Zapalenie pochwy – objawy, rodzaje i leczenie

Zapalenie pochwy (waginoza, waginitis) to stan, w którym dochodzi do zaburzenia środowiska pochwy lub zakażenia, co daje nietypowe upławy, swędzenie, pieczenie lub nieprzyjemny zapach. Jest to jedna z najczęstszych przyczyn wizyt u ginekologa. Najczęstsze postacie to bakteryjne zapalenie pochwy, grzybica (kandydoza) i rzęsistkowica, a każda wymaga innego leczenia.

Dlatego samo rozpoznanie „na oko" często zawodzi, a leczenie wdrożone na własną rękę bywa nieskuteczne. Poniżej wyjaśniamy, czym różnią się poszczególne zakażenia, jak się je leczy, jak odróżnić je od normy, jak zapobiegać nawrotom i kiedy nie wolno zwlekać z wizytą u lekarza.

Jak wygląda zdrowa pochwa i co jest normą?

W pochwie żyje wiele drobnoustrojów. W zdrowych warunkach przeważają pałeczki kwasu mlekowego (lactobacillus), które utrzymują kwaśny odczyn i hamują rozwój innych bakterii i grzybów. Pewna ilość przejrzystej lub białawej, bezwonnej wydzieliny jest całkowicie prawidłowa.

Zapalenie pojawia się, gdy ta równowaga zostanie zaburzona albo dołączy zakażenie. Samo pojawienie się wydzieliny nie jest więc jeszcze chorobą; niepokoić powinna zmiana jej barwy, zapachu lub ilości, szczególnie gdy towarzyszą jej inne objawy.

Jak zmienia się wydzielina w cyklu miesiączkowym?

Ilość i wygląd śluzu pochwowego i szyjkowego zmieniają się pod wpływem hormonów, więc zmiana wydzieliny w cyklu nie musi oznaczać choroby. Zobacz też cykl miesiączkowy.

• Tuż po miesiączce: wydzieliny jest niewiele, bywa gęstsza i bardziej lepka.
• Przed owulacją: jest jej więcej, staje się przejrzysta, śliska i rozciągliwa, często porównywana do białka jaja.
• Po owulacji: robi się kremowa, mętniejsza i gęstsza, czasem biaława.
• Przed miesiączką: może być jej nieco więcej, a okolica intymna bywa bardziej wrażliwa.

Prawidłowa wydzielina nie powoduje swędzenia, pieczenia ani silnego zapachu. Niewielki, łagodny zapach, zwłaszcza po wysiłku, nie jest chorobą. Zmiany wydzieliny występują też w ciąży, przy hormonalnej antykoncepcji i po menopauzie.

Jakie są objawy zapalenia pochwy?

Do najczęstszych objawów należą:

• zmiana ilości, barwy lub zapachu upławów;
• swędzenie, pieczenie i zaczerwienienie sromu i pochwy;
• ból lub dyskomfort podczas stosunku;
• pieczenie przy oddawaniu moczu;
• czasem plamienie po stosunku.

Część kobiet nie ma żadnych objawów, a bakteryjne zapalenie pochwy bywa wykrywane przypadkiem. Dolegliwości mogą na pewien czas osłabnąć, ale to nie oznacza, że zakażenie zniknęło – często wracają, a nieleczone zakażenie może się rozszerzyć.

Jak odróżnić bakteryjne zapalenie pochwy, grzybicę i rzęsistkowicę?

Najczęstsze trzy zakażenia różnią się wyglądem wydzieliny, zapachem, nasileniem świądu, odczynem (pH) i leczeniem. Tabela pokazuje typowe cechy, ale obraz bywa nietypowy i się nakłada, dlatego ostateczne rozpoznanie wymaga badania.

