Reumatyzm: objawy i rodzaje chorób reumatycznych

Reumatyzm to potoczne określenie ponad dwustu różnych chorób, które obejmują stawy, kości, mięśnie, ścięgna i tkankę łączną. Łączy je ból i ograniczenie ruchu, ale przyczyny, przebieg i leczenie bywają zupełnie inne. Dlatego lekarze nie mówią o jednej chorobie „reumatyzm", tylko o chorobach reumatycznych, a ich rozpoznawaniem i leczeniem zajmuje się reumatolog.

Ten artykuł jest przeglądem całej grupy: wyjaśnia, jakie są główne rodzaje chorób reumatycznych, po czym je rozpoznać, jak odróżnić ból zapalny od mechanicznego i kiedy nie zwlekać z wizytą. Szczegółowo o jednej z najważniejszych jednostek piszemy w artykule o reumatoidalnym zapaleniu stawów, a o bólu i zwyrodnieniu stawów – w tekście o bólach stawów.

Czym jest reumatyzm i dlaczego ta nazwa myli?

Słowo „reumatyzm" w mowie potocznej oznacza zwykle każdy przewlekły ból stawów, mięśni lub kręgosłupa. W medycynie nie jest to rozpoznanie. Dawniej nazywano tak wszelkie bolesne schorzenia narządu ruchu, dziś wiadomo, że kryje się za nimi bardzo różnorodna grupa chorób: zapalnych, zwyrodnieniowych, metabolicznych, autoimmunologicznych i bólowych.

To rozróżnienie ma realne znaczenie. Choroba zapalna wymaga szybkiego, swoistego leczenia, które chroni stawy przed zniszczeniem, a zwyrodnienie – ruchu, redukcji masy ciała i leczenia objawowego. Samo określenie „mam reumatyzm" nie pozwala więc wybrać terapii – potrzebne jest rozpoznanie konkretnej choroby.

Jakie są rodzaje chorób reumatycznych?

Choroby reumatyczne dzieli się na kilka głównych grup, choć granice między nimi nie zawsze są ostre:

Grupa	Przykłady	Charakterystyka
Zapalne choroby stawów	reumatoidalne zapalenie stawów, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa, łuszczycowe zapalenie stawów, młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów	Autoimmunologiczny stan zapalny, ból w spoczynku, długa sztywność poranna
Choroby zwyrodnieniowe	choroba zwyrodnieniowa stawów (artroza), zwyrodnienia kręgosłupa	Zużycie chrząstki, ból przy obciążeniu, krótka sztywność
Choroby metaboliczne i mikrokrystaliczne	dna moczanowa, pseudodna	Kryształy w stawie, napadowy, silny ból
Choroby tkanki łącznej	toczeń rumieniowaty układowy, twardzina układowa, zespół Sjögrena, zapalenie wielomięśniowe	Zajęcie wielu narządów, nie tylko stawów
Zapalenia naczyń	polimialgia reumatyczna, olbrzymiokomórkowe zapalenie tętnic	Zapalenie ścian naczyń, objawy ogólne
Zespoły bólowe tkanek miękkich	fibromialgia, zapalenie ścięgien i kaletek	Ból mięśni i okolic stawów bez zniszczenia stawu
Zakażenia stawów i kości	septyczne zapalenie stawu, zapalenie kości	Stan pilny, wymaga szybkiego leczenia antybiotykami

Wśród zapalnych chorób stawów wyróżnia się zwłaszcza dwie poza RZS: łuszczycowe zapalenie stawów, które rozwija się u części osób z łuszczycą, oraz zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa. Z metabolicznych najczęstsza jest dna moczanowa, a o zakażeniu kości piszemy w artykule o zapaleniu kości.

Jakie są objawy chorób reumatycznych?

Najczęstsze objawy chorób reumatycznych to przewlekły ból stawów lub kręgosłupa, sztywność po przebudzeniu, obrzęk stawów i zmęczenie. W zależności od choroby mogą dołączyć objawy ogólne i pozastawowe. Warto zwrócić uwagę na:

• ból stawów, mięśni lub kręgosłupa utrzymujący się tygodniami,
• sztywność, zwłaszcza po przebudzeniu lub dłuższym siedzeniu,
• obrzęk, zaczerwienienie i ucieplenie okolicy stawu,
• ograniczenie ruchomości i spadek sprawności rąk, nóg czy kręgosłupa,
• przewlekłe zmęczenie, osłabienie, stany podgorączkowe i niezamierzony spadek masy ciała,
• objawy poza układem ruchu: zmiany skórne i paznokci, suchość oczu i jamy ustnej, zapalenie oka, owrzodzenia w jamie ustnej, bielejące lub siniejące palce na zimnie, wysypka po słońcu.

