Masaż prostaty – rola w medycynie, ryzyko i przeciwwskazania

Masaż prostaty to zabieg polegający na uciskaniu gruczołu krokowego palcem wprowadzonym przez odbyt, co ma wycisnąć wydzielinę z gruczołu. W medycynie stosowano go dawniej w leczeniu przewlekłego zapalenia prostaty oraz jako element diagnostyki. Dziś jego rola w urologii jest bardzo ograniczona, a dowody na korzyści – skąpe i niejednoznaczne.

Zabieg nie jest bezpieczny dla każdego i w niektórych chorobach może zaszkodzić. Ten artykuł ma charakter medyczny: wyjaśnia, czym masaż prostaty jest, jaką miał i ma rolę w urologii, jakie niesie ryzyko, kiedy absolutnie nie wolno go wykonywać i co stosuje się dziś zamiast niego. Nie opisuje żadnych technik wykonywania masażu – jest to zabieg, który ma sens jedynie w rękach lekarza lub przeszkolonego specjalisty i po ustaleniu rozpoznania.

Czym jest masaż prostaty w ujęciu medycznym?

Masaż prostaty w medycynie to delikatny ucisk gruczołu krokowego przez ścianę odbytnicy, wykonywany przez lekarza lub inną wykwalifikowaną osobę w rękawiczce i z użyciem żelu. Celem jest wydobycie wydzieliny z przewodów gruczołu w stronę cewki moczowej. Zabieg trwa krótko i dawniej wykonywano go w serii kilku sesji.

Prostata leży bezpośrednio przed odbytnicą, więc jej tylną powierzchnię można wyczuć palcem przez odbyt – tak samo, jak podczas rutynowego badania. Budowę i położenie narządu opisuje artykuł o tym, czym jest prostata. Masaż różni się od badania tym, że gruczoł jest nie tylko oceniany, ale też rytmicznie uciskany.

Skąd wzięła się idea masażu prostaty?

Pomysł wywodzi się z dawnych założeń, że w przewlekłym zapaleniu przewody gruczołu są „zastoinowe", a ich udrożnienie i poprawa krążenia zmniejszą stan zapalny. Przez długi czas metoda była popularna, zanim urologia zaczęła wymagać potwierdzenia skuteczności w badaniach klinicznych.

Dobrej jakości badania tych założeń nie potwierdziły. Sama koncepcja zastoju wydzieliny jako głównej przyczyny przewlekłego bólu miednicy została w dużej mierze zarzucona, bo okazało się, że u większości chorych nie stwierdza się zakażenia bakteryjnego, a przyczyny dolegliwości są złożone. Współczesne zalecenia urologiczne nie uznają masażu za standardową metodę leczenia.

Do czego masaż prostaty służył w diagnostyce?

W diagnostyce masaż pozwalał uzyskać wydzielinę gruczołu, którą oceniano pod mikroskopem i w posiewie, aby sprawdzić, czy prostata jest zakażona. Opisano wręcz klasyczne badanie, w którym porównywano próbki moczu i wydzieliny pobierane przed masażem i po nim, aby ustalić, skąd pochodzą bakterie – z cewki, pęcherza czy gruczołu.

W praktyce dziś rozpoznanie zapalenia prostaty opiera się głównie na objawach, badaniu fizykalnym i badaniach moczu, a pobranie wydzieliny po masażu stosuje się rzadko, głównie w ośrodkach specjalistycznych. Przegląd współczesnych metod opisano w artykule badanie prostaty.

Czy masaż prostaty ma udowodnione działanie lecznicze?

Nie, nie ma wystarczających dowodów, że masaż prostaty leczy jakąkolwiek chorobę gruczołu krokowego. Dostępne prace dotyczące przewlekłego zapalenia są nieliczne, małe i niejednoznaczne, a ich wyniki nie pozwalają zalecać zabiegu rutynowo. Nie ma też dowodów, że masaż:

• leczy lub zapobiega przerostowi prostaty,
• zapobiega rakowi prostaty lub go leczy,
• „oczyszcza" gruczoł z toksyn,
• zastępuje antybiotykoterapię przy zakażeniu bakteryjnym,
• poprawia długofalowo zdrowie prostaty u mężczyzn bez objawów.

