Zapalenie wątroby typu B i C – objawy, leczenie, zapobieganie

Zapalenie wątroby to stan zapalny, w którym komórki wątroby ulegają uszkodzeniu, a narząd przestaje w pełni wykonywać swoje zadania. Najczęstszą przyczyną jest wirusowe zapalenie wątroby, wywoływane przez wirusy oznaczane literami A, B, C, D i E, ale zapalenie mogą też wywołać alkohol, leki, choroby autoimmunologiczne i zaburzenia metaboliczne.

Najpoważniejsze skutki ma zapalenie wątroby typu B i C, bo mogą przechodzić w postać przewlekłą i po latach prowadzić do marskości oraz raka. Dobra wiadomość: przeciw typowi B istnieje skuteczna szczepionka, a typ C można dziś w zdecydowanej większości przypadków wyleczyć tabletkami. Ten artykuł porządkuje wiedzę o rodzajach choroby, objawach, diagnostyce, leczeniu i zapobieganiu.

Co to jest zapalenie wątroby i jakie są jego rodzaje?

Zapalenie wątroby (łac. hepatitis) to każde zapalenie miąższu tego narządu, niezależnie od przyczyny. Może być ostre, gdy trwa krócej niż około pół roku, albo przewlekłe, gdy utrzymuje się dłużej. Potocznie mówi się o nim „żółtaczka", choć żółtaczka jest tylko jednym z możliwych objawów, i to nie zawsze obecnym.

Przyczyny dzielimy na kilka grup:

• wirusowe – wirusy hepatotropowe A, B, C, D, E; rzadziej wirusy, które atakują wątrobę przy okazji innej choroby (np. mononukleoza),
• alkoholowe – wynikające z nadużywania alkoholu,
• polekowe i toksyczne – po lekach (np. po przedawkowaniu paracetamolu), niektórych ziołach i suplementach, trujących grzybach,
• autoimmunologiczne – gdy układ odpornościowy atakuje własne komórki wątroby,
• metaboliczne – związane ze stłuszczeniem wątroby (stłuszczenie wątroby i jego następstwa).

Dalej skupiamy się na zapaleniu wirusowym, bo to ono jest tematem większości pytań czytelników.

Jakie są rodzaje wirusowego zapalenia wątroby?

Poszczególne typy różnią się drogą zakażenia, przebiegiem i dostępnością szczepionki. Poniższa tabela pokazuje najważniejsze różnice.

Typ	Jak się zakażamy	Postać choroby	Szczepionka
A	Drogą pokarmową (zanieczyszczona woda i żywność, brudne ręce)	Ostra, ustępuje samoistnie, nie przechodzi w przewlekłą	Jest
B	Przez krew i płyny ustrojowe: kontakty seksualne, od matki na dziecko, igły i narzędzia	Ostra lub przewlekła	Jest
C	Głównie przez krew (igły, niesterylne narzędzia, rzadziej kontakty seksualne)	Często przewlekła	Brak
D	Przez krew, tylko u osób zakażonych wirusem B	Nasila przebieg zapalenia typu B	Chroni szczepienie przeciw B
E	Drogą pokarmową	Zwykle ostra	Brak powszechnie stosowanej

Zapalenie wątroby typu A i E to zwykle choroby „brudnych rąk" i skażonej żywności. Typy B, C i D przenoszą się przede wszystkim przez krew, dlatego bywają nazywane zakażeniami krwiopochodnymi.

Jakie są objawy zapalenia wątroby?

Objawy zapalenia wątroby bywają nieswoiste lub całkowicie nieobecne. Typowe to zmęczenie, brak apetytu, nudności, ból w prawym podżebrzu, stan podgorączkowy i bóle mięśni. W ostrej fazie często pojawia się żółtaczka, ciemny mocz i jasne stolce. Przewlekłe zakażenia B i C bywają bezobjawowe przez lata.

Ostre zapalenie wątroby

Choroba zaczyna się zwykle grypopodobnie: osłabieniem, gorszym samopoczuciem, niechęcią do jedzenia, czasem bólem stawów lub wysypką. Po kilku dniach może pojawić się żółte zabarwienie białkówek oczu i skóry, ciemny, „herbaciany" mocz i odbarwione stolce. Część chorych odczuwa świąd skóry. Zwykle po pojawieniu się żółtaczki samopoczucie nieco się poprawia, ale pełny powrót sił może trwać tygodnie lub miesiące.