Objawy mogą mieć charakter napadowy (jak w dnie) albo narastać powoli przez miesiące. Czasem choroba rozpoczyna się od jednego stawu, a czasem od kilku jednocześnie.

Jak odróżnić ból zapalny od mechanicznego?

Ból zapalny pojawia się w spoczynku, często w drugiej połowie nocy, towarzyszy mu długa poranna sztywność (zwykle ponad 30–60 minut), a ruch przynosi ulgę. Ból mechaniczny, typowy dla zwyrodnień, nasila się podczas obciążenia i pod koniec dnia, a odpoczynek go zmniejsza; sztywność poranna trwa krótko.

To jedna z najważniejszych wskazówek w diagnostyce, bo bóle zapalne wymagają szybkiego rozpoznania i leczenia modyfikującego chorobę, a mechaniczne – głównie ruchu, redukcji masy ciała i leczenia objawowego. W przypadku bólu pleców o charakterze zapalnym, który zaczyna się u osób młodych, budzi w nocy i poprawia się po ruchu, należy pomyśleć o zapalnych chorobach kręgosłupa, a nie o zwykłym przeciążeniu – różnice opisujemy też w artykule o bólach kręgosłupa i korzonkach.

• Cechy bólu zapalnego: nocny i poranny ból, długa sztywność, poprawa po rozruszaniu, obrzęk stawu, zmęczenie, czasem stan podgorączkowy.
• Cechy bólu mechanicznego: ból po wysiłku, pod koniec dnia, ulga po odpoczynku, krótka sztywność, trzeszczenie w stawie, brak objawów ogólnych.

Czy choroby reumatyczne dotyczą tylko starszych osób?

Nie. Choć zwyrodnienia stawów i dna częściej pojawiają się z wiekiem, wiele chorób zapalnych zaczyna się w młodszym i średnim wieku, a niektóre, jak młodzieńcze idiopatyczne zapalenie stawów, już w dzieciństwie. Pewne choroby, na przykład toczeń czy RZS, częściej dotyczą kobiet, a zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa zwykle rozpoczyna się u młodych dorosłych. Wiek nie powinien więc być powodem, by bagatelizować przewlekłe objawy.

U dzieci na reumatyzm mogą wskazywać utrzymujące się utykanie, odmowa używania kończyny, obrzęk stawu lub poranna sztywność. Bóle „wzrostowe" zwykle występują wieczorem lub w nocy, bez obrzęku i nie ograniczają ruchu.

Czy zimno i wilgoć powodują reumatyzm?

Nie. Pogoda nie wywołuje chorób reumatycznych, choć wiele osób z przewlekłym bólem stawów odczuwa nasilenie dolegliwości przy zmianie ciśnienia, chłodzie lub wilgoci. Mechanizm tego zjawiska nie jest dobrze poznany. Przeziębienie stawów czy „przewianie" nie jest przyczyną RZS ani innych chorób zapalnych.

Ciepło może jednak przynosić doraźną ulgę w sztywności i napięciu mięśni, a zimno – przy świeżym obrzęku. To metody łagodzące objawy, a nie leczące chorobę.

Co zwiększa ryzyko chorób reumatycznych?

Przyczyny większości chorób reumatycznych nie są w pełni poznane. Zwykle działa kilka czynników naraz: predyspozycje genetyczne, zaburzenia odporności, czynniki środowiskowe i styl życia. Znane czynniki ryzyka to:

• palenie tytoniu – zwiększa ryzyko RZS i pogarsza przebieg wielu chorób zapalnych,
• nadwaga i otyłość – obciążają stawy i sprzyjają dnie oraz zwyrodnieniom,
• obciążenie rodzinne chorobami autoimmunologicznymi,
• łuszczyca – zwiększa ryzyko łuszczycowego zapalenia stawów,
• urazy stawów i ciężka praca fizyczna – sprzyjają zwyrodnieniom,
• niektóre zakażenia, które mogą wywołać odczynowe zapalenie stawów.

Chorobami współistniejącymi, które warto sprawdzać u osób z bólem stawów, są zaburzenia czynności tarczycy – opisujemy je w artykule o objawach chorej tarczycy.

Jak rozpoznaje się choroby reumatyczne?

Podstawą jest wywiad i badanie fizykalne, które ocenia stawy, kręgosłup i inne układy. Lekarz pyta o rodzaj bólu, porę dnia, czas trwania sztywności, objawy skórne i oczne, choroby w rodzinie oraz przyjmowane leki. Na tej podstawie decyduje, jakie badania zlecić.