U części mężczyzn z przewlekłym bólem miednicy doraźnie odczuwana ulga mogła wynikać z rozluźnienia napiętych mięśni dna miednicy, a nie z działania na sam gruczoł. Dlatego dziś, gdy takie napięcie jest problemem, stosuje się raczej fizjoterapię dna miednicy, ćwiczenia rozluźniające i leczenie przeciwbólowe. Strategię leczenia opisano w artykułach zapalenie prostaty i leczenie prostaty.

Czym masaż prostaty różni się od fizjoterapii dna miednicy?

Fizjoterapia dna miednicy to ocena i rozluźnianie mięśni miednicy prowadzone przez wykwalifikowanego fizjoterapeuty z użyciem ćwiczeń, technik manualnych i nauki świadomego rozluźniania. Jej celem nie jest uciskanie gruczołu, lecz zmniejszenie napięcia mięśni, które może podtrzymywać ból w kroczu. Te dwie metody bywają mylone, ale mają odmienne założenia.

Fizjoterapia ma lepsze uzasadnienie niż klasyczny masaż prostaty w przewlekłym zespole bólu miednicy, choć także wymaga wcześniejszego wykluczenia innych przyczyn dolegliwości – zakażenia, kamicy, chorób odbytu czy nowotworu. Wskazaniem do niej jest napięty, bolesny mięsień dna miednicy stwierdzony w badaniu, a nie sama chęć „zrobienia czegoś dla prostaty".

Jakie jest ryzyko masażu prostaty?

Masaż prostaty niesie realne ryzyko, zwłaszcza gdy wykonuje się go bez rozpoznania lub w złym momencie. Najpoważniejsze jest przeniesienie bakterii do krwi, ale możliwe są też ból, uszkodzenie odbytnicy i zafałszowanie wyniku PSA.

• Rozsiew bakterii do krwi. Przy ostrym zapaleniu prostaty masaż może wtłoczyć bakterie do krwiobiegu i wywołać sepsę, czyli ciężkie, zagrażające życiu zakażenie.
• Ból i nasilenie objawów – po zabiegu dolegliwości mogą się pogorszyć, zwłaszcza gdy mięśnie są już napięte.
• Uszkodzenie odbytu i odbytnicy – pęknięcia błony śluzowej, krwawienie, nasilenie hemoroidów lub szczeliny odbytu (zob. hemoroidy – objawy i postępowanie).
• Fałszywy wynik PSA – ucisk gruczołu może zmienić stężenie PSA we krwi i utrudnić interpretację wyników, dlatego nie należy go wykonywać przed pobraniem krwi.
• Opóźnienie rozpoznania – jeśli za objawami stoi rak lub inna choroba, samodzielne „leczenie" masażem może odwlec wizytę u lekarza.

Podejrzewa się też, że ucisk gruczołu objętego rakiem może teoretycznie sprzyjać rozsiewowi komórek nowotworowych. Dlatego przy podejrzeniu lub rozpoznaniu raka prostaty masaż jest przeciwwskazany.

Kiedy nie wolno wykonywać masażu prostaty?

Masażu prostaty nie wolno wykonywać przy ostrym zapaleniu, zakażeniu dróg moczowych, gorączce oraz przy rozpoznanym lub podejrzewanym raku. Przeciwwskazań jest więcej, a bez ustalenia rozpoznania nie wiadomo, czy któreś z nich nie dotyczy właśnie ciebie.

