Bóle stawów: przyczyny, choroba zwyrodnieniowa i sposoby na ulgę

Ból stawów (artralgia) to dolegliwość, z którą prędzej czy później mierzy się większość dorosłych. Najczęstszą przyczyną jest choroba zwyrodnieniowa stawów, czyli artroza, ale ból może też wynikać z urazu, przeciążenia, zapalenia, dny moczanowej lub infekcji. O przyczynie najwięcej mówi to, jak ból się zachowuje: kiedy się nasila, jak długo trwa sztywność i czy towarzyszy mu obrzęk.

W tym artykule skupiamy się na bólu stawów w codziennej praktyce: przyczynach, chorobie zwyrodnieniowej kolan, bioder i rąk oraz sposobach łagodzenia dolegliwości. Przewlekłe choroby zapalne omawiamy osobno: reumatoidalne zapalenie stawów i ogólny przegląd w tekście o chorobach reumatycznych.

Jakie są najczęstsze przyczyny bólu stawów?

Najczęstszą przyczyną przewlekłego bólu stawów u dorosłych jest choroba zwyrodnieniowa. U młodszych osób częściej odpowiadają za niego urazy i przeciążenia, a nagły, bardzo silny ból jednego stawu może wskazywać na dnę lub zakażenie. Pełna lista przyczyn jest długa:

• Choroba zwyrodnieniowa (artroza) – najczęściej dotyczy kolan, bioder, drobnych stawów rąk, stóp i kręgosłupa.
• Urazy i przeciążenia – skręcenia, naderwania więzadeł, uszkodzenia łąkotki, zapalenie ścięgien i kaletek po nadmiernym lub monotonnym wysiłku.
• Zapalne choroby stawów – reumatoidalne, łuszczycowe, zesztywniające zapalenie stawów kręgosłupa.
• Dna moczanowa – nagłe, bardzo silne napady bólu, często w stawie palucha.
• Infekcje – bakteryjne zapalenie stawu (stan pilny) oraz bóle stawów w przebiegu infekcji wirusowych.
• Choroby ogólnoustrojowe i leki – toczeń, niedoczynność tarczycy, niektóre leki, na przykład inhibitory aromatazy stosowane w leczeniu raka piersi lub statyny, u części osób powodują bóle stawów i mięśni.
• Ból pochodzący spoza stawu – na przykład z kręgosłupa lub mięśni, czasem promieniujący do biodra czy kolana.

U dzieci i młodzieży bóle stawów bywają związane ze wzrostem lub przeciążeniem, ale utrzymujący się obrzęk, utykanie albo gorączka wymagają diagnostyki.

Czym jest choroba zwyrodnieniowa stawów?

Choroba zwyrodnieniowa stawów to przewlekłe schorzenie, w którym chrząstka stawowa traci grubość i jakość, a kość pod nią oraz tkanki wokół stawu ulegają przebudowie. Dawniej uważano ją za zwykłe „zużycie", dziś wiadomo, że to proces dotyczący całego stawu, w tym kości, torebki, mięśni i błony maziowej, z udziałem łagodnego stanu zapalnego.

Ryzyko zwiększają:

• nadwaga i otyłość – zwłaszcza dla kolan, ale także dla stawów rąk,
• przebyte urazy stawów, na przykład uszkodzenia łąkotki lub więzadeł,
• ciężka praca fizyczna i powtarzalne przeciążenia, jak częste klękanie czy dźwiganie,
• wady postawy i osie kończyn, na przykład koślawość lub szpotawość kolan,
• predyspozycje rodzinne i płeć żeńska, szczególnie po menopauzie,
• wiek – choć sam wiek nie jest chorobą i nie każdy starszy człowiek ma nasilone objawy.

Jakie są objawy artrozy?

Typowy ból zwyrodnieniowy nasila się przy obciążeniu i pod koniec dnia, a ustępuje w spoczynku. Poranna sztywność trwa krótko, zwykle do około pół godziny. Z czasem pojawiają się:

• trzeszczenie lub chrobotanie przy ruchu,
• stopniowe ograniczenie zakresu ruchu,
• poszerzenie obrysu stawu i zgrubienia, w rękach nazywane guzkami Heberdena (stawy końcowe palców) i Boucharda (stawy środkowe),
• uczucie niestabilności lub „uciekania" kolana,
• zaostrzenia z obrzękiem, bolesnością i bólem nocnym.

Ból i objawy bywają zmienne: okresy nasilenia przeplatają się z poprawą. Rozpoznanie opiera się na objawach i badaniu stawu, a RTG potwierdza zmiany – ich nasilenie na zdjęciu nie zawsze odpowiada stopniowi bólu. Zdarza się, że wyraźne zmiany nie dają prawie żadnych dolegliwości, a ból jest duży przy niewielkich zmianach.

Które stawy najczęściej ulegają zwyrodnieniu?