Cecha	Bakteryjne zapalenie pochwy	Grzybica pochwy	Rzęsistkowica
Wydzielina	Cienka, szarawa lub biaława	Gęsta, biała, serowata	Obfita, żółtozielona, czasem pienista
Zapach	Często „rybi", nasila się po stosunku	Zwykle brak lub łagodny	Nieprzyjemny
Swędzenie i podrażnienie	Zwykle niewielkie lub brak	Nasilone, z zaczerwienieniem sromu	Pieczenie, świąd, ból przy stosunku
Odczyn pH pochwy	Podwyższony	Zwykle prawidłowy, kwaśny	Podwyższony
Przyczyna	Zaburzenie flory, spadek pałeczek kwasu mlekowego	Rozrost drożdżaków, najczęściej Candida albicans	Pierwotniak Trichomonas vaginalis
Grupa leków	Leki przeciwbakteryjne (np. nitroimidazole, klindamycyna)	Leki przeciwgrzybicze (azole)	Leki przeciwpierwotniakowe (nitroimidazole)
Przenoszenie drogą płciową	Związek z aktywnością seksualną, ale nie klasyczne STI	Nie	Tak

Zapalenie atroficzne, związane z niedoborem estrogenów po menopauzie lub w czasie karmienia, daje suchość, pieczenie, ból przy współżyciu i skąpą wydzielinę.

Dlaczego samodzielne rozpoznanie często jest błędne?

Objawy trzech głównych zakażeń częściowo się pokrywają, a wiele kobiet ma więcej niż jedno zakażenie naraz. Świąd i upławy mogą też wynikać z alergii na kosmetyki, podrażnienia, chorób skóry sromu, zakażeń przenoszonych drogą płciową czy zmian hormonalnych.

W praktyce lekarze często spotykają kobiety, które leczą „grzybicę" na własną rękę, choć mają inne zakażenie. Taki błąd oznacza opóźnienie właściwego leczenia, podrażnienie pochwy i zaburzenie flory, a czasem maskowanie rzęsistkowicy lub innego zakażenia. Dlatego pierwsze objawy zawsze warto skonsultować z lekarzem.

Co sprzyja zapaleniu pochwy?

Przyczyny są różne, a często nakłada się ich kilka. Wśród czynników ryzyka wymienia się:

• antybiotykoterapię, która niszczy także korzystną florę i sprzyja grzybicy;
• cukrzycę, zwłaszcza źle wyrównaną;
• zmiany hormonalne, w tym ciążę, a po menopauzie – niedobór estrogenów;
• zbyt częste płukanie pochwy i stosowanie intensywnych płynów do higieny intymnej;
• nowego partnera seksualnego lub wielu partnerów;
• obniżoną odporność;
• długotrwałe noszenie obcisłej, wilgotnej bielizny z materiałów, które nie przepuszczają powietrza;
• palenie tytoniu, które wiąże się z częstszym zaburzeniem flory pochwy.

Bakteryjne zapalenie pochwy nie jest klasyczną chorobą przenoszoną drogą płciową, ale jest powiązane z aktywnością seksualną. Rzęsistkowica jest natomiast zakażeniem przenoszonym drogą płciową.

Jak lekarz rozpoznaje zapalenie pochwy?

Podstawą jest wywiad (kiedy zaczęły się objawy, czy używano leków, czy zmienił się partner) i badanie ginekologiczne z oceną sromu, pochwy i wydzieliny. Następnie lekarz może zlecić badanie mikroskopowe wydzieliny, ocenę jej odczynu (pH) albo posiew, a przy podejrzeniu zakażenia przenoszonego drogą płciową dodatkowe testy.

Przed wizytą nie płucz pochwy, nie stosuj globulek i unikaj współżycia przez dobę lub dwie, bo mogą one zafałszować wynik. Jeśli dolegliwości występują w czasie miesiączki, zwykle lepiej umówić badanie po jej zakończeniu, chyba że objawy są nasilone. Jeśli jednocześnie występują objawy ze strony pęcherza, zob. zapalenie pęcherza.

Jak leczy się zapalenie pochwy?

Leczenie zależy od rozpoznania, dlatego ginekolog najpierw ustala przyczynę.

• Bakteryjne zapalenie pochwy leczy się zwykle lekami przeciwbakteryjnymi, np. metronidazolem lub klindamycyną, w tabletkach lub dopochwowo.
• Grzybicę leczy się lekami przeciwgrzybiczymi (np. klotrimazol, flukonazol) w postaci globulek, kremów lub tabletek. Gdy objawy pojawiły się po raz pierwszy, trzeba je zawsze skonsultować z lekarzem. Kobiety z już rozpoznaną grzybicą, które rozpoznają typowe objawy, mogą czasem stosować dostępne bez recepty leki, ale gdy nie ma poprawy lub objawy wracają, trzeba iść do lekarza.
• Rzęsistkowicę leczy się lekami przeciwpierwotniakowymi, np. metronidazolem lub tynidazolem; leczenie obejmuje także partnera lub partnerów seksualnych.
• Zapalenie atroficzne po menopauzie leczy się często miejscowo estrogenami, według zaleceń lekarza.

