Zajady w kącikach ust – przyczyny, leczenie i domowe sposoby

Zajady to bolesne pęknięcia, zaczerwienienie i nadżerki w kącikach ust, po jednej lub obu stronach. Lekarze nazywają je zapaleniem kącików ust (łac. cheilitis angularis). Skóra jest tu stale wilgotna od śliny i rozciągana przy mówieniu oraz jedzeniu, więc łatwo ulega pęknięciom i zakażeniu, najczęściej drożdżakami lub bakteriami.

Wiele przypadków goi się po kilku dniach z pomocą delikatnej pielęgnacji, ale zajady, które wracają lub nie mijają, bywają sygnałem niedoborów, źle dopasowanej protezy albo choroby. Poniżej opisujemy, co może je powodować, co pomaga, które domowe sposoby warto odrzucić i kiedy potrzebna jest diagnostyka.

Skąd się biorą zajady?

Najczęściej łączy się kilka czynników. Do kącików ust przedostaje się ślina, skóra macerowana wilgocią łatwo pęka, a w zaognieniu bierze udział zakażenie. Zajady nie są więc „jedną chorobą", lecz wspólnym objawem różnych przyczyn. Sprzyjają im:

• wysuszone, spierzchnięte usta i oblizywanie warg,
• zagłębienia skóry wokół ust, np. po utracie zębów, przy źle dopasowanej protezie lub u osób z ciągłym ślinieniem się,
• ssanie smoczka lub palca u dzieci,
• niedobory żelaza, witamin z grupy B (zwłaszcza B2, B6, B12 i kwasu foliowego) oraz cynku,
• cukrzyca, osłabienie odporności, niedokrwistość,
• niektóre leki, w tym retinoidy stosowane w leczeniu ciężkiego trądziku, leki wysuszające śluzówki, antybiotyki i leki obniżające odporność,
• zakażenie drożdżakami lub bakteriami (gronkowcem), czasem wirusem opryszczki.

Więcej o roli witamin znajdziesz w artykule o witaminach z grupy B, a o żelazie i cynku – w artykule o mikroelementach.

Jak wyglądają zajady i jak się je odróżnia od innych zmian?

Typowe zajady to czerwone, pękające, czasem sączące lub pokryte strupem rany w kąciku ust, które pieką i bolą przy otwieraniu ust. Skóra bywa zgrubiała, biaława i macerowana, a pęknięcie wnika w głąb kącika. Zwykle występują obustronnie, ale mogą dotyczyć jednego kącika.

Nie każda zmiana w tym miejscu to zajady. Można je pomylić z:

• opryszczką wargową – zaczyna się od mrowienia i pęcherzyków, zwykle na brzegu wargi lub na skórze obok ust, a nie w samym kąciku,
• alergią kontaktową – na pastę do zębów, szminkę, balsam do ust, niektóre produkty spożywcze, metale w aparatach,
• atopowym zapaleniem skóry lub suchością skóry twarzy – zajady mogą być częścią szerszego problemu skórnego (zob. atopowe zapalenie skóry),
• pleśniawkami – białym nalotem w jamie ustnej, który może współistnieć z zajadami,
• rzadziej choroby błony śluzowej lub nowotwór skóry, zwłaszcza gdy zmiana jest jednostronna i nie goi się tygodniami.

Co pomaga na zajady?

Najprostszym działaniem jest ograniczenie wilgoci i podrażnień oraz ochrona skóry. Zajady bez zakażenia często ustępują w ciągu kilku dni, jeśli skóra ma spokój. Jeśli po 1–2 tygodniach nie ma poprawy lub zmiany wracają, potrzebne jest leczenie dopasowane do przyczyny.

Delikatna pielęgnacja

Nie oblizuj ust, nie rozdrapuj strupków, nie przesuszaj skóry. Kąciki wolno przemywać łagodnie, a następnie nałożyć cienką warstwę neutralnej maści ochronnej (np. wazeliny lub lanoliny). Warstwa tłuszczu chroni przed śliną i zmniejsza pękanie przy otwieraniu ust.

Warto też zadbać o higienę jamy ustnej, wymienić szczoteczkę do zębów po zakończeniu zakażenia i wyeliminować możliwy czynnik drażniący, jak nowy kosmetyk albo pasta do zębów. Osoby z protezami powinny zgłosić się do dentysty – źle dopasowana proteza to częsta przyczyna nawrotów. Przy suchych ustach pomaga pomadka ochronna; ogólne zasady opisujemy w artykule o pielęgnacji suchej skóry.

Leczenie przeciwdrobnoustrojowe

Jeśli zajady nie ustępują, lekarz zwykle zaleca maść przeciwgrzybiczą lub antybakteryjną, czasem w połączeniu z łagodnym steroidem, dobraną do przyczyny. Przy zakażeniu drożdżakowym stosuje się preparaty z azolami (np. mikonazol, klotrimazol), a przy zakażeniu bakteryjnym – kwas fusydowy lub mupirocynę. Zastosowanie niewłaściwej maści (np. samego steroidu bez leku przeciwgrzybiczego) może pogorszyć zakażenie, dlatego nie warto dobierać jej samodzielnie. Czas leczenia ustala lekarz; zwykle kuracji nie przerywa się w pierwszych dniach po poprawie.

Leczenie przyczyny

Przy nawrotach potrzebna jest diagnostyka. Lekarz może zlecić m.in.:

• morfologię krwi,
• ferrytynę (zapasy żelaza),
• glukozę lub inne badania w kierunku cukrzycy,
• czasem witaminę B12, kwas foliowy i cynk,
• wymaz z kącików ust, jeśli leczenie zawodzi.