• Badania krwi: morfologia, OB, CRP, próby wątrobowe i nerkowe, w razie potrzeby czynnik reumatoidalny, przeciwciała anty-CCP, przeciwciała przeciwjądrowe (ANA) czy stężenie kwasu moczowego.
• Badania obrazowe: RTG, USG stawów, rezonans magnetyczny, a w wybranych sytuacjach tomografia lub densytometria.
• Badanie płynu stawowego: pozwala odróżnić zapalenie, dnę i zakażenie.

Zakresy referencyjne zależą od laboratorium. Pojedynczy odchylony wynik bez objawów rzadko świadczy o chorobie – na przykład niewielkie, przypadkowe miano przeciwciał przeciwjądrowych bywa obecne u zdrowych osób. Dlatego wyniki zawsze trzeba interpretować w kontekście objawów.

Jak leczy się choroby reumatyczne?

Leczenie dobiera się do rozpoznania. W chorobach zapalnych podstawą są leki modyfikujące przebieg choroby, a w razie potrzeby leki biologiczne i celowane, które ustala reumatolog. Ból i sztywność łagodzą niesteroidowe leki przeciwzapalne, stosowane ostrożnie z uwagi na działania niepożądane na żołądek, nerki i układ krążenia. W dnie moczanowej stosuje się leki obniżające poziom kwasu moczowego, a w zwyrodnieniach – ruch, fizjoterapię i redukcję masy ciała.

Każdej terapii powinny towarzyszyć:

• regularna aktywność fizyczna dopasowana do stanu stawów,
• utrzymanie prawidłowej masy ciała,
• rezygnacja z palenia,
• zdrowa, zbilansowana dieta,
• dbałość o kości, w tym profilaktyka osteoporozy, zwłaszcza przy leczeniu glikokortykosteroidami.

Choroby reumatyczne są w większości przewlekłe, ale dzięki współczesnym lekom wiele osób żyje aktywnie i bez poważnych ograniczeń. Kluczowe jest wczesne rozpoznanie i regularne kontrole.

Co nie działa na reumatyzm?

Nie ma dowodów, że „kuracje oczyszczające", maści z jadem, okłady z kapusty, bransolety magnetyczne czy pojedyncze zioła leczą choroby reumatyczne. Mogą natomiast opóźnić skuteczną terapię lub wchodzić w interakcje z lekami. Podobnie dieta nie leczy chorób reumatycznych – wyjątkiem jest dna moczanowa, gdzie zmiana nawyków pomaga, choć zwykle nie zastępuje leków.

Wiele osób zadaje pytanie o suplementy na stawy. Dowody na ich skuteczność są niejednoznaczne i omawiamy je w artykule o bólach stawów. Przed zastosowaniem jakiegokolwiek preparatu, zwłaszcza w ciąży, w czasie karmienia i przy lekach przeciwzakrzepowych, należy skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą.

Do jakiego lekarza iść z bólem stawów?

Zwykle pierwszym krokiem jest lekarz rodzinny, który zbierze wywiad, zleci podstawowe badania i w razie potrzeby wystawi skierowanie do reumatologa albo ortopedy. Reumatolog zajmuje się chorobami zapalnymi i ogólnoustrojowymi, ortopeda – urazami, zwyrodnieniami i leczeniem operacyjnym. Przy bólu kręgosłupa pomocny bywa także fizjoterapeuta, a przy łuszczycy – dermatolog.

Przed wizytą dobrze jest zapisać, które stawy bolą, kiedy ból jest największy, jak długo trwa sztywność poranna, jakie leki przyjmujesz oraz czy w rodzinie ktoś chorował na choroby reumatyczne lub łuszczycę. Takie notatki znacznie ułatwiają rozpoznanie.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Wizytę u lekarza warto zaplanować, gdy ból i obrzęk stawów utrzymują się powyżej kilku tygodni, poranna sztywność trwa dłużej niż godzinę, objawy dotyczą kilku stawów lub pojawiają się wraz z gorączką, wysypką, zmęczeniem czy zapaleniem oka. U dziecka każde utrzymujące się utykanie lub obrzęk stawu wymaga oceny.

Pilnie, tego samego dnia, należy szukać pomocy przy nagle obrzękniętym, gorącym i bardzo bolesnym stawie z gorączką, przy osłabieniu siły kończyn, zaburzeniach czucia lub kontroli oddawania moczu i stolca, przy silnym bólu głowy z bólem skroni i zaburzeniami widzenia u osoby po 50. roku życia oraz przy bólu w klatce piersiowej i dusznościach. Bóle promieniujące do nogi opisujemy w artykule o rwie kulszowej.