Leczenie wątroby – dieta, regeneracja i mity o oczyszczaniu

Leczenie wątroby zawsze zaczyna się od ustalenia i usunięcia przyczyny uszkodzenia: wirusa, alkoholu, nadwagi, szkodliwego leku czy choroby autoimmunologicznej. Wątroba ma dużą zdolność regeneracji, więc gdy czynnik uszkadzający przestaje działać, narząd często się odbudowuje. Nie istnieje natomiast „oczyszczanie wątroby" ani cudowna dieta, które miałyby ten proces przyspieszyć – nie mają one podstaw naukowych.

Poniżej opisujemy, jak leczy się poszczególne choroby wątroby, co faktycznie wspiera ten narząd, jak jeść przy jej chorobach i co sądzić o popularnych kuracjach, ziołach i suplementach „na wątrobę".

Jak leczy się choroby wątroby?

Leczenie zależy od rozpoznania i prowadzi je lekarz, najczęściej gastroenterolog lub hepatolog. Nie ma jednego „leku na wątrobę", bo różne choroby mają różne przyczyny. W uproszczeniu:

• wirusowe zapalenie wątroby – leki przeciwwirusowe; typ C jest dziś w większości przypadków wyleczalny, a typ B kontroluje się lekami (zapalenie wątroby typu B i C),
• stłuszczenie wątroby – zmiana stylu życia, redukcja masy ciała, leczenie cukrzycy i zaburzeń lipidowych (stłuszczenie, marskość i niewydolność),
• alkoholowa choroba wątroby – całkowita abstynencja, wsparcie w leczeniu uzależnienia, uzupełnianie niedoborów,
• choroby autoimmunologiczne i dróg żółciowych – leki hamujące odporność lub poprawiające przepływ żółci, dobrane do rozpoznania,
• choroby metaboliczne i dziedziczne – np. hemochromatoza (nadmiar żelaza) czy choroba Wilsona (nadmiar miedzi) mają własne metody leczenia,
• uszkodzenie polekowe – odstawienie szkodliwego leku i, w razie potrzeby, leczenie szpitalne,
• marskość – leczenie przyczyny i powikłań, a w zaawansowanej postaci rozważenie przeszczepu,
• nowotwory – zabieg, leczenie miejscowe lub systemowe (rak wątroby).

Żadna dieta ani zioło nie zastąpią tych metod. Ostateczny wybór leczenia poprzedza diagnostyka opisana w artykule badanie wątroby.

Czy wątroba się regeneruje?

Tak, wątroba należy do narządów o wyjątkowej zdolności do odbudowy. Potrafi odtworzyć utraconą tkankę, co wykorzystuje się w chirurgii wątroby i przy przeszczepach od żywych dawców. Po ustąpieniu stanu zapalnego, na przykład po odstawieniu alkoholu albo wyleczeniu zakażenia wirusowego, funkcja narządu może się znacząco poprawić.

Regeneracja ma jednak granice. Przy wieloletnim uszkodzeniu rozwija się trwałe bliznowacenie (włóknienie, marskość), którego nie da się całkowicie cofnąć, choć we wczesnym stadium włóknienie może się częściowo zmniejszyć po usunięciu przyczyny. Dlatego tak ważne jest wczesne wykrycie choroby i szybkie usunięcie jej przyczyny, zanim dojdzie do nieodwracalnych zmian.

Ile trwa odbudowa wątroby?

Nie da się podać jednego czasu. Lekkie stłuszczenie może się wycofać w ciągu miesięcy po zmianie diety i utracie masy ciała. Po ostrym zapaleniu wątroby powrót do zdrowia trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy. Przy przewlekłych chorobach poprawa jest stopniowa i wymaga kontrolnych badań, a jej tempo zależy od stopnia wyjściowego uszkodzenia.

Jak powinna wyglądać dieta przy chorej wątrobie?

Dla większości osób z chorobami wątroby najlepsza jest zwyczajna, zdrowa, zbilansowana dieta, a nie specjalna „dieta wątrobowa" pełna zakazów. Dawna dieta „lekkostrawna" oparta na ograniczaniu tłuszczu nie jest już rutynowo zalecana. Kilka ogólnych zasad:

• Jedz urozmaicone, regularne posiłki – warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe, chude mięso, ryby, oliwa lub oleje roślinne.
• Ogranicz cukry proste i napoje słodzone – nadmiar cukru, w tym fruktozy z napojów, sprzyja odkładaniu tłuszczu w wątrobie.
• Ogranicz żywność wysoko przetworzoną i bardzo tłuste, smażone potrawy; nie ma jednak potrzeby całkowicie eliminować tłuszczu.
• Nie pij alkoholu, jeśli masz rozpoznaną chorobę wątroby, chyba że lekarz zdecyduje inaczej.
• Pij wodę i dbaj o prawidłowe nawodnienie.
• Dbaj o masę ciała – przy nadwadze celem jest powolne, stopniowe odchudzanie (zasady zdrowego odżywiania).