• Kolana – ból przy chodzeniu po schodach, wstawaniu z krzesła, klękaniu; często pierwsze dolegliwości pojawiają się po wysiłku.
• Biodra – ból w pachwinie lub w okolicy pośladka, czasem promieniujący do kolana, trudności z wkładaniem skarpet i butów.
• Ręce – ból i zgrubienia stawów palców oraz podstawy kciuka, trudność z precyzyjnymi czynnościami.
• Kręgosłup – ból i sztywność, czasem ucisk na nerwy; więcej w artykułach o bólach kręgosłupa i rwie kulszowej.

Jak odróżnić zwyrodnienie od zapalenia stawów?

Najprościej odróżnić je po tym, kiedy boli i jak długo trwa sztywność. Zwyrodnienie boli głównie przy obciążeniu i wieczorem, a zapalenie – w nocy, nad ranem i po bezruchu, z długą sztywnością poranną i zmęczeniem.

Cecha	Zwyrodnienie	Zapalenie
Kiedy boli najbardziej	Po wysiłku, wieczorem	W nocy, nad ranem, po bezruchu
Sztywność poranna	Krótka	Długa, ponad godzinę
Wpływ ruchu	Obciążenie nasila ból	Rozruszanie przynosi ulgę
Obrzęk i ucieplenie	Okresowo, w zaostrzeniach	Częste, wyraźne
Objawy ogólne	Zwykle brak	Zmęczenie, stan podgorączkowy
Typowe stawy dłoni	Stawy końcowe i podstawa kciuka	Stawy u nasady palców i nadgarstki

To uproszczenie, bo oba procesy mogą współistnieć. Jeśli nie wiesz, który z nich dotyczy ciebie, zasięgnij opinii lekarza.

Jakie badania warto zrobić przy bólu stawów?

Przy typowym bólu zwyrodnieniowym u osoby po 45.–50. roku życia często wystarczy badanie lekarskie, a zdjęcie RTG wykonuje się, gdy potrzebne jest potwierdzenie rozpoznania lub planuje się leczenie operacyjne. Badania krwi nie rozpoznają artrozy, ale pomagają wykluczyć inne przyczyny, szczególnie gdy podejrzewa się zapalenie.

• RTG stawu – pokazuje zwężenie szpary stawowej, osteofity (wyrośla kostne) i zmiany w kości.
• USG – ocenia płyn w stawie, ścięgna, kaletki i błonę maziową.
• Rezonans magnetyczny – przydatny przy podejrzeniu uszkodzenia łąkotki lub więzadeł oraz w diagnostyce różnicowej.
• Badania krwi – OB, CRP, morfologia, w razie potrzeby kwas moczowy i czynniki reumatoidalne; wyniki interpretuje się zawsze z uwzględnieniem norm danego laboratorium.
• Badanie płynu stawowego – gdy nagle obrzęknie jeden staw, by odróżnić dnę, zapalenie i zakażenie.

Co pomaga na ból stawów?

Na ból stawów w chorobie zwyrodnieniowej najlepiej działa połączenie ruchu, redukcji nadmiernej masy ciała i doraźnych leków przeciwbólowych. Postępowanie niefarmakologiczne jest podstawą leczenia, a leki uzupełniają je w okresach nasilenia dolegliwości.

Ruch i fizjoterapia

Regularne ćwiczenia wzmacniające mięśnie wokół stawu i poprawiające wytrzymałość to jedna z najlepiej udokumentowanych metod leczenia artrozy. Dobrze sprawdzają się pływanie, ćwiczenia w wodzie, jazda na rowerze, marsz i ćwiczenia siłowe o niskim obciążeniu stawu. Bezruch zwykle pogarsza stan stawu, ponieważ osłabia mięśnie i zwiększa sztywność. Fizjoterapeuta dobiera ćwiczenia, terapię manualną, a w razie potrzeby kule, laskę, ortezy i wkładki ortopedyczne.

Ból podczas ćwiczeń nie zawsze oznacza, że szkodzą – niewielki, przemijający dyskomfort jest dopuszczalny, ale ostry ból, który utrzymuje się dłużej niż kilka godzin po wysiłku, to sygnał, by zmniejszyć obciążenie.

Redukcja masy ciała

Każdy zrzucony kilogram zmniejsza obciążenie kolan i bioder, a przy nadwadze to jeden z najskuteczniejszych kroków. Nawet umiarkowane zmniejszenie masy ciała zwykle zmniejsza ból i poprawia sprawność. Bezpieczne zasady odchudzania opisujemy w artykule co jest dobre na odchudzanie.