Leki trzeba przyjmować przez cały zalecony czas, nawet jeśli objawy szybko ustąpią. Dawkowanie ustala lekarz. Podczas stosowania niektórych leków nie wolno pić alkoholu – przeczytaj ulotkę i zapytaj farmaceutę.

Jak stosować leki dopochwowe?

Globulki i kremy dopochwowe wprowadza się zwykle wieczorem, w pozycji leżącej, aby nie wypłynęły. Część preparatów osłabia lateks, więc w czasie kuracji prezerwatywa może zawieść – sprawdź ulotkę. Nie stosuj tamponów do wchłaniania leku, a w czasie miesiączki zapytaj lekarza, czy kontynuować.

Czy zapalenie pochwy może być objawem innej choroby?

Tak. Upławy mogą towarzyszyć chlamydii, rzeżączce, zapaleniu szyjki macicy lub zapaleniu narządów miednicy mniejszej. Przy ryzykownym kontakcie, nowym partnerze albo gdy objawy nie ustępują, lekarz może zlecić badania w kierunku zakażeń przenoszonych drogą płciową. Zakażenia te mogą nie dawać objawów, a nieleczone zagrażają płodności.

Czy partner musi się leczyć?

Przy rzęsistkowicy tak: leczy się wszystkich partnerów, a do ustąpienia objawów i zakończenia leczenia powstrzymuje się od współżycia lub stosuje prezerwatywy. Bez leczenia partnera zakażenie wraca, bo przenosi się między partnerami.

W bakteryjnym zapaleniu pochwy rutynowe leczenie partnera mężczyzny nie jest zalecane, choć przy częstych nawrotach lekarz może rozważyć inne podejście, np. u par kobiet. Przy grzybicy partner zwykle nie wymaga leczenia, chyba że ma objawy, np. zaczerwienienie i świąd żołędzi prącia. Przy zakażeniu przenoszonym drogą płciową dobrze jest zbadać też partnera.

Czy domowe sposoby i probiotyki pomagają?

Nie ma dobrych dowodów, że domowe płukanki, spłukiwanie pochwy, nasiadówki z ziół, jogurt, soda czy czosnek wkładany do pochwy leczą zapalenie. Mogą natomiast podrażniać błonę śluzową i pogarszać sytuację, a samoleczenie opóźnia właściwe rozpoznanie. Rumianek i inne zioła bywają też uczulające – zob. rumianek – właściwości i przeciwwskazania.

Probiotyki doustne i dopochwowe są szeroko reklamowane. Dowody są ograniczone i niejednoznaczne: niektóre badania wskazują możliwe korzyści w zmniejszaniu nawrotów bakteryjnego zapalenia pochwy lub grzybicy, inne ich nie potwierdzają, a preparaty mocno się różnią szczepami i dawką. Probiotyk może być dodatkiem po zakończonym leczeniu, ale nie zastępuje leków. Przy osłabionej odporności zapytaj lekarza.

Ulgę w świądzie mogą przynieść chłodne okłady zewnętrzne i unikanie drapania, ale to działanie doraźne.

Dlaczego zapalenie pochwy nawraca?

Do nawrotów dochodzi, gdy nie usunięto przyczyny: nie wyleczono partnera przy rzęsistkowicy, nie wyrównano cukrzycy, przerwano leczenie zbyt wcześnie albo nadal stosuje się drażniące środki higieniczne. Bakteryjne zapalenie pochwy często nawraca nawet po prawidłowej terapii, a sprzyjać mogą palenie, nowy partner, irygacje i niektóre środki antykoncepcyjne.

O nawrotowej grzybicy mówi się zwykle, gdy objawy powtarzają się kilka razy w roku. Przy powtarzających się objawach lekarz powinien potwierdzić rozpoznanie badaniem, bo przyczyną może być inny gatunek grzyba lub inna choroba. Wtedy proponuje się dłuższe leczenie podtrzymujące i poszukuje czynników sprzyjających, np. cukrzycy.

