Aloes – właściwości, zastosowanie i bezpieczeństwo stosowania

Aloes zwyczajny (Aloe vera, także Aloe barbadensis) to sukulent o mięsistych, kolczastych liściach, z którego wykorzystuje się dwie różne substancje: przezroczysty żel z wnętrza liścia oraz żółtawy sok (lateks) tuż pod skórką. Żel stosuje się głównie na skórę i ma kilka realnych, choć skromnych zastosowań, a lateks działa przeczyszczająco i nie jest obojętny dla zdrowia. Ich mylenie jest źródłem wielu nieporozumień.

Aloes cieszy się opinią rośliny na wszystko, ale prawda jest skromniejsza. Poniżej opisujemy, co faktycznie wiadomo o właściwościach aloesu, jak go stosować na skórę, dlaczego picie soku z aloesu budzi zastrzeżenia oraz kto powinien zachować ostrożność.

Czym jest aloes i jakie ma odmiany?

Rodzaj Aloe obejmuje setki gatunków, ale w kosmetyce i lecznictwie najczęściej używa się aloesu zwyczajnego. Roślina pochodzi z Półwyspu Arabskiego i Afryki, a dziś uprawia się ją w ciepłych krajach oraz w doniczkach w domach. Liście gromadzą wodę, dlatego zachowują soczystość nawet przy rzadkim podlewaniu.

W Polsce w domach hoduje się też inne gatunki, m.in. aloes drzewiasty (Aloe arborescens), któremu w przekazach ludowych przypisuje się niezwykłe właściwości. Nie ma dla nich solidnych dowodów, a skład i działanie są inne niż u aloesu zwyczajnego, więc nie należy przenosić na niego informacji z artykułów o Aloe vera.

Czym różni się żel aloesowy od soku z aloesu?

Żel aloesowy to galaretowata masa z wnętrza liścia, złożona w większości z wody, z niewielką ilością polisacharydów, aminokwasów, witamin i minerałów. Stosuje się go na skórę. Sok, czyli lateks, to żółtawy płyn z komórek tuż pod skórką liścia; zawiera antrachinony, m.in. aloinę, które działają przeczyszczająco.

Cecha	Żel (miąższ)	Lateks (żółty sok)
Położenie	Środek liścia	Tuż pod skórką liścia
Główne składniki	Woda, polisacharydy	Antrachinony (np. aloina)
Zastosowanie	Na skórę, w kosmetykach	Dawniej jako środek przeczyszczający
Ryzyko	Alergia kontaktowa	Biegunka, utrata elektrolitów, ryzyka przy dłuższym stosowaniu

Wiele soków i suplementów z „całych liści” może zawierać pozostałości lateksu, dlatego warto wiedzieć, co dokładnie się przyjmuje. Produkty oczyszczone z aloiny uznaje się za bezpieczniejsze, choć dowodów na ich korzyści zdrowotne nadal brakuje.

Jakie zastosowania zewnętrzne aloesu mają uzasadnienie?

Żel aloesowy ma niewielkie, ale realne zastosowanie jako środek nawilżający i chłodzący skórę. Dowody na przyspieszanie gojenia, leczenie chorób skóry czy zmarszczek są ograniczone lub niejednoznaczne, więc aloes należy traktować jako dodatek do pielęgnacji, a nie lek.

Oparzenia słoneczne i drobne oparzenia

Żel aloesowy przynosi uczucie chłodu i nawilża skórę, dlatego często używa się go po opalaniu. Badania nad jego wpływem na gojenie lekkich oparzeń dają wyniki niejednoznaczne – część wskazuje na niewielkie przyspieszenie gojenia, inne nie widzą różnicy. Nie zastępuje on ochrony przeciwsłonecznej ani leczenia poważniejszych oparzeń.

Przy oparzeniu najpierw schłodź skórę letnią (nie lodowatą) wodą przez kilkanaście minut. Żel można nałożyć dopiero po schłodzeniu na nieuszkodzoną skórę. Nie smaruj nim otwartych ran ani pęcherzy.

Suchość skóry i drobne podrażnienia

Jako składnik kosmetyków aloes nawilża i łagodzi, choć podobne działanie mają zwykłe emolienty, czyli preparaty natłuszczające. Przy suchej skórze ważniejsze od składnika modnego w reklamie są regularne nawilżanie i unikanie czynników wysuszających; zobacz pielęgnacja suchej skóry. U osób z atopowym zapaleniem skóry zaleca się ostrożność, bo skóra atopowa łatwo ulega uczuleniu, a rośliny bywają alergenami.

