Niskie ciśnienie krwi – objawy, przyczyny i postępowanie

Niskie ciśnienie krwi (hipotonia, niedociśnienie) to zwykle wartości poniżej około 90/60 mm Hg. Samo w sobie nie jest chorobą: u wielu zdrowych osób, zwłaszcza młodych i szczupłych, takie ciśnienie jest po prostu ich normą i nie powoduje żadnych dolegliwości. O problemie mówimy wtedy, gdy towarzyszą mu objawy, takie jak zawroty głowy, omdlenia czy osłabienie, albo gdy ciśnienie spadło nagle i znacznie.

Poniżej opisujemy, jak rozpoznać objawy zbyt niskiego ciśnienia, skąd się ono bierze, jakie badania warto wykonać, co robić w domu i kiedy trzeba szukać pomocy. O drugiej stronie tego zagadnienia piszemy w artykule nadciśnienie tętnicze – objawy, rozpoznanie i leczenie.

Jakie ciśnienie uważa się za niskie?

Za niskie uznaje się zwykle ciśnienie skurczowe poniżej 90 mm Hg lub rozkurczowe poniżej 60 mm Hg. Nie ma jednak jednej granicy, od której robi się to szkodliwe. Jeśli ktoś od lat ma 95/60 i czuje się dobrze, najczęściej jest to jego indywidualna norma. Ważniejsze od liczby są objawy oraz to, czy ciśnienie nagle spadło w stosunku do zwykłych wartości.

Warto pamiętać, że ciśnienie zmienia się w ciągu doby. Bywa niższe w nocy, po posiłku, w upale i po wysiłku. Niski pojedynczy wynik, zwłaszcza zmierzony nieprawidłowo (zbyt duży mankiet, pomiar tuż po kąpieli), nie jest podstawą do rozpoznania. Zasady poprawnego pomiaru opisujemy w artykule o nadciśnieniu i obowiązują one tak samo przy podejrzeniu niedociśnienia.

Jakie są objawy niskiego ciśnienia?

Najczęstsze objawy niskiego ciśnienia to zawroty głowy, ciemnienie przed oczami po szybkim wstaniu, osłabienie i uczucie zmęczenia. Powstają dlatego, że narządy, przede wszystkim mózg, dostają na chwilę za mało krwi. Mogą pojawić się też nudności, bladość, a w cięższych przypadkach omdlenie.

Pełniejszy zestaw dolegliwości obejmuje:

• zawroty głowy i uczucie „mroczków przed oczami", zwłaszcza po szybkim wstaniu,
• osłabienie, uczucie zmęczenia, senność i trudności z koncentracją,
• nudności, bladość, chłodne i spocone dłonie,
• kołatanie serca lub przyspieszone tętno,
• rozmazane widzenie, szum w uszach,
• omdlenia lub stany przedomdleniowe.

Objawy są niespecyficzne, więc nie zawsze wynikają z ciśnienia. Zmęczenie i zawroty głowy mają dziesiątki przyczyn, od niedokrwistości po chorobę tarczycy. Jeśli dolegliwości się powtarzają, warto zmierzyć ciśnienie w chwili, gdy się pojawiają, i zapisywać wyniki razem z okolicznościami, na przykład „po wstaniu z łóżka, po obiedzie, w upale".

Skąd bierze się niskie ciśnienie?

Niskie ciśnienie ma wiele przyczyn, od zupełnie niegroźnych, jak indywidualna konstytucja czy odwodnienie, po poważne, takie jak choroby serca, hormonalne lub krwawienie. Dlatego ważne jest, by u osoby z objawami ustalić, z którą sytuacją mamy do czynienia.

Przyczyny łagodne i często przemijające

• cecha indywidualna lub konstytucjonalna – ciśnienie niskie „od zawsze", bez objawów,
• odwodnienie (upał, biegunka, wymioty, gorączka, zbyt małe picie),
• długie stanie w miejscu, gorąca kąpiel lub sauna, nagłe wstanie z łóżka lub siedzenia,
• duży posiłek, po którym część krwi napływa do przewodu pokarmowego,
• ciąża, zwłaszcza pierwsza jej połowa,
• duży wysiłek przy niewystarczającym nawodnieniu, głodzenie się i niedożywienie.

Przyczyny wymagające diagnostyki

• leki: na nadciśnienie i serce, moczopędne, rozszerzające naczynia, na prostatę, niektóre leki przeciwdepresyjne i stosowane w chorobie Parkinsona, a także leki nasenne i uspokajające,
• choroby serca: bardzo wolny lub bardzo szybki rytm, wady zastawkowe, niewydolność serca, zawał,
• zaburzenia hormonalne: niedoczynność nadnerczy lub tarczycy (por. objawy chorej tarczycy),
• niedokrwistość i utrata krwi, także ukryta, na przykład z przewodu pokarmowego,
• zakażenia i inne ciężkie stany, które prowadzą do gwałtownego spadku ciśnienia (wstrząs septyczny),
• ciężka reakcja alergiczna (anafilaksja),
• zaburzenia układu nerwowego regulującego ciśnienie, na przykład w cukrzycy lub chorobie Parkinsona,
• niedobory pokarmowe, na przykład witaminy B12 lub kwasu foliowego, które mogą prowadzić do niedokrwistości.