Normy zależą od laboratorium, więc wynik interpretuj według zakresu na wydruku. Uzupełnia się stwierdzony niedobór. Suplementy bez wykazanego niedoboru zwykle nie pomagają, a ich nadmiar bywa szkodliwy. Czasem przyczyną niedoborów jest choroba przewodu pokarmowego upośledzająca wchłanianie, np. celiakia lub nieswoiste zapalenie jelit – wówczas leczy się chorobę podstawową.

Czy domowe sposoby na zajady działają?

Poniżej oceniamy popularne metody. Pamiętaj, że rana w kąciku ust jest bardzo wrażliwa, a to, co na nią nałożysz, część trafi do ust.

• Miód – ma łagodne działanie przeciwbakteryjne i nawilżające, więc smarowanie może przynieść ulgę, ale nie ma dowodów, że leczy zakażenie drożdżakowe, a lepki preparat zlizywany ze skóry sprzyja wilgoci. Nie podawaj miodu niemowlętom do 12. miesiąca życia.
• Aloes – sok z liścia może łagodzić podrażnienie, ale sam nie leczy zakażenia. Więcej w artykule o aloesie.
• Drożdże z mlekiem i cukrem – nie powinno się ich stosować. Zajady często powodują drożdżaki, a drożdże i cukier sprzyjają ich rozwojowi.
• Tran – tłusty preparat ochronny, ale nie leczy przyczyny; przyjmowany wewnętrznie w dużych ilościach dostarcza witamin A i D, których nadmiar jest szkodliwy (zob. witaminy rozpuszczalne w tłuszczach).
• Woda utleniona, spirytus i pasta do zębów – podrażniają ranę i spowalniają gojenie; pasta może dodatkowo uczulać. Nie stosuj ich.
• Olejek z drzewa herbacianego i inne olejki eteryczne – mogą silnie podrażniać i uczulać, zwłaszcza na uszkodzonej skórze; nie ma dowodów na ich skuteczność w zajadach.
• Skórka z jabłka i inne okłady – brak dowodów skuteczności, ryzyko zanieczyszczenia rany.

W praktyce najbezpieczniej sprawdza się ochrona skóry neutralną maścią i usunięcie czynników sprzyjających.

Czy zajady są zaraźliwe?

Same zajady nie są bardzo zaraźliwe, ale drobnoustroje, które je wywołują, mogą się przenosić przez wspólne naczynia, ręczniki i kosmetyki do ust. Ryzyko jest większe, gdy ktoś w otoczeniu ma osłabioną odporność. W czasie choroby nie dziel się sztućcami, ręcznikami ani szminką i często myj ręce. Pocałunki lepiej odłożyć do wyleczenia, zwłaszcza gdy podejrzewa się opryszczkę.

Zajady u dzieci i osób starszych

U dzieci zajady wynikają najczęściej z ssania smoczka lub palca, oblizywania ust i ślinienia się, także w okresie ząbkowania. Dziecku wystarczy zwykle ochrona skóry tłustym kremem oraz ograniczenie wilgoci, ale nawracające zmiany warto skonsultować z pediatrą, by sprawdzić morfologię i dietę. Miodu nie stosuj u niemowląt.

U osób starszych zajady często wiążą się z utratą zębów, protezami i bruzdami wokół ust, w których gromadzi się ślina. Pomaga dopasowanie protezy, a także leczenie ewentualnej niedokrwistości i cukrzycy. U seniorów szczególnie ważne jest również wykluczenie niedoborów żywieniowych.

Jak zapobiegać nawrotom?

• Stosuj pomadkę ochronną, gdy usta są suche, i nie oblizuj warg.
• Dbaj o odżywianie, w tym o produkty bogate w żelazo i witaminy z grupy B: mięso, ryby, jaja, nabiał, rośliny strączkowe, produkty pełnoziarniste, warzywa zielone.
• Regularnie kontroluj stan zębów i dopasowanie protezy; protezę na noc wyjmuj i czyść.
• Nie dziel się ręcznikami, szminkami i sztućcami podczas zajad.
• Dzieciom ograniczaj ssanie smoczka i palca, jeśli to możliwe.
• Jeśli masz cukrzycę, dbaj o dobre wyrównanie glikemii – wysoki poziom cukru sprzyja zakażeniom drożdżakowym.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza rodzinnego, dentysty lub dermatologa warto się zgłosić, jeśli zajady:

• nie ustępują po około 1–2 tygodniach delikatnej pielęgnacji,
• często nawracają,
• towarzyszy im silny ból, szerzenie się zmian, ropa albo gorączka,
• występują razem z bladością, zmęczeniem, utratą masy ciała, nadmiernym pragnieniem lub białym nalotem w jamie ustnej,
• dotyczą niemowlęcia lub osoby z cukrzycą bądź obniżoną odpornością.

Długo utrzymujące się zmiany, które nie goją się mimo leczenia, powinien obejrzeć lekarz, aby wykluczyć inne choroby skóry i błon śluzowych, w tym zmiany nowotworowe. Zgłoś się też, jeśli pęknięcia pojawiły się po rozpoczęciu nowego leku.

Pytania do lekarza

• Czy w moim przypadku przyczyną jest zakażenie, niedobór czy podrażnienie?
• Jakie badania warto zrobić, jeśli zajady wracają?
• Jaką maść zastosować i jak długo?
• Czy moja proteza lub aparat nie przyczyniają się do problemu?