Przy zaawansowanej chorobie dieta bywa modyfikowana. U osób z marskością i wodobrzuszem zwykle ogranicza się sól. Ryzyko niedożywienia sprawia, że nie zaleca się głodzenia ani drastycznego odchudzania, a czasem zaleca się częstsze, mniejsze posiłki i niedopuszczanie do długich przerw w jedzeniu. Dawna rada ograniczania białka u chorych z marskością jest dziś w większości sytuacji uznawana za niewłaściwą, bo niedobór białka pogarsza stan odżywienia. Takie zalecenia ustala lekarz lub dietetyk indywidualnie.

Co jeść, a czego unikać przy stłuszczeniu wątroby?

Przy stłuszczeniu wątroby najważniejsze jest zmniejszenie masy ciała, jeśli występuje nadwaga lub otyłość, oraz ograniczenie cukrów prostych i produktów wysokoprzetworzonych. Skuteczna bywa dieta o charakterze śródziemnomorskim, z dużą ilością warzyw, ryb, oliwy i produktów pełnoziarnistych, połączona z regularnym ruchem.

Wiele badań wskazuje, że utrata około kilku do kilkunastu procent masy ciała zmniejsza stłuszczenie i stan zapalny, a przy większym ubytku może poprawić także włóknienie. Ważne, by chudnąć stopniowo: gwałtowne głodówki i diety-cud mogą pogorszyć stan wątroby. Pomocne są ćwiczenia aerobowe i oporowe, nawet jeśli nie prowadzą do dużego spadku masy ciała. Dobrze współgra to z kontrolą cholesterolu (jak obniżyć cholesterol), który często jest podwyższony u tych samych osób.

Czy kawa jest dobra dla wątroby?

Dane obserwacyjne sugerują, że osoby regularnie pijące kawę rzadziej chorują na zaawansowane choroby wątroby i raka wątroby. Nie dowodzi to jednak, że kawa leczy, a badania nie pozwalają ustalić ilości, która byłaby „lecznicza". Nie ma powodu, by zaczynać pić kawę dla wątroby, ale nie ma też potrzeby jej odstawiać, jeśli dobrze ją tolerujesz i lekarz nie zaleci inaczej, np. z powodu nadciśnienia czy zaburzeń rytmu serca.

Czy „oczyszczanie wątroby" działa?

Nie. Wątroba sama w sobie jest narządem odtruwającym i nie wymaga „oczyszczania" za pomocą kuracji. Nie ma wiarygodnych dowodów, że sokowe głodówki, płukanie jelit, kuracje z oliwą i cytryną czy tzw. flush wątrobowy usuwają jakieś „toksyny" lub poprawiają jej czynność. Zielone grudki, które pojawiają się po takich kuracjach, nie są złogami z wątroby, tylko skrzepłym tłuszczem i sokami trawiennymi.

Niektóre takie praktyki mogą szkodzić: powodować odwodnienie, zaburzenia elektrolitowe, biegunkę, a u osób z kamicą żółciową wywołać kolkę lub zablokować drogi żółciowe. Szerzej o tym micie piszemy w artykule o naturalnym oczyszczaniu organizmu.

Co z ostropestem plamistym i innymi ziołami?

Ostropest plamisty (silimaryna) jest najpopularniejszym „ziołem na wątrobę". Badania nad nim dają mieszane wyniki: wskazuje się na możliwe łagodne działanie ochronne, ale dowody na to, że poprawia on przebieg chorób wątroby lub wydłuża życie chorych, są ograniczone i niejednoznaczne. Nie zastępuje leczenia przyczynowego. Więcej o nim przeczytasz w artykule ostropest plamisty.

Podobnie jest z innymi popularnymi „wspomagaczami": karczochem, ostrożeniem, ziołami żółciopędnymi czy mieszankami „na wątrobę". Ich skuteczność w chorobach wątroby nie jest dobrze udokumentowana. O ogólnych zasadach bezpiecznego stosowania ziół piszemy w przewodniku po roślinach leczniczych.

