzem, jeśli po zabiegu wystąpi gorączka, dreszcze, silny ból albo nie możesz oddać moczu. Wynik opisuje m.in. skala Gleasona (grupy zaawansowania ISUP), o której piszemy w artykule rak prostaty – objawy i leczenie.

Jak czytać wynik biopsji?

Opis histopatologiczny podaje, czy w wycinkach stwierdzono komórki nowotworowe, w ilu z nich i jak bardzo różnią się od prawidłowych. Stopień złośliwości określa się w skali Gleasona, którą przekłada się na pięć grup ISUP: im wyższa grupa, tym bardziej agresywny rak. Opis zawiera też informację o rozległości zmian w pobranych wycinkach.

Wynik bez raka nie zawsze zamyka sprawę. Czasem stwierdza się tylko łagodny rozrost lub stan zapalny, a przy utrzymujących się wątpliwościach lekarz może zaproponować powtórzenie rezonansu, kontrolę PSA lub powtórną biopsję. Jeśli rak zostanie rozpoznany, wybór leczenia zależy od grupy zaawansowania, wieku i stanu zdrowia, a nie każdy rak wymaga natychmiastowego zabiegu; część chorych jest początkowo tylko obserwowana.

Jakie inne badania mogą być potrzebne?

Badanie ogólne moczu i posiew pomagają wykryć zakażenie. Przy zaburzeniach oddawania moczu wykonuje się też uroflowmetrię, czyli pomiar szybkości strumienia, oraz ocenia zaleganie moczu. Oznacza się kreatyninę, aby sprawdzić, czy nerki nie ucierpiały; więcej o badaniach nerek w artykule choroby nerek – objawy i badania.

Przy podejrzeniu zapalenia lekarz może zlecić posiewy moczu i wydzieliny prostaty, jak opisano w artykule zapalenie prostaty. Przy rozpoznanym raku o zaawansowaniu informują dodatkowo badania obrazowe, np. tomografia, rezonans całego ciała lub scyntygrafia kości. Dobiera je lekarz do konkretnego przypadku.

Jak się przygotować do badania?

• Powiedz lekarzowi o wszystkich lekach, zwłaszcza przeciwzakrzepowych oraz o finasterydzie i dutasterydzie.
• Przed oznaczeniem PSA zachowaj zalecone odstępy od wytrysku i jazdy na rowerze oraz unikaj badania w trakcie zakażenia dróg moczowych i krótko po zabiegach urologicznych. Szczegóły podaje lekarz lub laboratorium.
• Do badania przez odbyt nie jest potrzebne specjalne przygotowanie.
• Do USG przezbrzusznego pęcherz powinien być napełniony, a do rezonansu i biopsji ośrodek poda własne instrukcje, np. dotyczące lewatywy i antybiotyku.
• Weź ze sobą poprzednie wyniki PSA, aby lekarz mógł ocenić zmiany w czasie.

Czy domowy test PSA albo masaż prostaty zastąpi badanie?

Nie. Domowe testy nie mają takiej wartości diagnostycznej jak badania laboratoryjne i nie zastępują oceny lekarza. Nie zastąpi badania także masaż prostaty, który, jak piszemy w artykule masaż prostaty – ryzyko i przeciwwskazania, nie służy rozpoznawaniu chorób, a przy ostrym zapaleniu jest przeciwwskazany.

Kiedy wynik badań wymaga pilnej reakcji?

Do lekarza należy zgłosić się szybko, gdy pojawia się krew w moczu lub w nasieniu, utrzymuje się ból w kroczu, występuje gorączka z bólem przy oddawaniu moczu albo narasta ból kości. Natychmiastowej pomocy (szpitalny oddział ratunkowy) wymaga niemożność oddania moczu, a także gorączka z dreszczami po biopsji lub zabiegu.

Wynik w normie nie zwalnia z uwagi na objawy: jeśli dolegliwości się utrzymują lub nasilają, badania trzeba powtórzyć lub poszerzyć.

Co po badaniach?

Dalsze postępowanie zależy od rozpoznania: może to być obserwacja, leki, zabieg lub leczenie onkologiczne. Przegląd metod znajdziesz w artykule leczenie prostaty. Warto zadać lekarzowi pytania: co oznacza mój wynik, czy trzeba powtórzyć badanie i kiedy, jakie są kolejne kroki, jakie ryzyko niosą dalsze badania oraz kiedy zgłosić się na kontrolę.