Zapalenie pochwy w ciąży

W ciąży każde niepokojące upławy czy swędzenie trzeba skonsultować z lekarzem, ponieważ nieleczone bakteryjne zapalenie pochwy może być związane z większym ryzykiem powikłań, m.in. porodu przedwczesnego. Nie stosuj leków na własną rękę – nie wszystkie są dopuszczone w ciąży (zob. leki w ciąży).

Grzybica jest w ciąży częstsza ze względu na zmiany hormonalne; zwykle stosuje się wtedy leczenie dopochwowe, a leków doustnych używa się ostrożnie, zgodnie z decyzją lekarza. Rzęsistkowica w ciąży także wymaga leczenia. Szczegóły o przebiegu ciąży znajdziesz w artykule Ciąża miesiąc po miesiącu.

Zapalenie pochwy u dziewczynek i po menopauzie

U dziewczynek przed okresem dojrzewania pochwa ma inne środowisko – jest bardziej wrażliwa i podatna na podrażnienia, np. po kąpielach z silnymi środkami. Każde upławy lub krwawienie u dziecka należy skonsultować z lekarzem.

Po menopauzie spadek estrogenów powoduje ścieńczenie i suchość błony śluzowej, co objawia się pieczeniem, bólem przy współżyciu i skłonnością do podrażnień oraz zakażeń. To zapalenie atroficzne, często nazywane zespołem genitourinarnym, który obejmuje także objawy ze strony dróg moczowych. Dobrze reaguje na leczenie miejscowe: nawilżające preparaty i, według decyzji lekarza, estrogeny dopochwowe. Plamienie po menopauzie zawsze wymaga konsultacji. Zob. też menopauza – objawy.

Higiena intymna: co robić, a czego unikać?

Pochwa oczyszcza się sama dzięki florze bakteryjnej, więc dbać trzeba głównie o zewnętrzną okolicę sromu.

• myj okolice intymne zewnętrznie, raz lub dwa razy dziennie, samą wodą lub łagodnym, bezzapachowym preparatem;
• osuszaj okolicę delikatnie, bez pocierania;
• wybieraj bieliznę bawełnianą i zmieniaj ją codziennie; po treningu lub kąpieli zmieniaj mokre ubranie;
• po toalecie podcieraj się od przodu do tyłu;
• zmieniaj podpaski i tampony regularnie.

Intymne kosmetyki nie są potrzebne do utrzymania zdrowia pochwy, a część z nich może zmieniać jej odczyn i zwiększać ryzyko podrażnień. Jeśli masz skłonność do alergii lub atopii, wybieraj preparaty bezzapachowe i testuj je ostrożnie – zob. atopowe zapalenie skóry.

Czego unikać:

• irygacji i płukanek pochwy – zaburzają florę;
• perfumowanych płynów, chusteczek, dezodorantów intymnych i pian;
• codziennych wkładek higienicznych, zwłaszcza zapachowych;
• bardzo obcisłej bielizny syntetycznej na co dzień;
• samodzielnego stosowania globulek i leków „na wszelki wypadek".

Jak zmniejszyć ryzyko nawrotów?

• stosuj prezerwatywy przy zmianie partnera (zob. metody antykoncepcji);
• jeśli masz cukrzycę, dbaj o dobre wyrównanie glikemii;
• po zakończeniu antybiotykoterapii obserwuj się i zgłoś nawrót objawów lekarzowi;
• nie pal tytoniu;
• zgłaszaj się na badania ginekologiczne i cytologię – zob. cytologia i test HPV.

Kiedy iść do lekarza?

Umów się na wizytę, jeśli objawy pojawiły się po raz pierwszy, trwają dłużej niż kilka dni, nawracają lub nie ustępują po leczeniu. Zgłoś się szybciej, jeśli możesz być w ciąży lub miałaś ryzykowny kontakt seksualny.

Pilnie zgłoś się do lekarza (a przy silnych objawach na izbę przyjęć), jeśli towarzyszą im gorączka, ból podbrzusza, krwawienie poza miesiączką, ból przy stosunku lub ropna, cuchnąca wydzielina. Mogą to być objawy zapalenia narządów miednicy mniejszej, które nieleczone może prowadzić do powikłań, w tym zaburzeń płodności. Podobne objawy ze strony miednicy mogą dawać też inne choroby – zob. endometrioza.

Pieczenie przy oddawaniu moczu bez upławów może wskazywać na zakażenie układu moczowego, a nie pochwy, i wymaga osobnej diagnostyki.