Łuszczyca, trądzik, opryszczka i inne choroby skóry

Pojawiają się niewielkie badania nad żelem w łagodnej łuszczycy, trądziku, liszaju płaskim czy zapaleniach skóry, ale ich jakość jest niska i dowody są niewystarczające, by zalecać aloes jako leczenie. Choroby skóry wymagają diagnozy i leczenia u lekarza; zobacz trądzik – leczenie i mity.

Rany i blizny

Nie ma dowodów, że aloes przyspiesza gojenie ran pooperacyjnych, a w niektórych badaniach gojenie przebiegało wolniej niż po standardowej opiece. Nie nakłada się go na otwarte, głębsze rany ani na skórę po zabiegach bez zgody lekarza. Co do blizn i rozstępów, nie ma wiarygodnych dowodów na zmniejszanie ich widoczności (zobacz też cellulit i rozstępy – co działa, a co jest mitem).

Aloes w pielęgnacji włosów i jamy ustnej

Żel aloesowy dodaje się do odżywek i maseczek do włosów oraz do niektórych płynów do płukania jamy ustnej. Nie ma solidnych dowodów, że aloes zapobiega wypadaniu włosów (zobacz wypadanie włosów – domowe sposoby) lub leczy choroby dziąseł, choć jako dodatek do pielęgnacji bywa przyjemny w użyciu.

Czy można pić sok lub żel z aloesu?

Nie ma wiarygodnych dowodów na korzyści z picia aloesu, a istnieją powody do ostrożności. Sok lub żel „do picia” reklamuje się jako środek „oczyszczający”, wzmacniający odporność i pomagający na trawienie, ale te twierdzenia nie mają potwierdzenia w badaniach. Najlepiej unikać tej praktyki.

• Lateks z antrachinonami działa przeczyszczająco i może powodować bóle brzucha, biegunkę oraz niedobór potasu przy dłuższym stosowaniu.
• W badaniach na szczurach nieoczyszczone wyciągi z całych liści aloesu zwiększały ryzyko nowotworów jelita grubego, a Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem uznała takie wyciągi za możliwie rakotwórcze dla ludzi.
• Opisywano pojedyncze przypadki uszkodzenia wątroby po suplementach z aloesu.
• Preparaty spożywcze są kontrolowane słabiej niż leki, więc ilość lateksu w produkcie bywa nieznana.

Jeśli ktoś mimo to zdecyduje się na produkt spożywczy, powinien wybierać taki, który jest oczyszczony z aloiny i pochodzi z rzetelnego źródła, i nie stosować go długo. Aloesu nie podaje się dzieciom, w ciąży ani w czasie karmienia.

Aloes na zaparcia i „oczyszczanie”

Lateks był dawniej stosowany jako środek przeczyszczający, ale z powodu skutków ubocznych (gwałtowna biegunka, skurcze, utrata elektrolitów) zaleca się inne metody. Na zaparcia istnieją znacznie bezpieczniejsze sposoby: błonnik, nawodnienie, ruch i, w razie potrzeby, łagodne leki osmotyczne (zobacz zaparcia – leczenie i błonnik pokarmowy). Mit „oczyszczania organizmu” omawiamy w tekście naturalne oczyszczanie organizmu.

Aloes a cukrzyca, cholesterol i odporność

Pojawiają się badania nad wpływem aloesu na glukozę i lipidy, ale są one małe, niejednorodne i niskiej jakości. Nie ma podstaw, by uznawać aloes za środek na cukrzycę, wysoki cholesterol czy wzmacnianie odporności. Osoby chore na cukrzycę nie powinny dodawać go do leczenia bez zgody lekarza, bo może on obniżać poziom glukozy.

Jak użyć świeżego liścia aloesu w domu?

Z domowej rośliny można odciąć dolny, dojrzały, gruby liść. Przetnij go wzdłuż, ostrożnie zeskrob przezroczysty żel łyżką i usuń żółty sok spod skórki, spłukując go wodą, bo może podrażniać. Żel nakłada się cienką warstwą na nieuszkodzoną skórę.

1. Umyj ręce i narzędzia.
2. Odetnij liść przy nasadzie i odstaw na kilkanaście minut, aby żółty sok spłynął.
3. Zdejmij zewnętrzną skórkę i wybierz sam przezroczysty żel.
4. Wypróbuj niewielką ilość na małym fragmencie skóry i odczekaj dobę, czy nie ma uczulenia.
5. Nałóż cienką warstwę na skórę, a resztę zużyj od razu lub wyrzuć.

Świeży żel szybko się psuje – nie przechowuje się go długo i nie nakłada na otwarte rany. Popularny „aloes w miodzie”, sok z aloesu „na odporność” czy „na wrzody” nie mają potwierdzenia w badaniach.

Jak wybierać gotowe żele i kosmetyki z aloesem?

