Cytologia i test HPV: jak się przygotować i co oznacza wynik

Cytologia to badanie przesiewowe, w którym pobiera się komórki z szyjki macicy i ogląda je pod mikroskopem, aby wykryć zmiany przedrakowe lub bardzo wczesnego raka. Obok cytologii coraz częściej wykonuje się test HPV, który sprawdza obecność wirusa brodawczaka ludzkiego, głównej przyczyny raka szyjki macicy. Regularne badania pozwalają znaleźć zmiany na etapie, gdy leczenie jest proste i bardzo skuteczne.

Rak szyjki macicy rozwija się zwykle powoli, przez wiele lat, a jego początki nie dają objawów. Dlatego badanie wykonuje się u kobiet, które czują się zdrowe. Ten artykuł wyjaśnia, jak działa cytologia, jak się do niej przygotować, jak czytać wynik i co robić, gdy jest nieprawidłowy.

Czym jest cytologia i do czego służy?

Cytologia ginekologiczna (potocznie „wymaz z szyjki”) to ocena komórek złuszczonych lub pobranych z powierzchni szyjki macicy i kanału szyjki. Celem jest wykrycie zmian, które mogą w przyszłości przekształcić się w raka płaskonabłonkowego lub gruczołowego szyjki. To badanie przesiewowe, a nie diagnoza: wynik nieprawidłowy oznacza konieczność dalszej oceny, a nie rozpoznanie nowotworu.

Szyjka macicy to dolna, węższa część macicy, wnikająca do pochwy. Na granicy dwóch rodzajów nabłonka (strefa przekształceń) komórki są szczególnie wrażliwe na działanie wirusa HPV. To z tej okolicy w pierwszej kolejności pobiera się materiał.

Badanie wykonuje lekarz ginekolog lub położna, także w ramach profilaktyki prowadzonej w poradni podstawowej opieki zdrowotnej. Próbkę ocenia cytodiagnosta w laboratorium; wynik jest zwykle gotowy po kilku dniach lub dwóch tygodniach.

Czym różni się cytologia konwencjonalna od cytologii płynnej?

W cytologii konwencjonalnej materiał nakłada się bezpośrednio na szkiełko i utrwala. W cytologii na podłożu płynnym (LBC) szczoteczkę z komórkami zanurza się w specjalnym płynie, z którego laboratorium przygotowuje preparat. Obie metody służą temu samemu, a płynna ma kilka praktycznych zalet.

• preparat jest czytelniejszy, mniej w nim krwi i śluzu, więc rzadziej trzeba powtarzać badanie z powodu złej jakości materiału;
• z tej samej próbki można wykonać dodatkowe oznaczenia, np. test HPV, bez ponownego pobierania;
• materiał można przechować i dobadać, jeśli wynik jest niejednoznaczny.

Rodzaj cytologii zależy od możliwości placówki i zasad programu profilaktycznego. Nie jest to powód, by rezygnować z badania.

Czym jest test HPV i czym różni się od cytologii?

Test HPV wykrywa w komórkach szyjki materiał genetyczny wirusa brodawczaka ludzkiego, a dokładniej typów o wysokim ryzyku onkogennym. Cytologia ocenia wygląd komórek, a test HPV – przyczynę, która może do zmian prowadzić. Oba badania pobiera się podobnie, często jednym ruchem.

Zakażenie HPV jest bardzo częste, zwłaszcza u młodych osób aktywnych seksualnie, i w większości przypadków organizm sam je zwalcza w ciągu kilku lat. Ryzyko dotyczy zakażenia, które utrzymuje się długo. Dodatni wynik testu nie oznacza raka ani zwiastuna choroby; oznacza, że szyjka wymaga uważniejszej obserwacji.

Test HPV jest czulszy w wykrywaniu zmian wysokiego stopnia niż sama cytologia, natomiast u młodszych kobiet częściej daje wynik dodatni z powodu przemijających zakażeń. Dlatego w różnych wytycznych miejsce testu HPV zależy od wieku. Szczegółowe zasady ustala lekarz zgodnie z aktualnymi zaleceniami.

Kto i jak często powinien robić cytologię?