Czy zioła i suplementy mogą uszkodzić wątrobę?

Tak. „Naturalne" nie znaczy „bezpieczne dla wątroby". Opisywano uszkodzenia wątroby po niektórych preparatach ziołowych, skoncentrowanych ekstraktach (także z zielonej herbaty; zob. zielona herbata), suplementach „na odchudzanie" i „budujących mięśnie", a także po preparatach z anabolikami. Inne preparaty wchodzą w interakcje z lekami, zmieniając ich działanie.

Zasady bezpieczeństwa:

• nie stosuj kilku preparatów jednocześnie bez konsultacji z lekarzem lub farmaceutą,
• unikaj produktów o niejasnym składzie lub pochodzeniu,
• przerwij stosowanie i skontaktuj się z lekarzem, jeśli pojawi się żółtaczka, ciemny mocz, świąd lub nudności,
• osoby z chorobą wątroby, kobiety w ciąży i karmiące piersią powinny każdy preparat ziołowy omówić z lekarzem lub farmaceutą.

Jakie leki mogą szkodzić wątrobie?

Najczęściej omawianym przykładem jest paracetamol: w zalecanych dawkach jest zwykle bezpieczny, ale przedawkowanie, także niezamierzone przez łączenie kilku preparatów zawierających tę substancję, może wywołać ciężkie uszkodzenie wątroby. Ryzyko jest większe przy regularnym piciu alkoholu i przy niedożywieniu.

Uszkodzenie wątroby mogą też wywołać niektóre antybiotyki, leki przeciwgrzybicze, przeciwpadaczkowe, przeciwgruźlicze i inne. Nie oznacza to, że ich nie wolno przyjmować: lekarz ocenia korzyści i ryzyko, a w razie potrzeby kontroluje próby wątrobowe. Osoby z chorobą wątroby powinny każdorazowo informować lekarza i farmaceutę o swojej diagnozie oraz nie rozpoczynać leków dostępnych bez recepty bez zastanowienia. W ciąży obowiązują dodatkowe zasady (leki w ciąży i podczas karmienia piersią).

Jak chronić wątrobę na co dzień?

• Nie przekraczaj dawek leków, szczególnie paracetamolu, i nie łącz kilku preparatów zawierających tę samą substancję.
• Zaszczep się przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B, a w razie wskazań także typu A.
• Ogranicz alkohol, utrzymuj prawidłową masę ciała i ruszaj się regularnie.
• Nie zbieraj i nie jedz nieznanych grzybów – niektóre gatunki, jak muchomor sromotnikowy, powodują ciężkie uszkodzenie wątroby.
• Regularnie kontroluj poziom cukru, ciśnienia i lipidów, jeśli masz ich zaburzenia (wysoki cholesterol).
• Stosuj sterylne narzędzia przy tatuażach, piercingu i zabiegach, nie dziel się igłami i przyborami do golenia.
• Wykonaj badania wątroby, jeśli masz czynniki ryzyka: nadwagę, cukrzycę, nadużywanie alkoholu lub możliwy kontakt z wirusami.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza zgłoś się, gdy pojawi się żółtaczka, ciemny mocz, jasne stolce, uporczywy świąd lub ból w prawym podżebrzu oraz gdy wyniki prób wątrobowych są nieprawidłowe (objawy chorej wątroby). Warto się zgłosić także wtedy, gdy nie masz objawów, ale występują czynniki ryzyka lub wynik badania krwi budzi wątpliwości.

Natychmiast wezwij pomoc, jeśli podejrzewasz zatrucie grzybami lub przedawkowanie leków, wymiotujesz krwią, masz czarne stolce albo pojawia się nagła senność czy splątanie. Nie czekaj, aż objawy „same miną". Podstawowe informacje o narządzie zawiera artykuł wątroba – budowa, funkcje i choroby.

Lista kontrolna: o co zapytać lekarza

• Jaka jest przyczyna uszkodzenia mojej wątroby i czy można ją usunąć?
• Jak zaawansowana jest choroba i jak często powinienem się kontrolować?
• Jaką dietę i aktywność fizyczną zaleca Pan/Pani w moim przypadku?
• Czy leki i suplementy, które przyjmuję, są bezpieczne dla wątroby?
• Czy mogę pić alkohol i czy potrzebuję szczepień?