W kosmetykach aloes bywa tylko dodatkiem, a jego ilość jest często niewielka. Na etykiecie szukaj nazwy Aloe barbadensis leaf juice lub Aloe barbadensis leaf extract i sprawdź, w którym miejscu listy składników się znajduje – im wyżej, tym większy udział. Produkty o intensywnym zapachu, z dodatkiem alkoholu, substancji zapachowych lub barwników mogą podrażniać skórę, szczególnie po opalaniu.

Zielony kolor żelu nie świadczy o jakości, bo bywa dodawany barwnik. Dobry żel do skóry po opalaniu powinien być przezroczysty lub lekko mętny, bez alkoholu i bez intensywnych dodatków.

Skutki uboczne i przeciwwskazania aloesu

• Alergia kontaktowa – po nałożeniu żelu może pojawić się zaczerwienienie, świąd lub wysypka. Przed pierwszym użyciem wypróbuj niewielką ilość na małym fragmencie skóry.
• Ciąża i karmienie piersią – nie zaleca się spożywania aloesu; antrachinony mogą pobudzać skurcze jelit, a ich bezpieczeństwo w ciąży nie jest potwierdzone.
• Dzieci – nie podaje się im aloesu doustnie; przy skórze dziecka, zwłaszcza atopowej, stosuje się go ostrożnie.
• Choroby jelit, nerek i serca – przeczyszczające działanie lateksu może pogorszyć stan zdrowia i powodować utratę elektrolitów. Przy chorobach zapalnych jelit zobacz zapalenie jelit.
• Hemoroidy i niedrożność jelit – środki drażniące jelito są niewskazane.
• Zabiegi operacyjne – przy spożywaniu aloesu możliwe wpływy na poziom glukozy i krzepnięcie, więc przed zabiegiem trzeba o tym powiedzieć lekarzowi.

Aloes a leki – jakie interakcje są możliwe?

Utrata potasu po aloesie spożywanym doustnie może nasilać działanie leków nasercowych, np. glikozydów naparstnicy, a także leków moczopędnych. Aloes może też obniżać poziom glukozy, więc osoby z cukrzycą powinny zachować ostrożność. Środki przeczyszczające zmniejszają wchłanianie innych leków, bo skracają czas ich przebywania w jelitach.

Jeśli przyjmujesz leki na stałe, nie zaczynaj picia aloesu bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą. Zasady dotyczące interakcji z ziołami omawiamy w artykule rośliny lecznicze – przewodnik po ziołach.

Czy aloes jest bezpieczny w ciąży i dla dzieci?

Doustnie aloesu nie zaleca się w ciąży ani w czasie karmienia piersią, bo antrachinony mogą pobudzać skurcze jelit, a bezpieczeństwo nie jest potwierdzone. Żel nakładany na skórę stosuje się ostrożnie i po próbie na małym fragmencie. Przy zaparciach w ciąży lepiej sięgnąć po sprawdzone metody (zobacz zaparcia w ciąży).

Dzieciom aloesu nie podaje się doustnie. Na skórę dziecka można nałożyć żel w małej ilości po próbie uczuleniowej, ale to nie zastępuje porady lekarza przy oparzeniu czy wysypce.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza należy się zgłosić, gdy po zastosowaniu aloesu pojawi się nasilona wysypka, obrzęk, silna biegunka, bóle brzucha lub żółtaczka. Pilnej pomocy (112) wymagają duszność, obrzęk twarzy lub języka i omdlenie, bo mogą oznaczać ciężką reakcję alergiczną.

Lekarz powinien ocenić także:

• rozległe oparzenia, pęcherze, oparzenia twarzy, dłoni, stóp i okolic intymnych,
• oparzenia u dziecka i osoby starszej,
• oparzenia po kontakcie z prądem lub substancją chemiczną,
• rany, które się nie goją lub ulegają zakażeniu (ból, ropna wydzielina, gorączka),
• zmiany skórne, które nie ustępują mimo pielęgnacji.

Podsumowanie – po co sięgać po aloes?

Aloes jest ciekawą rośliną o kilku sensownych zastosowaniach zewnętrznych: dobrze sprawdza się jako chłodzący, nawilżający żel po opalaniu i w codziennej pielęgnacji skóry. Do picia lepiej go nie stosować, a przede wszystkim nie wierzyć w obietnice „oczyszczania”, „odmładzania” czy leczenia chorób.

Aloes nie zastąpi leczenia ani profesjonalnej opieki nad skórą. Inne popularne zioła, ich dowody i ryzyko opisaliśmy w przeglądzie rośliny lecznicze, a o innym środku o łagodnym działaniu przeczyszczającym przeczytasz w artykule triphala – działanie i bezpieczeństwo.