Cytologię zaleca się kobietom, które rozpoczęły życie seksualne, w odstępach przyjętych w programie profilaktycznym – w Polsce badanie obejmuje kobiety w wieku od około 25 do 64 lat i jest wykonywane co kilka lat, jeśli wyniki są prawidłowe. Programy bywają aktualizowane (zmieniają się zakres wieku, odstępy i rola testu HPV), dlatego aktualne zasady sprawdź w Narodowym Funduszu Zdrowia, u lekarza rodzinnego, ginekologa lub położnej.

Częstsze kontrole mogą być potrzebne w szczególnych sytuacjach:

• wcześniejsze nieprawidłowe wyniki lub leczenie zmian szyjki macicy;
• osłabiona odporność, np. po przeszczepieniu, w zakażeniu HIV lub podczas leczenia immunosupresyjnego;
• ekspozycja w życiu płodowym na niektóre leki hormonalne (stosowane dawniej u matek) – o takim wywiadzie warto powiedzieć lekarzowi.

Kobiety po menopauzie także powinny kontynuować badania zgodnie z zaleceniami, dopóki nie spełnią kryteriów zakończenia badań przesiewowych. Zakończenie profilaktyki to decyzja lekarza, a nie wyłącznie kwestia wieku – zob. także menopauza: objawy i zdrowie po przekwitaniu.

Jak przygotować się do cytologii?

Dobre przygotowanie zwiększa szansę, że materiał będzie wartościowy i badanie nie trzeba będzie powtarzać. Obowiązują proste zasady:

• wybierz termin poza miesiączką, najlepiej w okolicy połowy cyklu lub kilka dni po zakończeniu krwawienia – obfita krew utrudnia ocenę;
• przez około dwa dni przed badaniem nie współżyj, nie stosuj irygacji, globulek, kremów dopochwowych ani tamponów;
• nie wykonuj badania w trakcie leczenia infekcji pochwy – stan zapalny może zaburzyć obraz komórek; wcześniej powiedz lekarzowi o objawach i zapoznaj się z informacjami o zapaleniu pochwy;
• poinformuj o ciąży, niedawnym porodzie lub karmieniu piersią – termin i sposób pobrania ustala lekarz lub położna;
• powiedz o stosowanej antykoncepcji, dacie ostatniej miesiączki i wcześniejszych wynikach.

Warto też zabrać poprzednie wyniki. Porównanie z wcześniejszymi badaniami pomaga właściwie ocenić obecny obraz.

Jak wygląda badanie krok po kroku?

Badanie trwa kilka minut i odbywa się na fotelu ginekologicznym. Nie wymaga znieczulenia i zwykle nie boli, choć może być nieprzyjemne.

1. Lekarz lub położna wprowadza do pochwy jednorazowy wziernik, aby uwidocznić szyjkę macicy.
2. Specjalną szczoteczką lub łopatką pobiera komórki z powierzchni szyjki i z kanału szyjki.
3. Materiał przenosi się na szkiełko lub do płynu transportowego.
4. Wziernik jest usuwany, a próbka trafia do laboratorium.

Po badaniu może pojawić się niewielkie plamienie, które mija po kilku godzinach lub dniach. Silny ból w trakcie badania zgłoś od razu. Jeśli towarzyszy mu lęk lub dyskomfort psychiczny (np. po doświadczeniach przemocy), powiedz o tym – można zwolnić tempo, zmienić rozmiar wziernika lub zrobić przerwę.

Czy cytologia jest możliwa w ciąży lub w czasie miesiączki?

W ciąży cytologię można wykonać, ale robi się to ostrożnie, wybierając odpowiednią technikę pobrania, bez wprowadzania szczoteczki w głąb kanału szyjki. Zazwyczaj bada się ją w ramach rutynowej opieki, jeśli nie była wykonana w ostatnim czasie – zob. badania w ciąży. Podczas miesiączki badania nie wykonuje się, ponieważ krew utrudnia ocenę. Jeśli plamisz poza miesiączką, powiedz o tym lekarzowi; takie krwawienie jest powodem do osobnej diagnostyki, a nie do odkładania wizyty.

Jak czytać wynik cytologii?