• ostre zapalenie prostaty lub zakażenie dróg moczowych, a także gorączka,
• rozpoznany lub podejrzewany rak prostaty, w tym podwyższone PSA o niewyjaśnionej przyczynie,
• ropień prostaty, kamienie w gruczole, guzy lub ostre zmiany zapalne w okolicy odbytu,
• zaostrzone hemoroidy, szczelina odbytu, stan zapalny lub choroby zapalne jelit w okresie zaostrzenia,
• okres po niedawnych zabiegach na prostacie, odbytnicy lub cewce,
• zaburzenia krzepnięcia i przyjmowanie leków przeciwzakrzepowych, które zwiększają ryzyko krwawienia.

Czy masaż prostaty pomaga na przerost prostaty?

Nie. Łagodny przerost prostaty polega na rozroście tkanki gruczołu, a nie na zastoju wydzieliny, więc masaż nie zmniejsza gruczołu ani nie poprawia strumienia moczu. Skuteczne metody to obserwacja, leki, takie jak alfa-blokery i inhibitory 5-alfa-reduktazy, oraz w razie potrzeby zabieg.

Opis przyczyn, objawów i leczenia znajdziesz w artykule przerost prostaty. Jeśli masz kłopoty z oddawaniem moczu, nie próbuj ich łagodzić masażem – powód może być zupełnie inny, na przykład zwężenie cewki, a opóźnienie diagnozy bywa kosztowne.

Czy można masować prostatę samodzielnie lub w domu?

Nie jest to zalecane. Brak przeszkolenia i brak badań zwiększają ryzyko urazu i zakażenia, a ewentualne korzyści nie zostały udowodnione. Dostępne w sprzedaży urządzenia i „zestawy do masażu prostaty" nie są metodą leczenia i nie zastępują wizyty u lekarza.

Nie należy ich używać jako sposobu na dolegliwości z oddawaniem moczu czy ból w kroczu. Wszelkie twierdzenia, że takie urządzenia „zapobiegają chorobom prostaty" albo „oczyszczają gruczoł", nie mają potwierdzenia naukowego. Ta strona nie omawia zastosowań pozamedycznych; jeśli masz pytania dotyczące zdrowia seksualnego, porozmawiaj z lekarzem lub seksuologiem.

Co zamiast masażu pomaga przy bólu w kroczu i objawach ze strony prostaty?

Przy dolegliwościach, które kiedyś leczono masażem, dziś stosuje się metody o lepiej udokumentowanej skuteczności. Ich dobór zależy od rozpoznania, a często łączy się kilka sposobów jednocześnie.

• Fizjoterapia dna miednicy – gdy w badaniu stwierdza się napięcie mięśni.
• Leki – przeciwbólowe, alfa-blokery, a przy zakażeniu bakteryjnym antybiotyk dobrany przez lekarza.
• Ciepłe kąpiele, rozluźnianie, zmiana pozycji siedzącej – dają ulgę doraźną; warto robić przerwy w długim siedzeniu.
• Unikanie zaparć – twardy stolec i parcie nasilają napięcie w miednicy (zob. zaparcia).
• Wsparcie psychologiczne – przewlekły ból i stres wzajemnie się nakręcają, a techniki relaksacyjne czy terapia poznawczo-behawioralna pomagają części pacjentów.

Kiedy zamiast masażu zgłosić się do lekarza?

Do urologa warto zgłosić się, gdy utrzymują się zaburzenia oddawania moczu, ból w kroczu, podbrzuszu lub okolicy krzyżowej albo gdy w moczu lub nasieniu pojawia się krew. Samodzielne próby leczenia niewyjaśnionych objawów masażem lub preparatami z reklam tylko opóźniają skuteczną pomoc.

Pilnej pomocy na szpitalnym oddziale ratunkowym wymagają:

• gorączka z dreszczami i bólem w kroczu,
• niemożność oddania moczu mimo silnego parcia i bólu podbrzusza,
• nagłe osłabienie nóg lub zaburzenia kontroli pęcherza i stolca.

Lekarz ustali przyczynę, zleci odpowiednie badania i dobierze leczenie o potwierdzonej skuteczności.