U wielu osób, zwłaszcza dzieci, zakażenie typem A przebiega łagodnie i bez żółtaczki. Podobnie wiele ostrych zakażeń B i C u dorosłych mija niezauważone.

Przewlekłe zapalenie wątroby

W postaci przewlekłej organizm przez lata żyje z wirusem, a wątroba jest stopniowo uszkadzana. Chory może czuć tylko przewlekłe zmęczenie, gorszą koncentrację lub nie mieć żadnych dolegliwości. Dopiero po latach, gdy rozwija się marskość, pojawiają się objawy zaawansowanej choroby: żółtaczka, powiększenie brzucha od płynu, skłonność do krwawień i siniaków, splątanie. Opis takich sygnałów znajdziesz w artykule o objawach chorej wątroby.

Jak rozpoznaje się wirusowe zapalenie wątroby?

Rozpoznanie opiera się na badaniach krwi. Podwyższone enzymy wątrobowe (ALT, AST) pokazują, że komórki wątroby są uszkadzane, ale o rodzaju wirusa informują badania serologiczne i molekularne. Przy podejrzeniu zakażenia lekarz zleca panel testów dostosowany do typu wirusa.

• Typ A – przeciwciała anty-HAV w klasie IgM wskazują na świeże zakażenie.
• Typ B – antygen HBs (HBsAg) wskazuje na zakażenie; dodatkowo oznacza się przeciwciała anty-HBc, anty-HBs, antygen HBe i ilość materiału genetycznego wirusa (HBV DNA). Obecność przeciwciał anty-HBs bez innych markerów zwykle świadczy o odporności po szczepieniu.
• Typ C – najpierw przeciwciała anty-HCV; jeśli są dodatnie, wykonuje się test na materiał genetyczny wirusa (HCV RNA). Dopiero on potwierdza aktywne zakażenie, bo przeciwciała mogą pozostać także po wyleczeniu.
• Typ D – badania wykonuje się u osób zakażonych wirusem B.
• Typ E – przeciwciała anty-HEV lub test na materiał genetyczny wirusa, gdy inne przyczyny wykluczono.

Zakresy referencyjne wyników zależą od laboratorium, więc wynik należy interpretować według norm podanych na wydruku. Przy przewlekłym zapaleniu ocenia się też stopień uszkodzenia wątroby: USG, badanie sztywności narządu (elastografia), a w wybranych sytuacjach biopsję. Więcej o tym, jak czytać wyniki, w artykule badanie wątroby.

Jak długo trwa i czy zapalenie wątroby przechodzi samo?

Ostre zapalenie typu A zwykle ustępuje samoistnie w ciągu tygodni do kilku miesięcy i nie przechodzi w postać przewlekłą. Po przebyciu zostaje trwała odporność. Typ E zazwyczaj też mija samoistnie, choć u osób z osłabioną odpornością może przyjąć postać przewlekłą.

Zakażenie typem B u dorosłych w większości przypadków kończy się wyleczeniem organizmu z wirusa. Im młodsza osoba w chwili zakażenia, tym większe ryzyko przewlekłego nosicielstwa: szczególnie wysokie jest ono u noworodków zakażonych od matki. Typ C znacznie częściej niż B przechodzi w postać przewlekłą, dlatego bez leczenia nie warto liczyć na samoistne ustąpienie.

Zapalenie wątroby typu B – leczenie i rokowanie

Przewlekłe zapalenie typu B leczy się lekami przeciwwirusowymi, które hamują namnażanie wirusa i zmniejszają ryzyko marskości oraz raka. Zazwyczaj nie usuwają wirusa całkowicie, a leczenie bywa długotrwałe, czasem bezterminowe. O jego rozpoczęciu decyduje lekarz na podstawie ilości wirusa, aktywności enzymów, stopnia uszkodzenia wątroby, wieku i sytuacji rodzinnej.

Nie każdy nosiciel wymaga leczenia od razu, ale każdy powinien być regularnie kontrolowany. Ważna uwaga: u osób z przewlekłym zakażeniem B, które mają otrzymać chemioterapię, leki biologiczne lub inne leki osłabiające odporność, wirus może się „obudzić" i wywołać ciężkie zapalenie. Dlatego przed takim leczeniem wykonuje się badania w kierunku HBV, a w razie potrzeby podaje leki zapobiegawcze.