Wynik opisuje się według przyjętej klasyfikacji, najczęściej systemu Bethesda. Ocenia się najpierw, czy materiał był wystarczający, a następnie rodzaj komórek. Poniżej uproszczone zestawienie; ostateczną interpretację zawsze ustala lekarz, który zna twoją historię.

Opis w wyniku	Co zwykle oznacza	Typowe postępowanie
Prawidłowy obraz (brak zmian śródnabłonkowych)	Nie stwierdzono nieprawidłowych komórek	Kolejne badanie w terminie zalecanym w programie
Zmiany odczynowe, zapalne	Komórki zmienione przez infekcję lub podrażnienie, nie przedrakowe	Leczenie przyczyny, czasem powtórzenie badania
ASC-US (nieokreślone komórki płaskonabłonkowe)	Obraz niejednoznaczny, najczęściej łagodny	Test HPV lub powtórzenie cytologii
LSIL (zmiana niskiego stopnia)	Zwykle wynik przemijającego zakażenia HPV	Obserwacja lub kolposkopia, zależnie od wieku i testu HPV
HSIL (zmiana wysokiego stopnia), ASC-H, AGC	Zmiany wymagające wyjaśnienia, możliwe zmiany przedrakowe	Kolposkopia i zwykle biopsja
Podejrzenie raka	Obraz sugerujący nowotwór	Pilna diagnostyka i konsultacja onkologiczna

Czasem wynik jest „niediagnostyczny”, czyli materiał nie nadaje się do oceny (za mało komórek, dużo krwi lub stanu zapalnego). Nie jest to zły wynik, tylko informacja, że badanie trzeba powtórzyć, zwykle po leczeniu infekcji lub po kilku tygodniach.

Co zrobić, gdy wynik cytologii jest nieprawidłowy?

Nieprawidłowy wynik cytologii zdarza się często i w większości przypadków nie oznacza raka. Zwykle wskazuje na zmiany związane z HPV albo na stan zapalny. Najważniejsze jest, by nie ignorować wyniku i zgłosić się do lekarza, który zdecyduje o kolejnych krokach.

Kolposkopia

Kolposkopia to oglądanie szyjki w powiększeniu przez specjalny aparat (kolposkop), często po nałożeniu na szyjkę roztworu kwasu octowego, który uwidacznia nieprawidłowe obszary. Badanie jest podobne w odczuciu do cytologii i trwa kilka minut. Podczas niego lekarz może pobrać wycinek.

Biopsja

Biopsja to pobranie niewielkiego fragmentu tkanki z podejrzanego miejsca. Może dać krótkotrwały skurcz lub ból podbrzusza i niewielkie krwawienie. Wynik histopatologiczny określa, czy zmiana jest przedrakowa (tzw. CIN o różnym stopniu zaawansowania) i jak daleko się rozwinęła.

Leczenie zmian przedrakowych

Część zmian niskiego stopnia ustępuje samoistnie i wymaga jedynie obserwacji. Zmiany wyższego stopnia zwykle leczy się niewielkim zabiegiem usuwającym chorą część szyjki, np. konizacją pętlą elektryczną lub nożem. Zabieg wykonuje się zwykle w znieczuleniu, często w trybie jednodniowym. Po nim potrzebne są regularne kontrole, bo trzeba sprawdzić, czy zakażenie HPV zostało zwalczone.

Zabiegi na szyjce mogą w niewielkim stopniu zwiększać ryzyko porodu przedwczesnego w kolejnych ciążach, zwłaszcza jeśli usunięto większy fragment. To warto omówić z lekarzem, szczególnie jeśli planujesz dziecko – zob. planowanie ciąży.

Skąd bierze się rak szyjki macicy?

Niemal wszystkie przypadki raka szyjki macicy wiążą się z przewlekłym zakażeniem wirusem HPV wysokiego ryzyka. Wirus przenosi się głównie drogą kontaktów seksualnych, także w obrębie skóry i błon śluzowych narządów płciowych, a prezerwatywa zmniejsza ryzyko, lecz nie eliminuje go całkowicie. Zakażenie nie oznacza zdrady ani „złego prowadzenia się” – dotyczy większości osób aktywnych seksualnie w którymś momencie życia.