Zawroty głowy z towarzyszącym tętnem poza zakresem normy warto powiązać z informacjami z artykułu prawidłowy puls – jakie tętno jest normalne.

Co to jest hipotonia ortostatyczna?

Hipotonia ortostatyczna to spadek ciśnienia po przyjęciu pozycji stojącej: zwykle o co najmniej 20 mm Hg dla ciśnienia skurczowego lub 10 mm Hg dla rozkurczowego w ciągu kilku minut. Powoduje zawroty głowy i ciemnienie przed oczami, czasem omdlenie. Najczęściej wynika z odwodnienia, leków albo zaburzeń regulacji nerwowej.

Normalnie po wstaniu krew spływa do nóg, a organizm w ciągu kilku sekund zwęża naczynia i przyspiesza serce, by utrzymać ciśnienie. Gdy ten mechanizm zawodzi lub jest za mało krwi w naczyniach, pojawiają się objawy. Częściej dotyczy to osób starszych, odwodnionych i przyjmujących leki obniżające ciśnienie.

Rozpoznanie ustala lekarz na podstawie pomiarów w pozycji leżącej, a następnie po 1 i 3 minutach stania. Warto nie lekceważyć tego zjawiska u seniorów, bo upadki mogą kończyć się złamaniami, a ryzyko złamań rośnie przy osłabieniu kości (zob. osteoporoza – objawy i czynniki ryzyka).

Inne rodzaje spadków ciśnienia

• Omdlenie odruchowe (wazowagalne): nagły spadek ciśnienia i tętna po bólu, widoku krwi, długim staniu lub silnych emocjach. Zwykle poprzedzają je nudności, pocenie się i ciemnienie przed oczami. Jest częste i najczęściej niegroźne.
• Spadek po posiłku: występuje zwłaszcza u osób starszych, po obfitym, bogatym w węglowodany jedzeniu.
• Wstrząs: bardzo niskie ciśnienie z objawami niewydolności krążenia (bladość, zimna skóra, splątanie). To stan zagrożenia życia.

Jak rozpoznaje się przyczynę niskiego ciśnienia?

Lekarz zaczyna od wywiadu: kiedy pojawiają się objawy, jakie leki bierzesz, ile pijesz, czy w rodzinie były omdlenia. Mierzy ciśnienie w pozycji leżącej i stojącej oraz sprawdza tętno. Często wystarcza to do rozpoznania hipotonii ortostatycznej lub wskazania na lek jako przyczynę.

W razie potrzeby zleca się badania dodatkowe:

• morfologię krwi (wykluczenie niedokrwistości),
• glukozę, elektrolity (sód, potas) i kreatyninę,
• TSH i inne badania hormonalne, w tym ocenę pracy nadnerczy, jeśli jest podejrzenie,
• EKG, a przy nieregularnym rytmie lub omdleniach – całodobowy zapis rytmu serca (holter),
• całodobowy pomiar ciśnienia (holter ciśnieniowy),
• USG serca przy podejrzeniu choroby serca,
• w wybranych przypadkach test pochyleniowy, czyli pomiary na stole, który zmienia ułożenie ciała.

Zakresy referencyjne wyników zależą od laboratorium, dlatego interpretacja zawsze należy do lekarza.

Co robić, gdy ciśnienie jest niskie?

Jeśli czujesz się źle, usiądź lub połóż się, najlepiej z uniesionymi nogami. Wypij wodę lub inny napój, a kiedy objawy miną, wstań powoli. Takie postępowanie zwykle wystarcza przy łagodnym spadku ciśnienia związanym z odwodnieniem lub zbyt gwałtowną zmianą pozycji.

Aby zapobiegać epizodom:

• pij regularnie w ciągu dnia i unikaj odwodnienia, zwłaszcza w upały i podczas choroby z gorączką,
• wstawaj powoli, a przed wstaniem z łóżka usiądź na chwilę i poruszaj stopami,
• unikaj długiego stania bez ruchu i bardzo gorących kąpieli,
• jedz mniejsze, częstsze posiłki zamiast jednego bardzo obfitego,
• ogranicz alkohol,
• w razie potrzeby noś odpowiednio dobrane pończochy uciskowe po konsultacji z lekarzem,
• napinaj mięśnie nóg i pośladków lub krzyżuj nogi, gdy czujesz zbliżające się omdlenie,
• wykonuj regularny ruch, który poprawia ogólną wydolność układu krążenia.

Czy kawa i sól podnoszą niskie ciśnienie?

Filiżanka kawy lub mocnej herbaty może krótkotrwale podnieść ciśnienie, ale nie jest sposobem na przewlekły problem, a nadmiar kofeiny może nasilać kołatanie serca i zaburzać sen. Zwiększenie ilości soli w diecie bywa zalecane w niektórych rodzajach hipotonii, jednak powinien o tym zdecydować lekarz.