Zakażenie ostre zwykle leczy się objawowo: odpoczynek, nawodnienie, unikanie alkoholu i leków obciążających wątrobę, kontrola badań. Leki przeciwwirusowe stosuje się w ciężkich przypadkach.

Zapalenie wątroby typu C – czy można je wyleczyć?

Tak. Zapalenie wątroby typu C jest dziś chorobą wyleczalną: leki przeciwwirusowe o działaniu bezpośrednim (tabletki przyjmowane przez kilka tygodni lub miesięcy) usuwają wirusa z organizmu u zdecydowanej większości leczonych. Schemat leczenia dobiera lekarz, uwzględniając genotyp wirusa, stan wątroby i inne przyjmowane leki.

Po wyleczeniu zakażenia nie powstaje trwała odporność, więc ponowne zakażenie jest możliwe, jeśli narażenie się powtórzy. Osoby, które przed leczeniem miały zaawansowane włóknienie lub marskość, wymagają dalszej kontroli specjalistycznej, w tym badań w kierunku raka wątroby (rak wątroby – przyczyny i rozpoznanie), bo ryzyko nie znika całkowicie.

Przeciw wirusowi C nie ma szczepionki. Ze względu na często bezobjawowy przebieg zaleca się, by każdy dorosły przynajmniej raz zrobił badanie w kierunku HCV, zwłaszcza jeśli miał zabiegi lub transfuzje dawno temu albo był narażony na kontakt z krwią.

Zapalenie wątroby typu A, D i E – o czym warto wiedzieć

Typ A: nie ma leku przeciwwirusowego, leczenie jest objawowe. Szczepionka jest zalecana szczególnie podróżującym do krajów o gorszych warunkach sanitarnych, osobom z przewlekłymi chorobami wątroby i w niektórych grupach narażonych. Podstawą zapobiegania jest higiena rąk i bezpieczna woda oraz żywność.

Typ D (delta) występuje wyłącznie u osób zakażonych wirusem B i zwykle przyspiesza uszkadzanie wątroby. Dostępne są metody leczenia, ale najlepszą ochroną jest szczepienie przeciw typowi B. Typ E najczęściej mija bez następstw, jednak u kobiet w ciąży może mieć ciężki przebieg, a u osób z osłabioną odpornością bywa przewlekły.

Jak zapobiegać zakażeniom?

Większości zakażeń można uniknąć. Podstawowe zasady to:

• zaszczep się przeciw typowi B i, jeśli to wskazane, typowi A,
• nie używaj wspólnie igieł, strzykawek ani przyborów do golenia, manicure i pedicure,
• tatuaże, piercing i zabiegi kosmetyczne wykonuj tylko tam, gdzie stosuje się sterylne, jednorazowe narzędzia,
• stosuj prezerwatywy w kontaktach z nowymi partnerami,
• myj ręce i zwracaj uwagę na jakość wody i żywności w podróży – to chroni przed typem A i E,
• po możliwym kontakcie z krwią osoby zakażonej zgłoś się niezwłocznie do lekarza – w przypadku typu B szybkie działanie (szczepionka, czasem immunoglobulina) może zapobiec zakażeniu.

Wirusy B i C nie przenoszą się przez zwykłe kontakty domowe, uściski dłoni, wspólne naczynia ani przytulanie, więc osoby zakażone nie muszą być izolowane w rodzinie. Domownicy i partnerzy powinni natomiast zadbać o szczepienie przeciw typowi B i nie dzielić się przedmiotami, które mogą mieć kontakt z krwią, np. maszynką do golenia czy szczoteczką do zębów.

Szczepionka przeciw zapaleniu wątroby typu B

Szczepionka przeciw wirusowemu zapaleniu wątroby typu B jest bezpieczna i bardzo skuteczna. W Polsce szczepi się nią wszystkie niemowlęta w ramach kalendarza szczepień, pierwszą dawkę podaje się zwykle w pierwszej dobie życia (szczepienia dzieci). Szczepienie zalecane jest też dorosłym niezaszczepionym, szczególnie pracownikom ochrony zdrowia, osobom z chorobami przewlekłymi, przed niektórymi zabiegami i narażonym na kontakt z krwią.