Do tego, że zakażenie się utrzymuje i prowadzi do zmian, sprzyjają:

• palenie papierosów;
• osłabienie odporności;
• długotrwałe stosowanie niektórych leków lub współistniejące zakażenia;
• brak regularnych badań przesiewowych.

Od zakażenia do raka mija zwykle wiele lat, a droga prowadzi przez zmiany przedrakowe. To okno czasowe jest właśnie tym, co wykorzystuje profilaktyka.

Szczepienie przeciw HPV – czy chroni przed rakiem szyjki?

Szczepionki przeciw HPV chronią przed najgroźniejszymi typami wirusa i znacząco zmniejszają ryzyko zmian przedrakowych oraz raka szyjki macicy, a także innych nowotworów i brodawek płciowych związanych z HPV. Najlepiej działają, gdy poda się je przed rozpoczęciem życia seksualnego, dlatego w Polsce istnieją programy szczepień dla młodzieży w określonym wieku. Szczegóły i zasady refundacji się zmieniają, więc warto zapytać lekarza.

Szczepienie osób starszych bywa rozważane indywidualnie, a korzyść jest zwykle mniejsza, bo część osób zdążyła się już zakazić. Ogólne informacje o kalendarzu szczepień znajdziesz w artykule o szczepieniach dzieci. Szczepionka nie obejmuje wszystkich typów wirusa, więc osoby zaszczepione także powinny uczestniczyć w badaniach przesiewowych.

Czy cytologia boli i czego unikać po badaniu?

Cytologia zwykle jest odczuwana jako ucisk lub krótkie uczucie szczypania. Silniejszy dyskomfort bywa związany z napięciem mięśni dna miednicy, suchością pochwy (częstą po menopauzie lub w czasie karmienia), zrostami albo zakażeniem. Pomaga rozluźnienie, spokojny oddech, powiedzenie o bólu i – jeśli to możliwe – wybór wziernika w mniejszym rozmiarze.

Po badaniu nie ma szczególnych ograniczeń. Możesz wrócić do codziennych zajęć. Jeśli plamienie jest obfite, trwa dłużej niż kilka dni lub pojawia się gorączka, skontaktuj się z lekarzem.

Kiedy nie czekać na kolejne badanie? Objawy alarmowe

Cytologia służy badaniu osób bez objawów. Niepokojące dolegliwości wymagają osobnej wizyty u ginekologa niezależnie od terminu badania przesiewowego. Zgłoś się, jeśli zauważysz:

• krwawienie po stosunku, między miesiączkami lub po menopauzie;
• upławy wodniste, krwiste lub nieprzyjemnie pachnące;
• ból podczas współżycia lub przewlekły ból w miednicy bez jasnej przyczyny;
• krwawienie, które zmienia swój charakter, np. staje się obfite i długie – zob. nieregularne miesiączki.

Takie objawy mają zwykle łagodne przyczyny, ale trzeba je sprawdzić. Pilnie szukaj pomocy przy bardzo obfitym krwawieniu z pochwy, krwawieniu z zasłabnięciem, silnym bólu brzucha lub gorączce z bólem miednicy. Pamiętaj, że prawidłowy wynik cytologii nie wyklucza całkowicie raka – objawy zawsze zasługują na ocenę, także gdy badanie wykonano niedawno.

Lista kontrolna przed wizytą

• sprawdź, kiedy miałaś ostatnią cytologię i jaki był wynik;
• wybierz termin poza miesiączką i zaplanuj dwa dni bez współżycia i środków dopochwowych;
• zapisz datę ostatniej miesiączki i stosowane leki;
• przygotuj pytania, np. o test HPV, szczepienie i częstość kontroli;
• poproś o wyjaśnienie wyniku, jeśli opis jest niezrozumiały – masz do tego prawo.

Cytologia to jedno z narzędzi dbania o zdrowie intymne. Informacje o cyklu, który wpływa na wybór terminu badania, znajdziesz w artykule cykl miesiączkowy: fazy i norma, a o innych badaniach profilaktycznych kobiet – w tekście o samobadaniu piersi.