Leki i zabiegi

• Ciepło lub zimno – ciepły okład przy sztywności, zimny przy świeżym obrzęku po urazie; efekt jest doraźny.
• Miejscowe niesteroidowe leki przeciwzapalne (żele, maści) – zwykle dobrze tolerowane i bezpieczniejsze dla żołądka niż tabletki, szczególnie przy bólu kolan i rąk.
• Paracetamol – bywa stosowany jako lek pierwszego wyboru przy łagodnym bólu, choć jego skuteczność w artrozie jest ograniczona.
• Doustne niesteroidowe leki przeciwzapalne – skuteczniejsze przy silniejszych dolegliwościach, ale wymagają ostrożności przy chorobach żołądka, nerek, serca i nadciśnieniu, oraz stosowania możliwie najkrócej. Nie łączy się ich ze sobą bez zalecenia lekarza.
• Zastrzyki dostawowe – glikokortykosteroidy dają zwykle krótkotrwałą ulgę w zaostrzeniu; kwas hialuronowy ma niejednoznaczne dowody skuteczności. O decyzji rozstrzyga lekarz po ocenie stawu.
• Leczenie operacyjne – endoprotezoplastyka kolana lub biodra jest rozważana, gdy ból i ograniczenie sprawności są duże, a inne metody nie pomagają. To skuteczny zabieg, który u wielu osób znacząco poprawia jakość życia.

Leków dostępnych na receptę, w tym opioidów, nie stosuje się rutynowo, a ich dobór zależy od stanu chorego. Dawki i czas leczenia ustala lekarz.

Czy suplementy na stawy działają?

Dowody na skuteczność glukozaminy, chondroityny, kolagenu i podobnych preparatów w chorobie zwyrodnieniowej są niejednoznaczne, a wytyczne wielu towarzystw naukowych nie zalecają ich jako standardu. U części osób preparaty te dają niewielką poprawę, u innych nie działają wcale; nie odbudowują zniszczonej chrząstki. Nie można ich traktować jako zamiennika ruchu i leczenia.

Przed ich zastosowaniem, zwłaszcza w ciąży, w czasie karmienia, przy cukrzycy, alergii na owoce morza i przy lekach przeciwzakrzepowych, warto skonsultować się z lekarzem lub farmaceutą. Podobnie ostrożnie należy podchodzić do reklam „cudownych" maści, kuracji i urządzeń na stawy.

Jak dbać o stawy na co dzień?

Pomagają proste zasady, które zmniejszają obciążenie i opóźniają postęp zmian:

• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• zmiana pozycji co jakiś czas przy pracy siedzącej, krótkie przerwy na rozruszanie,
• rozgrzewka przed wysiłkiem i stopniowe zwiększanie intensywności treningu,
• wygodne, amortyzujące obuwie i unikanie wysokich obcasów,
• unikanie powtarzalnych przeciążeń, na przykład częstego klękania czy dźwigania,
• zbilansowana dieta z wystarczającą ilością wapnia i witaminy D oraz regularny ruch, które służą także kościom – więcej o ochronie kości piszemy w artykule o osteoporozie.

Nie ma jednej „diety na stawy", ale wzorzec bogaty w warzywa, owoce, ryby, oliwę i produkty pełnoziarniste sprzyja zdrowiu ogólnemu i utrzymaniu masy ciała. Przy podejrzeniu dny moczanowej obowiązują dodatkowe zasady, opisane w osobnym artykule.

Czy ból stawów zawsze oznacza chorobę?

Nie. Przemijający ból po nietypowym wysiłku, długim marszu czy zmianie obuwia jest częsty i zwykle ustępuje po kilku dniach odpoczynku. Dopiero ból, który utrzymuje się tygodniami, nawraca, ogranicza codzienne czynności albo towarzyszy mu obrzęk, zasługuje na diagnostykę. W tym przypadku warto szukać też przyczyn pozastawowych: niedoboru witaminy D, niedoczynności tarczycy czy działań niepożądanych leków.

Zdarza się też, że ból odczuwany w stawie jest tak naprawdę promieniujący – na przykład bóle kolana mogą pochodzić z biodra, a dolegliwości w nodze – z kręgosłupa.

Kiedy ból stawu wymaga pilnej konsultacji?

Pilnie, nawet tego samego dnia, należy zgłosić się po pomoc, gdy:

• staw jest nagle gorący, zaczerwieniony, bardzo bolesny i pojawia się gorączka lub dreszcze – może to być zakażenie stawu, które grozi trwałym uszkodzeniem,
• ból pojawił się po urazie i nie możesz obciążyć kończyny lub widać deformację,
• ból stawu towarzyszy ogólnemu złemu samopoczuciu, wysypce lub niewyjaśnionemu spadkowi masy ciała,
• pojawia się osłabienie siły kończyny, drętwienie albo zaburzenia kontroli oddawania moczu i stolca,
• jednostronnie obrzęknięta, bolesna łydka z ociepleniem lub zaczerwienieniem – to może być zakrzepica żył głębokich.

Wizytę u lekarza zaplanuj, gdy ból utrzymuje się dłużej niż kilka tygodni, nawraca, budzi cię w nocy, obejmuje kilka stawów lub ogranicza codzienne czynności. Jeśli podejrzewasz zapalną chorobę stawów – na przykład masz długą sztywność poranną i obrzęki – nie zwlekaj, bo wczesne leczenie ma wówczas kluczowe znaczenie. Zakażenie kości opisujemy w artykule o zapaleniu kości.