Pełny cykl obejmuje kilka dawek podawanych w odstępach ustalonych w schemacie, a skuteczność można sprawdzić badaniem przeciwciał anty-HBs. Szczepienie chroni także przed zakażeniem wirusem D. Najczęstsze działania niepożądane to krótkotrwały ból i zaczerwienienie w miejscu wkłucia.

Zapalenie wątroby w ciąży i u dzieci

Każda kobieta w ciąży powinna mieć wykonane badanie w kierunku antygenu HBs (zwykle w ramach rutynowych badań w ciąży), a także, według zaleceń, badania w kierunku HCV. Gdy matka jest zakażona wirusem B, noworodek otrzymuje tuż po urodzeniu szczepionkę, a w razie potrzeby także immunoglobulinę, co w większości przypadków chroni dziecko przed zakażeniem.

Zakażenie HCV od matki na dziecko zdarza się rzadko, ale możliwe jest. Nowoczesne leki na typ C zwykle odkłada się do czasu po ciąży, a decyzje dotyczące karmienia piersią i leczenia podejmuje się z lekarzem prowadzącym; same wirusy B i C nie są zazwyczaj przeciwwskazaniem do karmienia. Dzieci z przewlekłym zapaleniem wątroby wymagają opieki specjalisty i regularnych kontroli.

Jak żyć z zapaleniem wątroby? Dieta, alkohol i leki

Osoby z przewlekłym zapaleniem wątroby powinny unikać alkoholu, który przyspiesza uszkodzenie narządu, oraz z ostrożnością stosować leki i preparaty ziołowe. Przy bólu i gorączce zawsze trzeba przestrzegać dawek paracetamolu i nie łączyć kilku preparatów z tą samą substancją.

Nie ma specjalnej „diety wątrobowej" wymaganej przy każdym zapaleniu: zwykle wystarcza zbilansowane, urozmaicone jedzenie z dużą ilością warzyw, produktów pełnoziarnistych i chudego białka. Pomaga utrzymanie prawidłowej masy ciała, bo nadwaga i stłuszczenie dodatkowo obciążają wątrobę. Szczegóły i mity opisujemy w tekście o leczeniu wątroby. Osoby z marskością potrzebują indywidualnych zaleceń dietetycznych.

Jakie są powikłania nieleczonego zapalenia wątroby?

Najpoważniejsze następstwa przewlekłego zapalenia to włóknienie, marskość wątroby i rak wątrobowokomórkowy. Marskość oznacza trwałe bliznowacenie, które zaburza krążenie krwi w wątrobie i jej czynność. Może prowadzić do wodobrzusza, krwawień z żylaków przełyku i zaburzeń świadomości (encefalopatii wątrobowej).

Rzadkim, ale bardzo groźnym powikłaniem ostrego zapalenia jest piorunująca niewydolność wątroby, wymagająca pilnej hospitalizacji, a czasem przeszczepu. Dlatego każde zapalenie wątroby z narastającą sennością, splątaniem lub skłonnością do krwawień wymaga natychmiastowej pomocy. Cały obraz funkcji i chorób narządu opisuje artykuł wątroba – budowa, funkcje i choroby.

Kiedy zgłosić się do lekarza?

Do lekarza należy zgłosić się przy żółtaczce, ciemnym moczu, jasnych stolcach, uporczywym zmęczeniu, braku apetytu i bólu w prawym podżebrzu. Warto też zrobić badania, jeśli kiedykolwiek miałeś kontakt z krwią osoby zakażonej, przeszedłeś zabiegi w niesprawdzonych warunkach lub należysz do grupy ryzyka. Zakażenie może długo nie dawać objawów, więc brak dolegliwości nie wyklucza choroby.

Pilnej pomocy wymagają: splątanie lub nadmierna senność, wymioty krwią, czarne stolce, nasilone krwawienia, silny ból brzucha, wysoka gorączka z żółtaczką oraz szybkie powiększanie się brzucha. Takie objawy mogą oznaczać ciężką niewydolność wątroby.

Pytania, które warto zadać lekarzowi

• Z jakim typem wirusa mam do czynienia i czy zakażenie jest aktywne?
• Jak bardzo uszkodzona jest moja wątroba i jak często powinienem ją kontrolować?
• Czy potrzebuję leczenia przeciwwirusowego, a jeśli tak, jak długo?
• Czy powinni się przebadać lub zaszczepić moi bliscy?
• Jakich leków, ziół i suplementów powinienem unikać?