Nie robi się tego na własną rękę, zwłaszcza przy chorobach serca, nerek lub nadciśnieniu, które może występować równocześnie z epizodami niskich wartości. U wielu osób sól w diecie zwiększa ryzyko nadciśnienia, więc nie jest to zalecenie dla wszystkich. Podobnie nie ma uzasadnienia do sięgania po zioła czy preparaty „podnoszące ciśnienie" bez konsultacji, bo ich skład i działanie bywają niepewne, a część wchodzi w interakcje z lekami.

Jeśli niskie ciśnienie wywołują leki, nie odstawiaj ich samodzielnie – lekarz może zmienić dawkę, porę przyjmowania lub preparat. W przewlekłej hipotonii ortostatycznej, gdy metody ogólne nie wystarczają, lekarze specjaliści mogą rozważyć leczenie farmakologiczne, ale to zawsze decyzja indywidualna.

Niskie ciśnienie u osób starszych, w ciąży i u młodych

Osoby starsze

U osób starszych niskie ciśnienie występuje częściej, bo odruchy regulujące ciśnienie słabną, a przyjmuje się więcej leków. Zawroty głowy i upadki są tu szczególnie niebezpieczne, dlatego lekarz może zmniejszyć dawki leków na nadciśnienie lub zmienić porę ich przyjmowania. Nie rób tego samodzielnie. U seniorów ciśnienie warto mierzyć także w pozycji stojącej.

Ciąża

W ciąży ciśnienie często spada w pierwszej jej połowie, a zawroty głowy zwykle ustępują. Kobiety w ciąży powinny unikać długiego leżenia na plecach, bo powiększona macica może uciskać duże naczynia i nasilać złe samopoczucie. Nagłe omdlenia, krwawienie lub silny ból brzucha wymagają pilnej oceny lekarskiej. Więcej o kolejnych etapach ciąży znajdziesz w artykule ciąża miesiąc po miesiącu.

Osoby młode

U szczupłych, młodych osób, zwłaszcza dziewcząt i kobiet, niskie ciśnienie jest bardzo częste i w większości przypadków nie wymaga leczenia. Pomagają regularne posiłki, picie wody, sen i ruch. Jeśli w rodzinie występowały nagłe omdlenia, a epizody są częste lub pojawiają się podczas wysiłku, trzeba to zgłosić lekarzowi, bo mogą mieć podłoże sercowe.

Czy niskie ciśnienie jest niebezpieczne?

Przewlekłe, łagodnie obniżone ciśnienie bez objawów zazwyczaj nie jest groźne. Osoby z takim ciśnieniem często mają mniejsze ryzyko chorób serca i naczyń niż osoby z nadciśnieniem. Niebezpieczne bywa niskie ciśnienie, które pojawia się nagle, wiąże się z objawami lub ma poważną przyczynę.

Możliwe powikłania to upadki i urazy podczas omdlenia (w tym za kierownicą), a w ciężkich przypadkach niedokrwienie narządów w przebiegu wstrząsu. U osób z objawami warto więc ustalić przyczynę, a nie tylko „przeczekać".

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza warto zgłosić się, gdy zawroty głowy, omdlenia lub osłabienie powtarzają się, utrudniają codzienne funkcjonowanie albo wystąpiły po rozpoczęciu nowego leku. Warto to zrobić także wtedy, gdy ciśnienie, które zwykle było prawidłowe, wyraźnie się obniżyło bez widocznej przyczyny. Lekarz zleci podstawowe badania, np. morfologię, poziom glukozy, elektrolitów, a w razie potrzeby EKG lub dalszą diagnostykę.

Natychmiast wezwij pogotowie (112 lub 999), gdy niskiemu ciśnieniu towarzyszy:

• utrata przytomności, zwłaszcza po urazie lub z towarzyszącym bólem w klatce piersiowej,
• duszność, ból w klatce piersiowej lub bardzo szybkie, nieregularne bicie serca,
• bladość, zimna, wilgotna skóra, splątanie, bardzo szybki oddech (możliwe objawy wstrząsu),
• czarne stolce, wymioty krwią lub inne objawy krwawienia,
• wysoka gorączka z dreszczami i dezorientacją,
• obrzęk twarzy lub języka, świszczący oddech po ukąszeniu owada, zjedzeniu pokarmu lub przyjęciu leku (możliwa anafilaksja).

Lista kontrolna przed wizytą u lekarza

• Zapisz, kiedy pojawiają się objawy, jak długo trwają i co je poprzedza.
• Zmierz ciśnienie i tętno w trakcie objawów, a także w pozycji leżącej i po kilku minutach stania.
• Spisz wszystkie przyjmowane leki, w tym bez recepty, oraz suplementy.
• Zanotuj, ile płynów pijesz i czy ostatnio miałeś biegunkę, wymioty lub gorączkę.
• Zapytaj lekarza, czy któryś z leków może być przyczyną objawów.